Từ khảo sát và phỏng vấn cư dân lâu năm tại khu vực hẻm 1438 Phạm Thế Hiển, Phường Bình Đông, Thành phố Hồ Chí Minh, nhóm nghiên cứu nhận thấy những trải nghiệm về môi trường sông nước không chỉ được lưu giữ như những câu chuyện của quá khứ. Qua thời gian, chúng được tích lũy thành kinh nghiệm, được vận dụng vào đời sống và trở thành cơ sở để cư dân điều chỉnh cách sinh hoạt, không gian nhà ở cũng như cách ứng phó với tình trạng ngập. Từ góc nhìn Lý luận Văn hóa, đây là một biểu hiện đáng chú ý của mối quan hệ giữa con người với môi trường sống.
Khi không gian sống được ghi nhớ bằng những lần nước dâng
Theo lời kể của cư dân, khu vực này đã có nhiều thay đổi trong quá trình cư trú. Trước đây từng có những căn nhà mái lá, sau đó các hộ dần sửa chữa, xây dựng lại để phù hợp với điều kiện sinh hoạt. Nền nhà và nền hẻm cũng từng bước được thay đổi. Những biến đổi ấy cho thấy không gian cư trú không phải một thực thể cố định mà luôn được điều chỉnh trong quá trình con người sinh sống.
Đằng sau những thay đổi về nhà cửa còn là những trải nghiệm cụ thể với môi trường. Qua phỏng vấn, một cư dân lâu năm kể lại rằng khi nền nhà còn thấp, nước có thể tràn vào nhà và ảnh hưởng đến đồ đạc, thậm chí có trường hợp chuột theo nước vào trong tủ. Sau khi nền nhà được nâng lên, tình trạng này giảm đáng kể. Một chi tiết rất đời thường nhưng cho thấy rõ cách trải nghiệm với môi trường có thể tác động đến quyết định tổ chức lại không gian sống.
Như vậy, việc nâng nền không chỉ có thể được nhìn như một hoạt động sửa chữa nhà ở. Từ góc độ văn hóa, đó còn là kết quả của quá trình con người ghi nhận tác động của môi trường, lưu giữ trải nghiệm và chuyển hóa trải nghiệm ấy thành một cách ứng xử. Khi môi trường đặt ra những điều kiện mới, con người không chỉ chịu tác động mà còn chủ động điều chỉnh không gian sống để thích nghi.
“Con nước” trong ký ức của những người sống lâu năm
Một trong những kết quả đáng chú ý từ phỏng vấn là kinh nghiệm nhận biết nước của những cư dân đã sống lâu tại khu vực. Trong lời kể của họ, “con nước” là cách gọi quen thuộc gắn với việc quan sát quá trình nước lên và xuống. Những thời điểm như khoảng ngày 14–15 âm lịch, ngày rằm, cuối tháng hoặc đầu tháng được cư dân chú ý trong quá trình theo dõi nước. Điều quan trọng không nằm ở việc xem những mốc thời gian ấy như một quy luật khoa học về thủy triều, mà ở chỗ chúng đã trở thành những dấu hiệu quen thuộc trong kinh nghiệm cư trú. Người sống lâu năm quan sát mực nước, thời điểm nước bắt đầu dâng, mức độ ảnh hưởng đến nhà cửa và khoảng thời gian nước rút để chủ động sắp xếp sinh hoạt.
Qua đó có thể thấy, ký ức về môi trường dần chuyển thành một dạng kinh nghiệm được tích lũy trong đời sống. Cư dân không chỉ nhớ rằng “nơi đây từng ngập”, mà còn hình thành cách nhận biết những thời điểm có khả năng nước dâng và chuẩn bị trước cho những ảnh hưởng có thể xảy ra.
Tuy nhiên, kinh nghiệm ấy cũng có giới hạn. Theo chia sẻ từ cư dân, khi nước dâng cùng thời điểm với mưa, thời gian nước rút có thể kéo dài hơn. Vì vậy, kinh nghiệm về “con nước” giúp cư dân chủ động hơn nhưng không có nghĩa là họ có thể hoàn toàn dự đoán hay kiểm soát diễn biến của môi trường. Hiện nay, những kinh nghiệm được tích lũy qua quá trình cư trú còn được kết hợp với việc theo dõi thông tin thời sự để có sự chuẩn bị phù hợp. Đây là sự tiếp nối nhưng đồng thời cũng là sự điều chỉnh của tri thức đời sống trước điều kiện mới.
Ngập không chỉ là nước vào nhà
Qua lời kể của cư dân, tình trạng ngập được ghi nhớ không chỉ bằng mực nước mà bằng những thay đổi cụ thể trong sinh hoạt. Có thời gian khu vực tương đối khô ráo, tình trạng ngập ít xảy ra; về sau, cư dân nhận thấy nước dâng trở lại và có những thời điểm ảnh hưởng rõ hơn đến đời sống. Khi nước vào nhà, đồ đạc phải được kê cao, những vật dụng quan trọng được đưa lên vị trí an toàn hơn. Sau khi nước rút, gia đình tiếp tục tát hoặc bơm nước, dọn dẹp và vệ sinh lại không gian. Khi nước dâng cao, việc đi lại cũng trở nên khó khăn hơn, đặc biệt đối với xe máy; trong những thời điểm không cần thiết phải ra ngoài, một số cư dân lựa chọn ở nhà chờ nước rút.
Nguồn: Nhóm sinh viên
Một điểm được nhắc đến trong phỏng vấn là ngập không phải lúc nào cũng đi cùng với mưa. Có những thời điểm triều cường lên khiến nước vào nhà dù trời không mưa. Ngược lại, khi nước dâng đồng thời với mưa, việc xử lý có thể khó khăn hơn và thời gian nước rút kéo dài hơn. Những trải nghiệm ấy khiến cư dân hình thành sự chủ động nhất định trong việc theo dõi tình hình và chuẩn bị cho những thời điểm có khả năng nước dâng.
Từ đây có thể thấy, ngập không chỉ tác động đến một căn nhà hay một con hẻm. Nó tác động đến nhịp sinh hoạt, việc đi lại, cách bố trí đồ đạc và cả cách cư dân nhận thức về môi trường sống của mình. Một hiện tượng tự nhiên vì vậy được ghi nhận và diễn giải thông qua chính những trải nghiệm thường ngày của con người.
Từ ký ức đến những cách thích nghi rất đời thường
Điều đáng chú ý trong kết quả khảo sát là cư dân không hoàn toàn thụ động trước tình trạng ngập. Những kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian đã được chuyển hóa thành nhiều cách ứng phó khác nhau. Với những hộ có điều kiện, nâng nền nhà là một giải pháp mang tính lâu dài. Với những hộ chưa thể cải tạo nhà ở, các biện pháp linh hoạt hơn được sử dụng như kê cao đồ đạc, đưa thiết bị điện lên vị trí cao, tát hoặc bơm nước khi cần thiết, vệ sinh sau khi nước rút. Đây đều là những hành động rất bình thường trong sinh hoạt, nhưng chính sự lặp lại của chúng cho thấy kinh nghiệm đã được chuyển thành thực hành.
Qua phỏng vấn, nhóm nghiên cứu nhận thấy cư dân dần hình thành sự “quen” với môi trường nước: biết vị trí nào dễ bị ảnh hưởng, vật dụng nào cần được đưa lên trước, khi nào cần hạn chế đi lại và sau khi nước rút cần xử lý những gì. Những kinh nghiệm đó không được hình thành trong một thời điểm mà được tích lũy qua nhiều lần trải nghiệm.
Tuy nhiên, khả năng thích nghi giữa các hộ gia đình không giống nhau. Điều kiện kinh tế có ảnh hưởng đến mức độ mà một hộ có thể cải tạo không gian sống. Có hộ có thể nâng nền nhà, trong khi có hộ chủ yếu dựa vào những biện pháp ứng phó trước mắt như kê đồ, tát hoặc bơm nước. Điều này cho thấy thích nghi văn hóa luôn gắn với những điều kiện thực tế của cộng đồng và từng gia đình, chứ không chỉ phụ thuộc vào kinh nghiệm sống.
Ký ức không đứng yên
Từ góc nhìn Lý luận Văn hóa, điều đáng quan tâm không chỉ là cư dân “nhớ” về những lần ngập, mà là cách ký ức ấy được chuyển hóa thành kinh nghiệm và thực hành trong đời sống. Một trải nghiệm về nước tràn vào nhà có thể khiến cư dân chú ý hơn đến nền nhà. Một lần phải di chuyển đồ đạc khi nước dâng có thể dẫn đến việc thay đổi vị trí sắp xếp vật dụng trong những lần sau. Những người đã quen quan sát “con nước” có thể chủ động theo dõi những thời điểm thường xuất hiện nước dâng. Như vậy, trải nghiệm tạo nên ký ức; ký ức được tích lũy thành kinh nghiệm; kinh nghiệm lại định hướng hành vi. Nhưng quá trình này không diễn ra theo một chiều. Mỗi lần cư dân kê đồ, bơm nước, nâng nền hay thay đổi cách sinh hoạt lại tạo ra một trải nghiệm mới. Trải nghiệm mới tiếp tục được ghi nhớ, bổ sung và điều chỉnh vào vốn kinh nghiệm đã có.
Nguồn: Nhóm sinh viên
Vì vậy, ký ức sông nước không nên được hiểu như một “kho lưu trữ” bất biến về quá khứ. Nó là một quá trình vừa lưu giữ vừa tái tạo, trong đó những kinh nghiệm cũ đã được vận dụng, điều chỉnh và bổ sung trước những điều kiện mới của môi trường và đời sống cư dân. Đây cũng là điểm cho thấy ký ức văn hóa không tách rời khỏi thực hành văn hóa.
Giữa dòng nước và sự thay đổi của không gian cư trú
Nhìn từ trường hợp khu vực hẻm 1438 Phạm Thế Hiển, tình trạng ngập không chỉ là câu chuyện của nước mà còn là câu chuyện về sự thay đổi của không gian cư trú và cách con người sống cùng môi trường.Mỗi thay đổi vật lý ấy không chỉ dừng lại ở công việc sửa chữa hay nâng cấp hạ tầng đơn thuần, mà còn đánh dấu sự chuyển biến sâu sắc trong nhận thức của người dân về môi trường sống ven sông. Qua từng đợt triều cường hay những lần ngập lịch sử, chính việc chủ động cải tạo không gian và sắp xếp lại nhịp sinh hoạt đã đúc kết nên một hệ thống tri thức dân gian linh hoạt, giúp cộng đồng cư dân lâu năm không bị đẩy vào thế thụ động. Nhờ đó, hành trình thích nghi này trở thành một sợi dây liên kết bền chặt giữa ký ức sông nước truyền thống với thực hành văn hóa hiện đại, phản ánh bản lĩnh sinh tồn và tinh thần hòa hợp với thiên nhiên của người dân ven Kênh Đôi.
Nguồn: Nhóm sinh viên
Điều đáng chú ý là sự thay đổi của không gian cư trú và sự thay đổi trong cách ứng xử với môi trường diễn ra đồng thời. Khi nhà cửa thay đổi, cách nước tác động đến đời sống cũng thay đổi; khi trải nghiệm về nước thay đổi, cư dân lại tiếp tục điều chỉnh không gian sống. Vì vậy, thích nghi không phải là một quá trình kết thúc ở một giải pháp cụ thể mà tiếp tục diễn ra cùng với sự biến đổi của môi trường và điều kiện sống.
Từ trường hợp này, văn hóa sông nước có thể được nhìn nhận ở một phạm vi gần gũi hơn với đời sống. Văn hóa không chỉ hiện diện trong những phong tục, nghi lễ hay những giá trị được biểu đạt một cách rõ ràng, mà còn có thể nằm trong cách con người quan sát nước, ghi nhớ những lần nước dâng, sắp xếp đồ đạc, cải tạo nhà cửa và điều chỉnh sinh hoạt. Với những cư dân lâu năm ven Kênh Đôi, ký ức về dòng nước vì thế không chỉ thuộc về quá khứ. Nó tiếp tục hiện diện trong những lựa chọn và hành động rất đời thường của hiện tại. Từ ký ức đến kinh nghiệm, từ kinh nghiệm đến thực hành thích nghi, văn hóa được duy trì và tái tạo ngay trong quá trình con người sống cùng môi trường của mình.
Từ một cuộc khảo sát đến một cách nhìn về văn hóa
Qua quá trình khảo sát, nhóm nghiên cứu nhận ra rằng những vấn đề được tiếp cận trong học phần Lý luận Văn hóa có thể được nhìn thấy ngay trong những câu chuyện rất bình dị của đời sống. Một cách gọi “con nước”, một ký ức về căn nhà cũ, việc kê cao đồ đạc trước khi nước dâng hay quyết định nâng nền nhà đều có thể trở thành những dữ liệu để nhìn nhận mối quan hệ giữa con người, văn hóa và môi trường. Điều quan trọng không chỉ nằm ở việc cư dân đã trải qua tình trạng ngập như thế nào, mà ở cách những trải nghiệm ấy được ghi nhớ, tích lũy và chuyển hóa thành hành vi. Qua đó, nhóm nghiên cứu có cơ hội hiểu rõ hơn rằng văn hóa luôn vận động trong đời sống: được hình thành từ trải nghiệm, được duy trì bằng thực hành và tiếp tục thay đổi khi con người đứng trước những điều kiện mới.
Nguồn: Nhóm sinh viên
Bài viết là kết quả từ quá trình khảo sát của nhóm nghiên cứu học phần Lý luận Văn hóa dưới sự hướng dẫn của TS. Phạm Văn Luân. Quá trình thực hiện giúp nhóm có cơ hội đưa những nội dung lý luận đã học đến gần hơn với thực tế, đồng thời nhận ra rằng để tìm hiểu văn hóa, đôi khi cần bắt đầu từ những điều rất gần gũi: một không gian sống, một ký ức, một kinh nghiệm được truyền lại và cách con người đang thích nghi từng ngày. Nhóm nghiên cứu xin chân thành cảm ơn TS. Phạm Văn Luân đã hướng dẫn, định hướng và tạo điều kiện để nhóm thực hiện quá trình khảo sát. Nhóm cũng trân trọng cảm ơn những cư dân tại khu vực khảo sát đã dành thời gian chia sẻ những ký ức, trải nghiệm và kinh nghiệm thực tế; đồng thời cảm ơn những cá nhân đã hỗ trợ, tạo điều kiện để nhóm có thể tiếp cận thực địa và hoàn thiện bài viết.
Sinh viên Nguyễn Thị Thanh Trúc
(Lớp ĐHQLVH 20.2.1)
Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật
Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh
