Trong hành trình khảo sát thực tế “Đến Bình Mỹ – Đánh thức Rồng Xanh sông Sài Gòn” diễn ra ngày 23–24/8/2026, đoàn nghiên cứu của GS. Shimizu Masaaki (Đại học Osaka, Nhật Bản) và Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh đã có dịp ghé thăm Phù Châu Miếu. Không chỉ là một điểm dừng chân trên hành trình, nơi đây còn mở ra một không gian giàu giá trị văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật kiến trúc, giúp các thành viên trong đoàn có thêm những trải nghiệm trực tiếp về một di sản đặc sắc tồn tại giữa dòng chảy đô thị TP. Hồ Chí Minh.
Không gian tín ngưỡng giữa dòng sông
Phù Châu Miếu, thường được biết đến với tên gọi Miếu Nổi, tọa lạc trên một cù lao nhỏ giữa sông Vàm Thuật- một nhánh của sông Sài Gòn. Vị trí đặc biệt khiến việc đến miếu không đơn thuần là di chuyển đến một điểm tham quan mà còn tạo nên trải nghiệm gắn với sông nước. Giữa một đô thị đang phát triển nhanh, không gian miếu hiện lên như một điểm nhấn văn hóa nằm giữa cảnh quan sông nước, góp phần tạo nên nét riêng cho khu vực.
Theo phần giới thiệu lịch sử được trưng bày tại di tích, Phù Châu Miếu có lịch sử lâu đời và được cộng đồng địa phương gìn giữ qua nhiều giai đoạn. Năm 2010, miếu được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố. Những thông tin được lưu giữ và giới thiệu ngay tại di tích giúp người tham quan không chỉ đến chiêm bái mà còn có điều kiện tìm hiểu lịch sử hình thành và những lớp giá trị văn hóa của Phù Châu Miếu.
Bước vào bên trong, ấn tượng đầu tiên là không gian thờ tự với màu sắc rực rỡ nhưng vẫn giữ được vẻ trang nghiêm. Qua quan sát thực tế, có thể thấy hệ thống tượng thờ khá phong phú. Trong đó, hình ảnh Bà Chúa Xứ xuất hiện trong không gian thờ tự, bên cạnh nhiều hình tượng tín ngưỡng khác. Điều này cho thấy đời sống tín ngưỡng tại Phù Châu Miếu mang tính đa dạng, phản ánh quá trình tiếp nhận và giao thoa của các lớp văn hóa trong cộng đồng cư dân Nam Bộ.
Đối với người trực tiếp tham gia chuyến khảo sát, giá trị của Phù Châu Miếu không chỉ nằm ở những gì có thể quan sát bằng mắt. Việc người dân vẫn đến thắp hương, hành lễ và duy trì các thực hành tín ngưỡng cho thấy di tích vẫn đang hiện diện trong đời sống cộng đồng. Chính sự tiếp nối giữa quá khứ và hiện tại tạo nên sức sống cho không gian văn hóa này.
Nghệ thuật khảm sành sứ – điểm nhấn đặc biệt của Phù Châu Miếu
Một trong những yếu tố gây ấn tượng mạnh đối với đoàn khảo sát là nghệ thuật trang trí kiến trúc. Từ cổng, mái, cột đến nhiều mảng tường và các hình tượng linh vật, bề mặt kiến trúc được tạo nên bằng rất nhiều mảnh gốm, sứ với màu sắc và hình dáng khác nhau.
Đặc biệt, hình tượng rồng xuất hiện với mật độ khá lớn. Những hình tượng rồng uốn quanh cột, vươn trên mái hoặc kết hợp với các mảng khảm tạo nên một tổng thể sinh động. Bên cạnh đó là hoa lá, chim muông, các mô-típ trang trí và nhiều hình ảnh mang ý nghĩa biểu tượng. Màu xanh của mái ngói kết hợp với sắc trắng, xanh lam, đỏ, vàng của các mảnh sành sứ khiến công trình nổi bật và tạo dấu ấn thị giác riêng.
Nguồn: Tư liệu chuyến khảo sát, tháng 8/2026.
Đi sâu vào bên trong, nghệ thuật khảm tiếp tục xuất hiện trên các cột và nhiều bộ phận kiến trúc. Những mảnh gốm sứ tưởng như rời rạc được ghép lại thành một chỉnh thể, vừa có giá trị trang trí vừa thể hiện kỹ thuật thủ công công phu.
Đáng chú ý, trong quá trình khảo sát, các thành viên của đoàn đã dành thời gian quan sát, chụp lại và trao đổi về những dòng chữ Hán được lưu lại trên một số cấu kiện của miếu. Đây là chi tiết nhỏ nhưng có ý nghĩa đối với việc khảo sát di tích, bởi những dấu vết văn tự, niên đại hay tên người được lưu lại trên công trình có thể trở thành nguồn tư liệu phục vụ việc tìm hiểu lịch sử xây dựng, trùng tu cũng như quá trình tồn tại của di tích.
Việc các nhà nghiên cứu trực tiếp quan sát từng chi tiết cho thấy một chuyến đi thực địa đem lại những giá trị mà việc tiếp cận tài liệu qua sách vở hay hình ảnh khó có thể thay thế hoàn toàn. Từ vật liệu, kỹ thuật trang trí đến chữ viết trên công trình đều có thể trở thành những “mảnh ghép” giúp nhận diện đầy đủ hơn giá trị của một di tích.
Giao thoa văn hóa thể hiện qua không gian kiến trúc và tín ngưỡng
Phù Châu Miếu là một không gian thú vị để quan sát sự giao thoa văn hóa trong đời sống tín ngưỡng Nam Bộ. Điều này thể hiện khá rõ qua kiến trúc, màu sắc, hình tượng rồng, hệ thống tượng thờ, chữ Hán và nghệ thuật khảm sành sứ.
Trong không gian miếu, đoàn còn quan sát khu vực thờ Quan Âm. Hình tượng Phật giáo cùng tồn tại với những lớp tín ngưỡng dân gian khác tạo nên một không gian thờ tự đa dạng. Đây cũng là một biểu hiện đáng chú ý của đời sống văn hóa Nam Bộ, nơi các hình thức tín ngưỡng và tôn giáo có thể cùng tồn tại, tiếp biến và được cộng đồng thực hành trong đời sống.
Đứng trước những mảng khảm sành sứ, những pho tượng, chữ Hán và hệ thống trang trí dày đặc của ngôi miếu, người tham gia chuyến đi có thể cảm nhận rõ rằng giá trị của một di tích không chỉ nằm ở tuổi đời. Giá trị ấy còn được tạo nên bởi những lớp văn hóa mà cộng đồng đã bồi đắp, gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ.
Từ một điểm tín ngưỡng đến tài nguyên của du lịch văn hóa đường sông
Đặt Phù Châu Miếu trong hành trình “Đến Bình Mỹ – Đánh thức Rồng Xanh sông Sài Gòn”, giá trị của di tích vì vậy càng trở nên đáng chú ý. Vị trí trên cù lao khiến miếu có lợi thế đặc biệt trong việc kết nối di sản văn hóa với cảnh quan sông nước và du lịch đường thủy.
Nếu dòng sông Sài Gòn được nhìn nhận như một trục kết nối các tài nguyên văn hóa, Phù Châu Miếu có thể trở thành một điểm dừng mang bản sắc riêng: du khách vừa trải nghiệm đường sông, vừa tiếp cận kiến trúc, tín ngưỡng dân gian, nghệ thuật trang trí truyền thống và lịch sử của cộng đồng cư dân ven sông.
Tuy nhiên, khai thác giá trị di tích không nên chỉ dừng lại ở việc đưa khách đến tham quan và chụp ảnh. Những chi tiết mà đoàn nghiên cứu quan tâm trong chuyến khảo sát – từ chữ Hán trên kiến trúc, nghệ thuật khảm sành sứ đến hệ thống thờ tự – cho thấy Phù Châu Miếu còn chứa đựng nhiều câu chuyện có khả năng được nghiên cứu, diễn giải và chuyển hóa thành sản phẩm trải nghiệm văn hóa.
Có thể từng bước xây dựng hệ thống thông tin giới thiệu rõ hơn về các mảng kiến trúc; số hóa những văn tự và tư liệu lịch sử; sử dụng mã QR để du khách tự tìm hiểu; xây dựng nội dung thuyết minh về tín ngưỡng, nghệ thuật khảm sành sứ và quá trình giao thoa văn hóa. Khi đó, chuyến tham quan sẽ không chỉ là “đến xem” mà trở thành quá trình khám phá và hiểu di sản.
Đồng thời, mọi hoạt động phát huy cần đặt việc bảo tồn không gian tín ngưỡng và tôn trọng cộng đồng thực hành tín ngưỡng ở vị trí trung tâm. Chính đời sống văn hóa của cộng đồng mới là yếu tố giúp một di tích tiếp tục “sống”, thay vì trở thành một công trình chỉ còn giá trị để tham quan.
Một điểm dừng, nhiều lớp giá trị
Chuyến khảo sát Phù Châu Miếu đã mang lại cho các thành viên đoàn nghiên cứu cơ hội tiếp cận trực tiếp một không gian văn hóa đặc biệt của TP. Hồ Chí Minh. Từ kiến trúc khảm sành sứ, hình tượng rồng, những dòng chữ Hán còn lưu lại trên công trình cho đến đời sống tín ngưỡng đang được duy trì, mỗi yếu tố đều góp phần tạo nên bản sắc riêng của ngôi miếu giữa dòng sông.
Đối với bản thân người viết với tư cách một thành viên trực tiếp tham gia hành trình, chuyến đi không chỉ giúp quan sát một di tích bằng những kiến thức đã được học mà còn tạo cơ hội nhìn thấy cách di sản hiện diện trong đời sống thực tế. Những chi tiết tưởng chừng rất nhỏ trên một cây cột, một mảng khảm hay một không gian thờ tự đều có thể chứa đựng câu chuyện về lịch sử, con người và quá trình giao lưu văn hóa.
Từ Phù Châu Miếu, hành trình tiếp tục mở rộng đến những tọa độ văn hóa khác trên tuyến sông Sài Gòn và hướng về Bình Mỹ. Mỗi điểm đến mang một câu chuyện riêng, nhưng khi được kết nối bằng dòng sông, chúng có thể hình thành nên một không gian văn hóa liên hoàn, nơi di sản, cộng đồng, cảnh quan và du lịch cùng góp phần “đánh thức” những tiềm năng của Rồng Xanh sông Sài Gòn.
Nhân dịp vào TP.Hồ Chí Minh dự lễ công bố Cây Di sản ở TCV Sài Gòn, ông Nguyễn Danh Trường,Tổng Thư ký VACNE, Thư ký Hội đồng cây Di sản Việt Nam đã dành thời gian trao đổi, hướng dẫn TS. Phạm Văn Luân, Cố vấn Nhóm Nghiên cứu Cây Di sản và nhóm Sáng tạo Trẻ Bến Tre về việc bổ sung, hoàn tất thủ tục hồ sơ đăng ký Cây Di sản cho cây Măng Cụt, Farm Stay Nguyễn Gia, ấp Thanh Tân, xã Vĩnh Thành, tỉnh Vĩnh Long và cây Gừa tại Bình Mỹ, TP.HCM. Được biết trong đợt nộp Hồ sơ đăng ký cây Di sản tháng 8/2026, Nhóm Nghiên cứu Cây Di sản, trường ĐH Văn hóa TP.Hồ Chí Minh và nhóm Sáng tạo Trẻ Bến Tre đã hỗ trợ cộng đồng xây dựng 4 bộ hồ sơ với 12 cây cổ thụ có tiềm năng là cây Di sản (9 cây ở Vĩnh Long; 2 cây ở Đồng Nai – Bình Phước cũ và 1 cây ở TP.HCM), theo kết quả có 2 bộ hồ sơ được thông qua với 4 cây cô thụ được ông nhận, còn 2 bộ hồ sơ với 8 cây cổ thụ được chuyển sang tháng 9/2026.
Ông Nguyễn Thanh Vũ – Chủ Farm Stay Nguyễn Gia (trái) và TS.Phạm Văn Luân bên 1 trong 7 cây Măng Cụt trên trăm tuổi. Ảnh: STT Bến Tre
Khảo sát quần thể 7 cây Măng Cụt trên trăm tuổi
Khảo cứu bia mộ người trồng cây Măng Cụt trên trăm tuổi trong vườn Farm Stay Nguyễn Gia
(HTTH)
