Trong quá trình học môn Phương pháp nghiên cứu khoa học, việc phân tích và đánh giá các hệ tư tưởng giáo dục trong lịch sử là một hướng tiếp cận mang lại nhiều giá trị thực tiễn. Dưới góc độ của một người đang nghiên cứu và trau dồi chuyên môn về ngành Giáo dục Mầm non, sau khi xem xong tập 17 của ký sự tài liệu “Tinh hoa Nam Bộ” của Đài truyền hình Vĩnh Long về Cụ Võ Trường Toản, đoạn phim không chỉ để lại sự xúc động về một nhân cách lớn mà còn cung cấp những luận điểm vô cùng sâu sắc để liên hệ vào phương pháp sư phạm hiện đại.
Tượng Danh sư Võ Trường ToảnNguồn: THVL Tổng Hợp
Triết lý giáo dục của cụ Võ Trường Toản được xem là đi trước thời đại và có nhiều điểm tiệm cận với nền giáo dục hiện đại ngày nay. Ký sự đã khắc họa cụ không chỉ là một nhà nho ở ẩn mà còn là một nhà cải cách giáo dục với tư duy tiến bộ [02:06]. Đặc biệt, như nhận định của Tiến sĩ Phạm Văn Luân, phương pháp dạy học của cụ chứa đựng những quan điểm rất gần gũi với định hướng giáo dục hiện đại [06:01]. Cụ kịch liệt phản đối lối “ học nhồi sọ ”, học vẹt và rập khuôn máy móc, đồng thời đề cao phương pháp “nghĩa lý để giáo hóa”, lấy việc hiểu bản chất vấn đề làm trọng tâm. Tiến sĩ Luân đã phân tích rõ, tư tưởng cốt lõi của cụ là dạy học không chỉ chú trọng vào chữ nghĩa (tri ngôn) mà quan trọng nhất là cách người học tiếp cận, hiểu, vận dụng và thực hành được (hành ngôn) [6:31]. Cụ chú trọng phát triển tinh thần, tư tưởng và năng lực tư duy độc lập của người học, tạo điều kiện để họ tự do sáng tạo và phát huy tiềm năng bản thân [04:31]. Dưới góc độ nghiên cứu, đây chính là nền tảng triết lý của các phương pháp giáo dục chủ động và lấy người học làm trung tâm đang được áp dụng rộng rãi trong giáo dục hiện đại.
Trọng tâm giáo dục hướng về “Dưỡng khí” (rèn luyện nhân cách): Cụ phân chia rõ “chuyên môn” (hiểu lời) và “dưỡng khí” (nuôi dưỡng khí phách) [04:50]. Mục tiêu giáo dục cao nhất không chỉ là truyền đạt tri thức mà là đào tạo ra những con người có khí tiết, nghĩa hiệp, biết cống hiến cho dân tộc. Thế hệ học trò xuất chúng như “Gia Định tam gia” [07:48] hay lớp kế cận như Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị [11:01] chính là minh chứng cho một phương pháp giáo dục nhân cách thành công rực rỡ.
Giá trị biểu tượng của người thầy vĩ đại: Câu nói “Sinh thời giáo huấn đắc nhân, vô tử như hữu tử” (Lúc sống dạy dỗ được người, không con cũng như có con) [13:07] là minh chứng cảm động nhất cho sự vĩ đại của cụ. Một người thầy khi trao đi tình yêu thương và đạo lý bằng cả cái tâm chân thành sẽ nhận lại được sự kính trọng trường tồn của hàng vạn học trò.
Tấm văn bia bằng đá cẩm thạch trắng do cụ Phan Thanh Giản soạn thảo để ca ngợi công đức và sĩ khí của lương sư Võ Trường ToảnNguồn: Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch
Khi áp dụng các phương pháp nghiên cứu để đối chiếu tư tưởng của Cụ Võ Trường Toản với triết lý Giáo dục Mầm non (GDMN), có thể rút ra những giá trị cốt lõi sau:
Từ bỏ tư duy “nhồi sọ”, kiên định với phương pháp “Lấy trẻ làm trung tâm”: Giống như cụ Võ Trường Toản bài trừ lối học khuôn mẫu [06:12], trong GDMN, việc ép trẻ tiếp thu kiến thức học thuật (chữ viết, toán học) quá sớm và cứng nhắc là đi ngược lại tự nhiên. Tư tưởng của cụ củng cố thêm cơ sở lý luận cho việc giáo viên mầm non phải tổ chức các hoạt động giáo dục thông qua vui chơi, trải nghiệm thực tế để khơi gợi trí tò mò và khả năng tư duy sáng tạo nguyên sơ của trẻ.
Nền tảng “Dưỡng khí” chính là việc rèn luyện đạo đức tuổi mầm non: Nếu cụ Võ Trường Toản rèn khí phách cho sĩ phu [06:50], thì giáo viên mầm non thực hiện sứ mệnh “ươm mầm” nhân cách đầu đời. Mầm non là giai đoạn vàng để trẻ học cách yêu thương, biết chia sẻ, tự lập và hình thành các thói quen tốt. Sự bao dung, lễ phép và lòng nhân ái được rèn luyện từ những năm tháng mẫu giáo chính là cái “khí” cơ bản nhất để hình thành nên một công dân tốt trong tương lai.
Nâng cao y đức và tình yêu thương của người giáo viên (“Vô tử như hữu tử”): Hình ảnh người thầy chăm lo cho học trò như con ruột [13:16] phản ánh rất rõ sứ mệnh của các cô giáo mầm non – những “người mẹ thứ hai”. Nghề GDMN đòi hỏi sự hy sinh thầm lặng, lòng kiên nhẫn khổng lồ và tình yêu thương vô điều kiện. Trẻ em ở độ tuổi này học hỏi chủ yếu qua việc quan sát và bắt chước, do đó, sự chuẩn mực, điềm đạm và tình yêu thương của giáo viên chính là “giáo án sống” trực quan và hiệu quả nhất.
Giáo viên hướng dẫn trẻ trải nghiệm thực tế thông qua hoạt động chăm sóc cây xanh – Minh chứng cho phương pháp giáo dục “Lấy trẻ làm trung tâm”Nguồn: Trường Mầm on Sao Sáng
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Đài Phát thanh và Truyền hình Vĩnh Long (2023), Ký sự tài liệu: Tinh hoa Nam Bộ – Tập 17 | Võ Trường Toản – Người thầy của giới sĩ phu Nam Bộ, https://youtube.com/watch?v=ieDZ7ilZjHA, ngày truy cập: 03/06/2026.
[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021), Chương trình Giáo dục mầm non (Văn bản hợp nhất số 01/VBHN-BGDĐT), Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
[3] Nguyễn Ánh Tuyết (2014), Tâm lý học trẻ em lứa tuổi mầm non, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, Hà Nội.