Ngày 23/8/2026, trong hành trình khảo sát theo dòng sông Sài Gòn hướng về Bình Mỹ, đoàn nghiên cứu Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh cùng GS. Shimizu Masaaki (Đại học Osaka, Nhật Bản) đã dừng chân tại Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi. Với người viết – một thành viên trực tiếp tham gia chuyến đi – đây không chỉ là dịp đến thăm một địa danh vốn quen thuộc qua sách vở, mà còn là cơ hội tiếp cận lịch sử bằng không gian, hiện vật, cảnh quan và những trải nghiệm thực tế.
Nếu Phù Châu Miếu gợi mở câu chuyện về tín ngưỡng và kiến trúc trên dòng sông, thì Địa đạo Củ Chi đưa hành trình đến một lớp ký ức khác: ký ức chiến tranh, sức sống của con người và cách một di tích lịch sử Quốc gia Đặc biệt đang được kiến tạo hướng tới tầm thế giới để lịch sử có thể được cảm nhận gần gũi hơn trong đời sống hôm nay…
Từ màu xanh trên mặt đất đến câu chuyện nằm sâu trong lòng đất
Điều gây ấn tượng khi bước vào khu di tích là không gian xanh, nhiều cây lớn và những tuyến tham quan được tổ chức giữa cảnh quan tự nhiên. Đoàn di chuyển bằng xe điện để kết nối các điểm tham quan. Cách tổ chức này vừa thuận tiện cho việc di chuyển trong khuôn viên rộng, vừa tạo khoảng thời gian để người tham quan quan sát cảnh quan trước khi tiếp cận những nội dung lịch sử có chiều sâu hơn.
Tại khu vực rừng, đoàn được hướng dẫn tìm hiểu một số cấu trúc và cách tổ chức không gian gắn với hệ thống địa đạo. Không khí của buổi khảo sát khác với việc chỉ đọc một sơ đồ trong giáo trình: người nghe đứng ngay giữa môi trường cây cối, quan sát địa hình và nghe giải thích tại chỗ. Chính bối cảnh thực tế giúp những khái niệm về ngụy trang, sinh hoạt và thích nghi trong điều kiện chiến tranh trở nên dễ hình dung hơn.
Một mô hình cắt lớp hệ thống địa đạo cho thấy sự kết nối giữa phần mặt đất và những đường hầm bên dưới. Qua cách trưng bày trực quan, người xem có thể hình dung rõ hơn các tầng không gian, lối di chuyển và những khu vực phục vụ sinh hoạt trong lòng đất. Việc kết hợp mô hình, ánh sáng và hình ảnh chiến trường phía trên khiến câu chuyện lịch sử được chuyển tải bằng ngôn ngữ thị giác dễ tiếp cận.
Khi hiện vật trở thành một phần của trải nghiệm
Một điểm đáng chú ý khác trong hành trình là khu trưng bày phương tiện quân sự. Giữa không gian xanh, chiếc máy bay C-130 số hiệu 005 tạo nên một điểm nhấn mạnh về thị giác. Hiện vật không đứng tách biệt khỏi tuyến tham quan mà được đặt trong một chuỗi trải nghiệm, giúp người xem chuyển từ câu chuyện dưới lòng đất sang những phương tiện và bối cảnh chiến tranh ở quy mô rộng hơn.
Đặc biệt, đoàn còn trải nghiệm không gian xem phim tài liệu được bố trí bên trong mô hình khoang máy bay. Những hàng ghế đỏ và cấu trúc mô phỏng khoang tạo cảm giác khác với một phòng chiếu thông thường. Đây là cách tổ chức đáng chú ý trong hoạt động diễn giải di sản: hiện vật, không gian và nội dung nghe nhìn được kết hợp để người tham quan không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn có cảm giác mình đang bước vào một phần của câu chuyện.
Ẩm thực và những khoảng nghỉ làm mềm câu chuyện lịch sử
Một chuyến khảo sát di tích không chỉ được tạo nên bởi các điểm trưng bày. Giữa hành trình, đoàn dừng chân dùng bữa tại khu ẩm thực Bến Dược. Khoảng nghỉ này tạo điều kiện để các thành viên trao đổi những điều vừa quan sát, chia sẻ cảm nhận và chuẩn bị cho chặng tham quan tiếp theo. Trong một chuyến đi có sự tham gia của giảng viên, sinh viên và khách quốc tế, bữa cơm chung cũng trở thành một không gian giao lưu tự nhiên.
Những khoảng dừng dưới mái lá, giữa cây xanh và không gian mang sắc thái làng quê cũng góp phần tạo nên một trải nghiệm mềm mại hơn cho điểm đến. Lịch sử ở đây không chỉ xuất hiện qua chiến tranh và hiện vật, mà còn được đặt cạnh cảnh quan, ẩm thực và những khoảnh khắc sinh hoạt đời thường. Đây chính là yếu tố giúp một di tích lịch sử có khả năng tiếp cận nhiều nhóm khách khác nhau mà vẫn giữ được chiều sâu giáo dục.
Một buổi học thực địa đối với sinh viên văn hóa
Với sinh viên ngành văn hóa, chuyến đi đem lại nhiều hơn một buổi tham quan. Quan sát cách khu di tích tổ chức tuyến điểm, xe điện, mô hình, hiện vật, phim tài liệu, cảnh quan và dịch vụ cho thấy một di sản muốn phát huy giá trị cần được đặt trong một hệ thống trải nghiệm tương đối hoàn chỉnh. Mỗi thành tố có chức năng riêng nhưng cùng hướng tới việc giúp công chúng hiểu và ghi nhớ câu chuyện của di tích.
Từ góc độ quản lý và phát huy di sản, Địa đạo Củ Chi cũng gợi ra một vấn đề đáng suy nghĩ: làm thế nào để lịch sử được kể hấp dẫn nhưng không bị đơn giản hóa; làm thế nào để phát triển dịch vụ du lịch mà vẫn giữ sự trang nghiêm và tính xác thực của không gian ký ức. Những câu hỏi như vậy trở nên cụ thể hơn khi người học trực tiếp quan sát cách một điểm đến lớn đang vận hành.
Đối với bản thân người viết, việc được cùng thầy cô, các bạn sinh viên và GS. Shimizu Masaaki trải nghiệm khu di tích tạo nên một góc nhìn khác so với những kiến thức đã từng tiếp nhận trên lớp. Khi lịch sử được đặt trong chính không gian đã tạo nên nó, những gì từng là khái niệm trở nên gần gũi hơn; đồng thời người học cũng ý thức rõ hơn trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc tìm hiểu, gìn giữ và truyền tải các giá trị lịch sử – văn hóa.
Từ Địa đạo Củ Chi đến hành trình “Rồng Xanh sông Sài Gòn”
Đặt Địa đạo Củ Chi trong hành trình “Đến Bình Mỹ – Đánh thức Rồng Xanh sông Sài Gòn”, điểm đến này không tồn tại như một địa chỉ đơn lẻ. Dòng sông trở thành trục liên kết những không gian có tính chất rất khác nhau: tín ngưỡng, lịch sử, cảnh quan, đời sống cộng đồng và những điểm đến văn hóa ở khu vực ven sông. Sự kết nối ấy mở ra khả năng hình thành những tuyến trải nghiệm mà du khách có thể đọc câu chuyện của Thành phố Hồ Chí Minh qua nhiều lớp văn hóa khác nhau.
Địa đạo Củ Chi có lợi thế đặc biệt trong chuỗi này bởi giá trị lịch sử mạnh, hệ thống trải nghiệm đa dạng và khả năng kết nối với cảnh quan xanh. Nếu tiếp tục tăng cường các hình thức diễn giải đa ngôn ngữ, số hóa tư liệu, kể chuyện bằng công nghệ và xây dựng các chương trình trải nghiệm phù hợp cho học sinh – sinh viên và khách quốc tế, giá trị giáo dục của di tích có thể được lan tỏa rộng hơn mà không làm mất đi bản chất của một không gian tưởng niệm lịch sử.
Khép lại một điểm đến, mở ra những kết nối mới
Trước khi rời khu di tích, GS. Shimizu Masaaki đã ghi lại những dòng lưu niệm. Hình ảnh ấy trở thành một dấu kết đẹp cho chặng tham quan: từ quan sát, trải nghiệm đến trao đổi và lưu lại cảm nhận về điểm đến. Với đoàn nghiên cứu, Địa đạo Củ Chi vì thế không chỉ là một địa danh được ghé qua, mà là một không gian tạo nên đối thoại giữa lịch sử Việt Nam với góc nhìn của những người tham gia đến từ các nền tảng và thế hệ khác nhau.
Rời Củ Chi, hành trình theo dòng Sài Gòn tiếp tục hướng đến những không gian mới. Nhưng những gì được nhìn thấy tại đây – từ màu xanh trên mặt đất, mô hình địa đạo, phương tiện trưng bày, không gian phim tài liệu đến những phút giây giao lưu của đoàn – đã tạo nên một lát cắt đáng nhớ của chuyến thực địa. Đó cũng là giá trị lớn nhất của việc học từ di sản: lịch sử không chỉ nằm trong sách, mà có thể được nhìn, nghe, cảm nhận và kết nối với chính trải nghiệm của người hôm nay.
(HTTH)
