Từ di sản văn hóa – lịch sử đến phát triển du lịch Trung Mỹ Tây, TP. Hồ Chí Minh và dấu ấn Nguyễn An Ninh

Trước hết, em xin trân trọng cảm ơn thầy TS. NSƯT. Đạo diễn. Nhà biên kịch Hoàng Duẩn (Phó Trưởng Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật – Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh) cùng thầy ThS. NSƯT. Đạo diễn Lê Cường, cả hai thầy hiện đang là giảng viên học phần Tổ chức sản xuất và đạo diễn sự kiện em đang theo học. Những kiến thức chuyên môn, sự hướng dẫn và định hướng của hai thầy không chỉ giúp em có cơ hội tiếp cận tổ chức sự kiện văn hóa gắn với hoạt động tham quan, tìm hiểu di sản địa phương mà còn mở ra cơ hội lớn giúp em có tư thế tốt hơn khi bắt đầu học môn Di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch do TS. Phạm Văn Luân (GVC Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật, Trưởng nhóm Nghiên cứu Du lịch – Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh) phụ trách. Từ quá trình nghiên cứu tư liệu và xây dựng nội dung cho chương trình, em có điều kiện nhìn nhận sâu hơn mối quan hệ giữa lịch sử, văn hóa, ký ức cộng đồng và phát triển du lịch. Đây cũng là cơ sở để em thực hiện bài viết này với mong muốn trình bày những nhận thức của bản thân về tiềm năng di sản và phát triển du lịch tại vùng đất Trung Mỹ Tây.

Khái quát vùng đất Trung Mỹ Tây (thuộc Quận 12 cũ trước sáp nhập)

Trung Mỹ Tây là địa danh gắn với quá trình hình thành và phát triển của khu vực phía tây bắc Thành phố Hồ Chí Minh. Tên gọi Trung Mỹ Tây có lịch sử từ thời Pháp thuộc; vùng đất này từng là một làng thuộc tổng Bình Thạnh Hạ, quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định. Làng Trung Mỹ Tây hình thành trên cơ sở hợp nhất các làng Mỹ Hòa, Trung Chánh và Trung Chánh Tây, phản ánh quá trình biến đổi địa giới và cộng đồng cư dân qua nhiều giai đoạn lịch sử [1]. Những lớp lịch sử ấy góp phần tạo nên bản sắc địa phương, đồng thời gợi mở hướng tìm hiểu về quá trình phát triển của vùng đất từ không gian cư trú truyền thống đến đô thị hiện đại.

Trong đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm năm 2025, toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của phường Trung Mỹ Tây trước đây cùng phường Tân Chánh Hiệp được sắp xếp thành phường Trung Mỹ Tây mới. Từ ngày 1/7/2025, địa phương hoạt động với tên gọi hiện nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh; cách ghi địa chỉ hành chính không còn sử dụng cấp Quận 12 như trước [1, 2]. Việc thay đổi địa giới hành chính không làm mất đi những giá trị lịch sử và văn hóa đã hình thành trước đó, mà đặt ra yêu cầu nhận diện, kết nối và giới thiệu các nguồn lực di sản trong một không gian phát triển rộng hơn trong bối cảnh hiện nay.

Trung Mỹ Tây hôm nay vừa có dấu ấn của đời sống cộng đồng Nam Bộ, vừa gắn liền với nhịp phát triển của đô thị và các hoạt động công nghệ. Trong không gian đó, những địa điểm lịch sử như Miếu Cây Quéo, Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh hay Công viên phần mềm Quang Trung có thể được nhìn nhận như ba điểm tiếp cận khác nhau để tìm hiểu về địa phương: – văn hóa tín ngưỡng, lịch sử yêu nước và đời sống đô thị hiện đại. Khi chúng ta biết kết nối và gắn kết lại các không gian, các địa điểm trên có khả năng tạo nên hành trình khám phá có chiều sâu văn hóa – lịch sử, thay vì chỉ là những điểm đến rời rạc.

Nguyễn An Ninh – cuộc đời, sự nghiệp và dấu ấn hoạt động cách mạng

Nguyễn An Ninh (1900 –1943) là trí thức yêu nước tiêu biểu của Nam Bộ trong những thập niên đầu thế kỷ XX. Ông sinh ngày 15/9/1900 tại Long Thượng, Cần Giuộc, thuộc tỉnh Chợ Lớn (lúc trước là Long An cũ, sau sáp nhập thì nay thuộc tỉnh Tây Ninh). Sau thời gian học tập tại Việt Nam, năm 1918 ông sang Pháp và theo học luật tại Đại học Sorbonne. Quá trình học tập và tiếp xúc với các tư tưởng tiến bộ đã góp phần hình thành ở ông ý thức mạnh mẽ về dân trí, quyền tự do và vận mệnh dân tộc. Sau khi trở về nước năm 1922, Nguyễn An Ninh lựa chọn con đường hoạt động công khai, dùng tri thức, ngòi bút và diễn thuyết làm phương tiện thức tỉnh tinh thần yêu nước trong xã hội [3].

Một dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp của ông là sáng lập báo La Cloche Fêlée, thường được biết đến với tên gọi là Chuông rè, xuất bản số đầu tháng 12/1923. Qua báo chí, ông đưa ra những quan điểm phê phán chế độ thực dân, cổ vũ tinh thần tự do và khuyến khích người Việt quan tâm đến quyền lợi của cộng đồng. Bên cạnh hoạt động báo chí, Nguyễn An Ninh còn trực tiếp diễn thuyết trước công chúng, đặc biệt thu hút thanh niên và tầng lớp trí thức. Năm 1925, ông tham gia xây dựng tổ chức Thanh niên Cao vọng. Các hoạt động này thể hiện cách thức đấu tranh đa dạng của một trí thức yêu nước trong bối cảnh xã hội thuộc địa, đồng thời cho thấy vai trò của báo chí và truyền thông trong việc lan tỏa tư tưởng chính trị, khơi dậy ý thức dân tộc [3, 4].

Con đường hoạt động cách mạng của Nguyễn An Ninh phải đối diện với sự đàn áp của chính quyền thực dân. Ông nhiều lần bị bắt giam, trải qua những năm tháng tù đày và ông mất tại nhà tù Côn Đảo năm 1943 khi mới 43 tuổi. Năm 1980, ông được truy tặng danh hiệu liệt sĩ [3]. Nhìn từ hiện tại, giá trị Nguyễn An Ninh để lại không chỉ trong những dấu ấn trong lịch sử, mà còn ở tinh thần cống hiến cho dân tộc Việt Nam, từ chối mọi vinh hoa phú quý để chọn con đường đấu tranh gian khổ vì độc lập dân tộc, vì hạnh phúc của Nhân dân.

Điểm đến “Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh” là không gian lưu giữ những ký ức và tư liệu lịch sử

Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh là điểm nhấn quan trọng trong hành trình tìm hiểu lịch sử tại Trung Mỹ Tây. Công trình được khởi công xây dựng năm 2000, khánh thành ngày 15/9/2002. Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh có ý nghĩa đặc biệt bởi nơi đây không chỉ là công trình được xây dựng để tưởng nhớ một nhà trí thức yêu nước, mà còn gắn với chính không gian mà ông từng sinh sống và hoạt động cách mạng. Trong những năm tháng hoạt động tại Nam Kỳ, Nguyễn An Ninh đã nhiều lần trở về và hoạt động tại khu vực này, gần gũi với nhân dân, tuyên truyền tư tưởng yêu nước và tổ chức các hoạt động vận động quần chúng. Ông lựa chọn hình thức đấu tranh công khai thông qua báo chí, diễn thuyết và trực tiếp tiếp xúc với nhiều tầng lớp nhân dân. Những hoạt động ấy đã góp phần đưa tư tưởng yêu nước, tinh thần tự do và ý thức về trách nhiệm đối với đất nước đến gần hơn với quần chúng Nam Bộ. Chính vì mối liên hệ gần gũi giữa con người, không gian và lịch sử đã góp phần trở thành cơ sở quan trọng hình thành Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh tại vùng đất Trung Mỹ Tây.

Nhà tưởng niệm được xây dựng theo kiến trúc nhà ba gian hai chái mang đặc trưng kiến trúc truyền thống Nam Bộ. Không gian tưởng niệm giới thiệu về quê hương, gia đình, quá trình học tập, hoạt động và sự nghiệp của Nguyễn An Ninh, đồng thời lưu giữ các tư liệu, tác phẩm và kỷ vật liên quan đến ông [3]. Đây không chỉ là nơi tưởng nhớ một nhân vật lịch sử mà còn có thể trở thành không gian giáo dục ngoài lớp học, giúp học sinh, sinh viên và khách tham quan tiếp cận lịch sử thông qua tư liệu, hiện vật và câu chuyện con người.

Từ góc nhìn du lịch văn hóa, chính yếu tố “nơi ông từng sống và hoạt động cách mạng” làm cho Nhà tưởng niệm trở thành địa điểm thu hút du khách địa phương, trong nước và quốc tế. Du khách không chỉ đến để xem hiện vật hay nghe kể về tiểu sử Nguyễn An Ninh, mà còn cảm nhận mối liên hệ giữa nhân vật lịch sử với không gian địa phương. Đây là điểm quan trọng để xây dựng hình thức du lịch về nguồn, trong đó câu chuyện về Nguyễn An Ninh được kể ngay tại nơi gắn với dấu tích cuộc đời ông. Hoạt động tham quan tại đây có thể kết hợp như: dâng hương, thuyết minh, xem tư liệu, quét mã QR, giao lưu với hậu duệ của ông trong gia tộc và đặc biệt hơn nữa đó là chương trình biểu diễn nghệ thuật “Dấu chân Nguyễn An Minh – Một Thời Rực Lửa” (phát triển ý tưởng từ học phần Tổ chức sản xuất và đạo diễn sự kiện) cùng với các hoạt động giáo dục dành cho học sinh, sinh viên. Ngoài ra, nhà tưởng niệm hiện cũng được sử dụng cho các hoạt động tham quan, sinh hoạt chủ điểm và giáo dục lịch sử địa phương, cho thấy tiềm năng của nơi đây trong việc kết hợp giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch trải nghiệm.

Kết nối Miếu Cây Quéo và Công viên phần mềm Quang Trung trong hành trình khám phá du lịch

Miếu Cây Quéo bổ sung cho tuyến tham quan chiều sâu văn hóa tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cư dân địa phương. Khi đến đây, du khách có thể tìm hiểu lịch sử hình thành địa điểm, những thực hành tín ngưỡng và vai trò của không gian này trong ký ức cộng đồng thông qua phần thuyết minh dựa trên tư liệu được kiểm chứng. Việc tổ chức tham quan cần thể hiện sự tôn trọng đối với nơi thờ tự, hướng dẫn ứng xử phù hợp và tránh xem không gian tín ngưỡng thành điểm dừng chỉ nhằm chụp ảnh – checkin. Nếu chúng ta thực hiện cẩn trọng, hoạt động này giúp du khách nhận biết rằng di sản địa phương còn hiện diện trong những không gian sinh hoạt văn hóa gắn bó với đời sống thường nhật.

Công viên phần mềm Quang Trung đại diện cho diện mạo đô thị hiện đại và sự phát triển của lĩnh vực công nghệ thông tin. Đưa địa điểm này vào hành trình tham quan đã nhận diện công viên phần mềm không chỉ là di sản lịch sử theo nghĩa truyền thống, mà tạo sự liên kết giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Từ không gian tín ngưỡng tại Miếu Cây Quéo, đến ký ức lịch sử được lưu giữ tại Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh, rồi tiếp cận môi trường công nghệ ở Công viên phần mềm Quang Trung, du khách có thể nhìn thấy sự trầm tích nhiều lớp diện mạo văn hóa cùng tồn tại trong một địa bàn. Cách tổ chức tham quan này giúp mở rộng cách kể câu chuyện địa phương: vừa tôn trọng những giá trị đã được trao truyền, vừa ghi nhận những bước chuyển mới của đô thị hiện đại.

Ba địa điểm trên có đặc điểm khác nhau nhưng có thể bổ trợ lẫn nhau trong một sản phẩm tham quan theo chủ đề. Miếu Cây Quéo mở ra câu chuyện về tín ngưỡng và cộng đồng; Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh là trọng tâm của nội dung lịch sử, hoạt động yêu nước và giáo dục truyền thống; Công viên phần mềm Quang Trung bổ sung góc nhìn về đổi mới sáng tạo và đời sống hiện đại. Nếu tuyến được thiết kế với nội dung thống nhất, thời lượng hợp lý, phương tiện di chuyển phù hợp và đội ngũ thuyết minh được chuẩn bị tốt, hành trình có thể góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch địa phương, đồng thời khuyến khích người tham gia quan tâm hơn đến lịch sử và văn hóa nơi mình đến.

Góc nhìn của sinh viên ngành Quản lý văn hóa và một số đề xuất

Từ góc nhìn của sinh viên ngành Quản lý văn hóa, em cho rằng phát triển du lịch dựa trên nền tảng di sản cần bắt đầu từ nhận diện đúng giá trị của từng điểm đến, xác định nhóm khách phù hợp và xây dựng nội dung diễn giải có căn cứ. Di sản không nên chỉ được sử dụng như phông nền cho hoạt động truyền thông; điều quan trọng hơn là giúp du khách hiểu vì sao địa điểm ấy có ý nghĩa với cộng đồng và lịch sử địa phương. Trên cơ sở đó, em xin đề xuất một số hướng thực hiện cụ thể:

Thứ nhất, xây dựng tuyến tham quan có chủ đề xuyên suốt (có thể hình dung như một tour du lịch trải nghiệm) với nội dung được biên soạn và thẩm định trước khi đưa vào sử dụng. Mỗi điểm đến cần có bản thuyết minh ngắn, bản đồ hành trình và thông tin cơ bản về lịch sử, quy tắc ứng xử, thời lượng tham quan. Đối với Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh, ngoài việc chỉ tham quan để biết, để hiểu chúng ta cần học hỏi những tư tưởng, giá trị mà ông để lại cho thế hệ trẻ hiện nay ; tại Miếu Cây Quéo, cần ưu tiên tư liệu địa phương, nét văn hóa tâm linh và tiếng nói của người am hiểu; còn tại Công viên phần mềm Quang Trung, nội dung nên làm rõ vai trò của công nghệ trong thời đại công nghệ số và vận dụng trong đời sống con người.

Thứ hai, ứng dụng công nghệ số để mở rộng khả năng tiếp cận di sản. Mã QR tại mỗi địa điểm tham quan, có thể thuyết minh bằng âm thanh, hình ảnh tư liệu, dòng thời gian và bản đồ các điểm đến. Có thể phát triển một trang thông tin hoặc bản đồ số giới thiệu tuyến tham quan, đồng thời cập nhật lịch trình tham quan và các hoạt động giáo dục. Mọi nội dung số cần được kiểm chứng, ghi rõ nguồn và cập nhật định kỳ; công nghệ nên hỗ trợ trải nghiệm trực tiếp chứ không thay thế việc bảo tồn hiện vật hay sự tương tác với người thuyết minh.

Thứ ba, kết hợp tham quan với hoạt động giáo dục và nghệ thuật phù hợp. Đối với học sinh, sinh viên, có thể tổ chức phiếu khám phá di sản, câu hỏi tìm hiểu lịch sử hoặc bài thu hoạch ngắn sau chuyến đi. Với nhóm khách rộng hơn, chương trình có thể bổ sung thêm phim tư liệu, tọa đàm, giao lưu với hậu duệ còn lại của ông hoặc chương trình biểu diễn nghệ thuật.

Thứ tư, tăng cường sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, đơn vị quản lý điểm đến, nhà trường, doanh nghiệp du lịch, chuyên gia nghiên cứu và cộng đồng cư dân. Người dân cần được tham gia cung cấp tư liệu, chia sẻ ký ức và góp ý về cách giới thiệu di sản. Song song đó, cần xây dựng quy trình bảo vệ cảnh quan, giữ gìn vệ sinh, hướng dẫn ứng xử và tiếp nhận phản hồi của du khách. Hiệu quả của tuyến tham quan nên được đánh giá không chỉ bằng số lượt khách đến mà còn bằng mức độ hài lòng, kiến thức lịch sử mà người tham gia tiếp nhận và khả năng duy trì hoạt động lâu dài.

Thứ năm, quảng bá sản phẩm du lịch bằng nội dung có chiều sâu và hình ảnh tôn trọng giá trị di sản. Các kênh truyền thông của địa phương, trường học và đơn vị tổ chức có thể giới thiệu câu chuyện của từng điểm đến, hành trình trải nghiệm và thông tin dành cho khách tham quan. Việc quảng bá cần đi cùng trách nhiệm kiểm chứng thông tin, bảo đảm quyền sử dụng hình ảnh và không thương mại hóa quá mức những không gian mang ý nghĩa tâm linh hoặc tưởng niệm. Phát triển du lịch di sản chỉ có thể bền vững khi lợi ích quảng bá song hành với công tác bảo tồn và giáo dục cộng đồng.

Kết luận và lời tri ân

Qua quá trình tìm hiểu vùng đất Trung Mỹ Tây, cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn An Ninh, cùng các địa điểm Miếu Cây Quéo, Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh và Công viên phần mềm Quang Trung, em nhận thấy nơi đây có tiềm năng hình thành một tour du lịch tham quan kết nối văn hóa cộng đồng, lịch sử yêu nước và diện mạo đô thị hiện đại. Mỗi địa điểm mang một giá trị riêng; khi được liên kết bằng nội dung khoa học, phương pháp thuyết minh hấp dẫn, phù hợp và sự tham gia của cộng đồng, các giá trị ấy có thể góp phần tạo nên sản phẩm du lịch đặc trưng địa phương, hỗ trợ giáo dục lịch sử và nâng cao ý thức bảo tồn di sản.

Với em, quá trình thực hiện nội dung này không chỉ là cơ hội vận dụng kiến thức chuyên ngành mà còn giúp hiểu rõ hơn trách nhiệm của người làm công tác quản lý văn hóa: cần kết nối giữa bảo tồn và phát huy giá trị, giữa chuyên môn và nhu cầu cộng đồng, giữa ký ức lịch sử và đời sống hôm nay. Đặc biệt, những cảm nhận ban đầu về vùng đất, con người và hệ sinh thái – nhân văn ở Trung Mỹ Tây đã nhắc nhớ trong em và các thành viên nhóm nghiên cứu bài học tri ân tiền nhân với khát vọng tâm huyết mong muốn đóng góp một điều gì nhỏ nhoi trên hành trình nghiên cứu và vinh danh Danh nhân văn hóa Nam Bộ (nhóm Nghiên cứu mà em có vinh dự là thành viên do TS. Phạm Văn Luân làm trưởng nhóm), tận đáy lòng mình em vô cùng kính ngưỡng và mơ ước về một ngày không xa Nguyễn An Ninh sẽ được UNESCO vinh danh ở tầm Thế giới! Em xin chân thành cảm ơn thầy TS. NSƯT. Đạo diễn. Nhà biên kịch Hoàng Duẩn; thầy ThS. NSƯT. Đạo diễn Lê Cường; thầy Tám (Trung tâm cung ứng dịch vụ công phường Trung Mỹ Tây); thầy TS. Phạm Văn Luân đã, đang và sẽ hướng dẫn, truyền đạt kiến thức và tạo điều kiện để em tiếp cận chủ đề này.

Em hy vọng trong thời gian tới sẽ tiếp tục có cơ hội tham gia, học hỏi và đồng hành cùng các chương trình văn hóa, nghệ thuật và du lịch tương tự, qua đó tích lũy kinh nghiệm thực tiễn và đóng góp thiết thực hơn cho việc gìn giữ, phát huy di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch địa phương.

Hà Hải Đăng

Tài liệu tham khảo

[1] Ủy ban nhân dân phường Trung Mỹ Tây, “Giới thiệu vài nét về phường Trung Mỹ Tây”, trang thông tin điện tử phường Trung Mỹ Tây, Link: https://thitructuyen.trungmytay.gov.vn/gioi-thieu/, truy cập ngày 11/10/2026.

[2] Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2025), Nghị quyết số 1685/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của Thành phố Hồ Chí Minh năm 2025.

[3] Ủy ban nhân dân phường Trung Mỹ Tây, “Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh”, trang thông tin điện tử phường Trung Mỹ Tây, Link: https://thitructuyen.trungmytay.gov.vn/nha%CC%80-tuo%CC%89ng-nie%CC%A3m-nguye%CC%83n-an-ninh/, truy cập ngày 12/10/2026.

[4] Tư liệu Văn kiện Đảng, “Lịch sử Biên niên Đảng Cộng sản Việt Nam – Tập 1”, nội dung về báo chí yêu nước và La Cloche Fêlée, Link https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/book/lich-su-dang/lich-su-bien-nien-dang-cong-san-viet-nam-tap-1-18, truy cập ngày 12/10/2026.

[5] Thư Viện Nguyễn An Ninh, “Thư Viện Số Nguyễn An Ninh – Chuyên đề Nam Bộ” Link: https://thuviennguyenanninh.vn/, Truy cập ngày 15/10/2026.

[6] Nhóm 4, Lớp Đại học Quản lý văn hóa 18.2A (2026), Kịch bản văn học chương trình quảng bá du lịch và biểu diễn nghệ thuật “Dấu chân Nguyễn An Ninh”, tài liệu học phần Tổ chức sản xuất và đạo diễn sự kiện.