Có những thương hiệu vượt ra ngoài vai trò của một doanh nghiệp, trở thành nơi lưu giữ ký ức của một thời đại. Hơn một thế kỷ tồn tại, Liên Thành không chỉ được biết đến là một trong những thương hiệu nước mắm lâu đời của Việt Nam, mà còn là chứng nhân của phong trào Duy Tân, của tinh thần thực nghiệp cứu nước và của nhiều dấu mốc quan trọng trong lịch sử dân tộc. Vì vậy, Nhà triển lãm Nước mắm Liên Thành không đơn thuần kể về hành trình của một thương hiệu, mà còn dẫn dắt người xem nhìn lại những lát cắt của lịch sử Việt Nam qua chính quá trình hình thành và phát triển của doanh nghiệp.
Hình 1: Nhà triển lãm nước mắm Liên Thành, 243 Bến Vân Đồn, phường Vĩnh Hội, TP.HCM
Nguồn: Internet
Ngày 05/08/2026, tôi có dịp tham quan Nhà triển lãm Nước mắm Liên Thành tại số 243 Bến Vân Đồn, phường Vĩnh Hội, Thành phố Hồ Chí Minh cùng anh Trần Thanh Toàn – sinh viên Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật, TS. Phạm Văn Luân – giảng viên Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật và TS. Lê Thị Thanh Thủy – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh. Điều đặc biệt nằm ngoài dự kiến là người trực tiếp thuyết minh cho chúng tôi lại chính là bà Hoàng Thị Kim Châu – Giám đốc Công ty Liên Thành. Nhờ đó, những tư liệu và hiện vật không chỉ được giới thiệu bằng thông tin, mà còn được soi chiếu qua ký ức, trải nghiệm và góc nhìn của người đang tiếp nối hành trình gìn giữ thương hiệu, để lại ấn tượng về vai trò của doanh nghiệp trong việc bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa, lịch sử. Từ đó tôi tự đặt ra câu hỏi: Liệu một doanh nghiệp có thể trở thành chủ thể gìn giữ, diễn giải và lan tỏa di sản văn hóa – lịch sử hay không?
Hình 2: TS. Phạm Văn Luân, giám đốc Hoàng Thị Kim Châu, TS. Lê Thị Thanh Thủy (thứ hai từ trái sang)
Nguồn: Nhân viên Nhà triển lãm Liên Thành, 05/08/2026
Từ “thực nghiệp cứu nước” đến di sản doanh nghiệp: Khi lịch sử của Liên Thành hòa vào lịch sử dân tộc
Điều làm nên sự khác biệt của Liên Thành không nằm ở tuổi đời hơn một thế kỷ hay vị thế của một thương hiệu nước mắm lâu đời, mà ở bối cảnh lịch sử đặc biệt đã khai sinh nên doanh nghiệp này. Liên Thành ra đời năm 1906, trong làn sóng hưởng ứng phong trào Duy Tân do Phan Châu Trinh khởi xướng với tư tưởng “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”. Ý nghĩa của danh từ Liên Thành có nghĩa là thành hoa sen – nguyên là địa danh Hoà Đa, thủ phủ tỉnh Bình Thuận – với chủ ý giữ mình trong sạch như hoa sen “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”. Sáng lập Liên Thành Thương quán gồm 6 ông: Nguyễn Trọng Lợi, Nguyễn Quý Anh (2 người con của ông Nguyễn Thông), Hồ Tá Bang – làm ký lục ở Toà Công sứ Phan Thiết; Trần Lệ Chất – bí thư của công sứ Garnier, Nguyễn Hiệt Chi và Ngô Văn Nhượng. Liên Thành Thương quán được thành lập để thực hiện mục tiêu “hậu dân sinh”, lấy hoạt động kinh doanh làm nền tảng phát triển kinh tế, tạo nguồn lực phục vụ cho sự nghiệp canh tân đất nước. Cùng với Liên Thành Thơ xã và Dục Thanh Học hiệu, ba thiết chế này tạo thành một mô hình kết hợp giữa kinh tế, giáo dục và văn hóa – một tư duy phát triển tiến bộ của các sĩ phu yêu nước đầu thế kỷ XX. Ba tổ chức này không đứng riêng lẻ mà hình thành một mạch liên kết chặt chẽ: “Hiểu biết tạo ra ý chí, ý chí thúc đẩy hành động, và kinh tế bảo đảm hành động duy trì dài lâu.”
Hình 3: Không gian Khởi nguồn Duy Tân tại Nhà triển lãm nước mắm Liên Thành.
Nguồn: Phạm Thị Mỹ Quyên, 05/08/2026
Hình 4: Giám đốc Hoàng Thị Kim Châu (bìa trái) thuyết minh không gian Khởi nguồn Duy Tân.
Nguồn: Phạm Thị Mỹ Quyên, 05/08/2026
Điều đáng chú ý là tinh thần “thực nghiệp” ấy không dừng lại ở một chủ trương có tính “lý tưởng”, mà được thử thách ngay trong quá trình tồn tại của Liên Thành. Thuở đầu, doanh nghiệp vừa phải duy trì hoạt động kinh doanh trong bối cảnh chính quyền thuộc địa tăng cường kiểm soát, vừa chịu sức ép từ những biến động chính trị sau phong trào Duy Tân. Chính trong hoàn cảnh bị theo dõi, khám xét và hạn chế hoạt động, Liên Thành đã từng bước thích ứng, chuyển đổi mô hình và mở rộng mạng lưới kinh doanh. Chỉ sau một năm thành lập, vốn của Liên Thành Thương quán đã đạt khoảng 90.000 đồng; sau đó, hoạt động kinh doanh tiếp tục mở rộng từ miền Trung vào Nam Bộ và sang Nam Vang.
Sự phát triển ấy không chỉ nằm ở quy mô mà còn thể hiện qua cách Liên Thành từng bước hiện đại hóa hoạt động kinh doanh. Năm 1921, doanh nghiệp thành lập phòng hóa nghiệm để kiểm soát chất lượng nước mắm; tiếp đó, Liên Thành hợp tác với hãng Kubota của Nhật Bản tiếp cận máy móc và kỹ thuật mới. Năm 1922, sản phẩm nước mắm Liên Thành còn được đưa đến Hội chợ Marseille tại Pháp. Từ một doanh nghiệp ra đời trong nhiều sức ép, những bước đi ấy cho thấy “thực nghiệp” đã được cụ thể hóa bằng khả năng tích lũy vốn, mở rộng thị trường, kiểm soát chất lượng và tiếp nhận kỹ thuật mới. Đây chính là những dấu mốc làm nên giá trị lịch sử của Liên Thành không chỉ với tư cách một thương hiệu, mà còn như một trường hợp đáng chú ý của tinh thần tự chủ kinh tế để cứu nước đầu thế kỷ XX.
Hình 5: Không gian trưng bày thứ hai tại Nhà triển lãm nước mắm Liên Thành
Nguồn: Trần Thanh Toàn, 05/08/2026
Nhìn từ những dấu mốc ấy, có thể thấy Liên Thành không chỉ là một doanh nghiệp đã tồn tại qua hơn một thế kỷ, mà còn là nơi lưu giữ dấu vết của một tư tưởng kinh tế gắn với vận mệnh dân tộc. Từ “thực nghiệp” như một phương thức góp sức cho công cuộc canh tân, qua những nỗ lực tự tổ chức, phát triển và thích ứng trong thực tế, Liên Thành dần tạo nên một lớp giá trị vượt khỏi phạm vi của sản phẩm và thương hiệu. Chính quá trình ấy đã biến lịch sử kinh doanh của Liên Thành thành một phần của ký ức lịch sử – văn hóa dân tộc, và làm nên giá trị của Liên Thành với tư cách một di sản doanh nghiệp.
Từ lưu giữ đến phát huy: Nhà triển lãm Liên Thành và mô hình bảo tồn di sản từ doanh nghiệp
Nếu ở phần trước, lịch sử Liên Thành cho thấy những giá trị nào đã được hình thành qua hơn một thế kỷ, thì Nhà triển lãm Nước mắm Liên Thành đặt ra một câu hỏi khác: những giá trị ấy được lưu giữ và đưa trở lại đời sống bằng cách nào? Điều đáng chú ý ở đây là Liên Thành không chỉ lưu giữ lịch sử trong phạm vi nội bộ doanh nghiệp, mà chủ động xây dựng một không gian triển lãm đưa câu chuyện ấy đến với công chúng. Từ đó, hoạt động bảo tồn không dừng ở giữ lại hiện vật, mà chuyển sang quá trình tổ chức, diễn giải và trao truyền ký ức doanh nghiệp.
Mô hình này trước hết cho thấy sự thay đổi về vai trò của doanh nghiệp trong bảo tồn di sản. Thông thường, khi nói đến bảo tồn, người ta dễ nghĩ đến bảo tàng, di tích hoặc các thiết chế văn hóa chuyên nghiệp. Trong trường hợp Liên Thành, chính doanh nghiệp trở thành chủ thể sưu tầm và gìn giữ những tư liệu liên quan đến lịch sử của mình. Những hình ảnh, văn bản, sản phẩm, công cụ và dấu tích của quá trình sản xuất vì thế không còn chỉ có ý nghĩa nội bộ, mà được đặt trong một không gian để công chúng có thể tiếp cận. Đây là điểm đáng chú ý của mô hình: chủ thể tạo ra giá trị cũng trực tiếp tham gia vào quá trình bảo tồn và diễn giải giá trị ấy.
Hình 6: Không gian thứ ba tại Nhà triển lãm nước mắm Liên Thành
Nguồn: Phạm Thị Mỹ Quyên, 05/08/2026
Hình 7: Không gian thứ tư với thiết kế sinh động tại Nhà triển lãm nước mắm Liên Thành
Nguồn: Phạm Thị Mỹ Quyên, 05/08/2026
Một yếu tố không thể tách rời khỏi mô hình này là con người – những người trực tiếp gìn giữ và truyền lại ký ức của doanh nghiệp. Bởi một hiện vật tự thân không thể kể hết câu chuyện nếu thiếu người nhận diện giá trị, đặt nó vào đúng bối cảnh và cung cấp những thông tin cần thiết để công chúng hiểu. Trong không gian triển lãm, tư liệu và hiện vật vì thế không chỉ được bảo quản, mà còn được kết nối với những câu chuyện về con người, quá trình sản xuất và những biến động mà Liên Thành đã trải qua. Chính sự tham gia của những người hiểu về lịch sử doanh nghiệp giúp các tư liệu không trở thành những vật chứng tĩnh lặng, mà tiếp tục được giải thích và trao truyền.
Hình 9: Cầu thang dẫn lên không gian trưng bày ở tầng hai
Nguồn: Phạm Thị Mỹ Quyên, 05/08/2026
Ở góc độ này, bảo tồn di sản doanh nghiệp không thể chỉ được hiểu là giữ lại cái cũ, mà còn là duy trì khả năng kể lại câu chuyện phía sau cái cũ. Khi ký ức của những người từng gắn bó với doanh nghiệp được kết hợp với hệ thống tư liệu, hiện vật và không gian trưng bày, triển lãm trở thành nơi kết nối giữa ký ức cá nhân, ký ức doanh nghiệp và ký ức cộng đồng. Đây chính là yếu tố giúp quá trình “lưu giữ” có thể chuyển thành “phát huy” – bởi di sản chỉ thực sự sống khi vẫn có người hiểu, kể và tiếp tục trao truyền nó.
Hình 10: Mô hình mô phỏng cảnh ủ cá trên thuyền, sử dụng gỗ được tận dụng từ thùng ủ cá thật, vẫn lưu giữ mùi nước mắm nhẹ – mang lại cảm giác chân thực cho không gian trưng bày.
Nguồn: Phạm Thị Mỹ Quyên, 05/08/2026
Hình 11: Bàn thờ tưởng niệm Sáu vị sáng lập Liên Thành, không gian đặc biệt, hiếm thấy ở các doanh nghiệp hiện nay.
Nguồn: Phạm Thị Mỹ Quyên, 05/08/2026
Một định hướng đáng chú ý trong quá trình phát triển Nhà triển lãm Liên Thành là tiếp tục mở rộng không gian trưng bày theo hướng kết nối lịch sử doanh nghiệp với những nhân vật và sự kiện quan trọng của lịch sử dân tộc. Trong đó, mối liên hệ với Chủ tịch Hồ Chí Minh có thể được làm rõ qua Dục Thanh Học hiệu – ngôi trường được Liên Thành Thương quán bảo trợ, nơi Nguyễn Tất Thành từng dạy học trước khi vào Sài Gòn và ra đi tìm đường cứu nước; đồng thời Liên Thành cũng có vai trò hỗ trợ Người trong chặng đường từ Phan Thiết vào Sài Gòn năm 1911. Việc hình thành một không gian chuyên đề về mối liên hệ này sẽ giúp người xem nhận diện rõ hơn sự đan xen giữa Liên Thành – Dục Thanh – phong trào Duy Tân – hành trình của Nguyễn Tất Thành, qua đó đặt lịch sử doanh nghiệp trong một mạng lưới lịch sử rộng lớn hơn. Đây cũng là hướng phát triển giúp Nhà triển lãm không chỉ kể câu chuyện về một thương hiệu, mà từng bước trở thành nơi kết nối các tư liệu doanh nghiệp với những dấu mốc của lịch sử dân tộc.
Sau hành trình tham quan, điều đọng lại không chỉ là câu chuyện về một thương hiệu nước mắm đã tồn tại hơn một thế kỷ, mà là cách một doanh nghiệp có thể mang theo những dấu tích của cả một thời đại. Từ tinh thần “thực nghiệp cứu nước” của phong trào Duy Tân, Liên Thành đã tạo dựng một hành trình kinh doanh gắn với những biến chuyển của lịch sử dân tộc; và qua thời gian, chính những dấu tích, tư liệu cùng hệ giá trị ấy đã trở thành một phần di sản của doanh nghiệp. Trở lại câu hỏi được đặt ra từ đầu: Liệu một doanh nghiệp có thể trở thành chủ thể gìn giữ, diễn giải và lan tỏa di sản văn hóa – lịch sử hay không? Qua trường hợp Liên Thành, câu trả lời là có. Hơn một thế kỷ tồn tại đã giúp Liên Thành tích lũy không chỉ giá trị kinh tế, mà cả những tư liệu, ký ức và dấu ấn gắn với một giai đoạn của lịch sử dân tộc. Khi những giá trị ấy được doanh nghiệp chủ động lưu giữ và đưa vào không gian triển lãm, Liên Thành không còn chỉ là đối tượng của lịch sử, mà trở thành chủ thể tham gia gìn giữ và kể lại lịch sử của chính mình. Từ “thực nghiệp cứu nước” đến di sản doanh nghiệp, câu chuyện Liên Thành vì thế cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý trong bảo tồn di sản: di sản không chỉ được gìn giữ bởi các thiết chế văn hóa, mà còn có thể được bảo tồn ngay từ chính những chủ thể đã tạo nên nó. Nhà triển lãm Liên Thành là nơi quá khứ được lưu giữ, diễn giải và mở ra với công chúng; qua đó, lịch sử của một thương hiệu được đặt trở lại trong dòng chảy rộng hơn của văn hóa và lịch sử dân tộc. Có lẽ, giá trị lớn nhất của mô hình này nằm ở chỗ: khi doanh nghiệp biết nhận diện lịch sử của mình như một phần của di sản, hoạt động kinh doanh không chỉ để lại sản phẩm, mà còn có thể để lại một câu chuyện cho cộng đồng và các thế hệ sau.
Qua chuyến tham quan, những câu chuyện và tư liệu tại Nhà triển lãm Liên Thành để lại cho tôi nhiều suy ngẫm về cách một thương hiệu có thể gìn giữ và tiếp nối những giá trị được hình thành qua thời gian. Tôi xin trân trọng cảm ơn TS. Phạm Văn Luân, TS. Lê Thị Thanh Thủy và bà Hoàng Thị Kim Châu – Giám đốc Công ty Liên Thành đã đồng hành, chia sẻ và tạo nên một trải nghiệm tham quan nhiều ý nghĩa. Những trao đổi và tư liệu được tiếp cận trong chuyến đi là những giá trị quý báu, giúp câu chuyện về Liên Thành được nhìn nhận sâu sắc hơn từ cả góc độ lịch sử, văn hóa và doanh nghiệp.
Hình 12: Không gian trưng bày sản phẩm nước mắm Liên Thành vừa mới hoàn thành bên hông Nhà triển lãm. Nguồn: Phạm Thị Mỹ Quyên, 05/08/2026
Hình 13: TS. Phạm Văn Luân, thành viên ban giám đốc, bà Hoàng Thị Kim Châu và TS. Lê Thị Thanh Thủy (Từ phải sang)
Nguồn: Nhân viên Nhà triển lãm, 05/08/2026
Sinh viên Phạm Thị Mỹ Quyên
Khoa Quản lý Văn hóa, nghệ thuật, trường Đại học Văn hóa TP.HCM
