Mối “Lương duyên” và nỗi niềm với di sản của Nhà bác học Trương Vĩnh Ký: Những ký ức và bài học cuộc đời từ một bậc hậu duệ

Trong hành trình học tập và nghiên cứu về các di sản văn hóa – lịch sử Nam Bộ, nhóm sinh viên chúng tôi chọn đề tài “Nhà bia Trương Vĩnh Ký tại Cái Mơn (Bến Tre)” – một công trình có ý nghĩa đặc biệt nhưng dường như vẫn còn phủ nhiều lớp sương mờ của lịch sử và sự lãng quên của thời gian. Đối với những người trẻ như chúng tôi, cụ Trương Vĩnh Ký là một danh nhân xuất chúng, một nhà bác học đa ngôn ngữ, người đặt nền móng cho báo chí và văn học chữ Quốc ngữ tại Việt Nam. Tuy nhiên, những dòng chữ khô khan trên trang sách hay thông tin trên internet chưa bao giờ là đủ để chúng tôi hiểu hết góc khuất về cuộc đời, gia tộc và những trăn trở của ông.

​Cơ duyên đã mỉm cười khi chúng tôi được thầy TS. Phạm Văn Luân – người thầy kính yêu gieo nguồn cảm hứng lịch sử trên hành trình Tri ân tiền nhân – kết nối và giới thiệu đến gặp chú Nguyễn Minh Tâm, hậu duệ trực tiếp của cụ Trương Vĩnh Ký.

​Chiều ngày 06/10/2026, ngay sau khi vừa kết thúc buổi học tại trường, nhóm chúng tôi háo hức chuẩn bị hành trang tìm sang nhà chú Tâm. Buổi chiều hôm ấy, đường phố Sài Gòn đông đúc và tấp nập nên vì một số sự cố ngoài ý muốn diễn ra đã khiến tôi đến trễ hơn dự kiến. Liệu sự cố này có làm ảnh hưởng đến buổi gặp? Liệu chú có khó chịu hay đánh giá người trẻ chúng tôi thiếu tôn trọng giờ giấc?

​Thế nhưng, mọi nỗi bất an nhanh chóng biến mất ngay khoảnh khắc tôi bước qua cánh cửa nhà chú. Sự xuất hiện muộn màng của tôi chỉ nhận lại nụ cười bao dung, sự cởi mở và nhiệt thành vô bờ bến. Chính thái độ gần gũi ấy đã xua tan rào cản thế hệ, tiếp thêm sự dũng cảm để một sinh viên trẻ cởi mở tấm lòng, sẵn sàng lắng nghe những câu chuyện chưa từng được ghi chép trọn vẹn trong bất kỳ cuốn sách lịch sử nào.

Trong những câu chuyện chú Nguyễn Minh Tâm chia sẻ, Nhà bia Trương Vĩnh Ký tại Cái Mơn, Bến Tre là một trong những nội dung để lại cho chúng tôi nhiều ấn tượng sâu sắc nhất. Trước buổi gặp gỡ, chúng tôi tiếp cận công trình này chủ yếu từ góc độ một địa điểm cần khảo sát, ghi nhận thông tin và tìm hiểu giá trị lịch sử. Nhưng qua lời kể của chú, nhà bia không còn chỉ là một công trình kiến trúc nằm trên một mảnh đất cụ thể. Nó trở thành nơi hội tụ của ký ức gia đình, sự trân trọng dành cho một danh nhân và những nỗ lực bền bỉ nhằm giữ gìn dấu tích của quá khứ.

Cái Mơn không chỉ gắn với một địa danh ở Bến Tre mà còn gắn với nơi sinh của Trương Vĩnh Ký. Bởi vậy, việc gìn giữ nhà bia cũng đồng nghĩa với việc bảo tồn một địa chỉ ký ức, nơi thế hệ hôm nay có thể tìm hiểu về cội nguồn của một nhân vật lịch sử, đồng thời suy ngẫm về cách xã hội ứng xử với những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Vào khoảng thời gian nhóm chúng tôi đi khảo sát Nhà bia đang trong quá trình tu sửa và điều khiến chúng tôi đặc biệt ấn tượng là vai trò trực tiếp của chú Tâm trong quá trình tôn tạo. Chú đã chi khoảng 200 triệu đồng cho việc tôn tạo nhà bia và không chỉ dừng lại ở việc đồng ý hoặc hỗ trợ về mặt tinh thần, chú đã xuống công trường, sát cánh với công nhân và sử dụng kinh nghiệm chuyên môn của mình để tham gia vào công việc.

Với hơn ba mươi năm làm việc trong lĩnh vực vật liệu xây dựng, chú chia sẻ mình đã trực tiếp hướng dẫn công nhân cách pha trộn xi măng đặc chủng do chú cung cấp, cát và đá theo công thức mà chú nghiên cứu, với mong muốn tăng độ bền của nền móng và kết cấu công trình. Mục tiêu chú đặt ra là giúp nhà bia có khả năng đứng vững trên một trăm năm, hạn chế tối đa những tác động bào mòn của thời gian và thiên tai. Khi nghe câu chuyện ấy, chúng tôi hiểu rằng tình yêu đối với di sản không nhất thiết phải biểu hiện bằng những lời nói lớn lao. Đôi khi, chỉ nằm qua sự việc một người sẵn sàng có mặt tại công trường, kiên nhẫn theo dõi từng công đoạn, chia sẻ kiến thức chuyên môn và chịu trách nhiệm với từng lựa chọn kỹ thuật.

Đối với chú Tâm, việc tôn tạo nhà bia không chỉ là xây dựng một công trình bằng bê tông, xi măng hay đá. Đó còn là cách trực tiếp gìn giữ một phần ký ức của gia đình, bảo vệ nơi gắn với cuộc đời của người đi trước và trao lại cho thế hệ sau một địa chỉ để tìm hiểu lịch sử – “ôn cố – tri tân”.

Ngoài được nghe những chia sẻ của chú về Nhà bia nhóm chúng tôi còn được chú cho xem tận mắt những tư liệu, những di vật liên quan đến cụ Trương Vĩnh Ký như chiếc đĩa có nguồn gốc từ bên Pháp có khắc tên cụ Trương Vĩnh Tống, tài liệu gia phả nhà họ Trương và đặc biệt hơn cả di cảo quý báu là quyển nhựt ký 2.552 câu thơ lục bát.

Hình 4. Chiếc đĩa sản xuất từ Pháp có chạm khắc tên cụ Trương Vĩnh Tống (trái) và bìa cuốn Gia phả
(Nguồn: Nhóm sinh viên nghiên cứu, 2026)

Trong buổi trò chuyện, chú nhắc đến một di cảo đặc biệt: cuốn nhựt ký được viết bằng thơ lục bát, gồm 2.552 câu, ghi lại những chặng đường trong cuộc đời của cụ Trương Vĩnh Ký. Chi tiết này lập tức thu hút sự chú ý của cả nhóm. Khi nghĩ đến thơ lục bát, nhiều người Việt Nam thường liên tưởng đến Truyện Kiều của Nguyễn Du, tác phẩm gồm 3.254 câu thơ và giữ vị trí đặc biệt trong nền văn học dân tộc. Tuy nhiên, theo câu chuyện mà chú Tâm chia sẻ, tác phẩm của cụ Trương Vĩnh Ký có một đặc điểm riêng: thay vì xây dựng một câu chuyện văn học dựa trên cốt truyện có sẵn, cuốn nhựt ký bằng thơ ghi lại chính cuộc đời thực của người viết.

Nếu được nghiên cứu, đối chiếu và đặt trong bối cảnh lịch sử thích hợp, một văn bản như vậy có thể chứa đựng nhiều giá trị hơn một bản tự thuật thông thường. Nó vừa phản ánh những trải nghiệm cá nhân, vừa mở ra khả năng tìm hiểu cách một trí thức cuối thế kỷ XIX ghi chép, quan sát và nhìn nhận thời cuộc của chính mình.

Đặc biệt, theo chia sẻ của chú Tâm và thầy Phạm Văn Luân, cuốn nhựt ký còn ghi lại những sinh hoạt gia đình như việc tổ chức sinh nhựt cho con cái. Chú và thầy cho rằng chi tiết này có thể là một tư liệu đáng chú ý khi nghiên cứu quá trình tiếp nhận văn hóa phương Tây trong đời sống người Việt.

Lịch sử đôi khi khiến chúng ta có cảm giác những nhân vật nổi tiếng luôn sống trong một không gian khác biệt với đời sống bình thường. Nhưng những di cảo cá nhân lại có khả năng thu hẹp khoảng cách ấy. Chúng giúp người đọc nhận ra đằng sau tên tuổi của một danh nhân vẫn là một con người với những mối quan hệ, những trách nhiệm, những trải nghiệm và những ký ức riêng.

Bởi vậy, cuốn nhựt ký thơ lục bát không chỉ đáng quan tâm bởi hình thức thể hiện mà còn bởi tiềm năng tư liệu của nó. Nếu được khảo cứu cẩn thận, văn bản có thể đóng góp cho công cuộc tìm hiểu lịch sử chữ Quốc ngữ, đời sống gia đình, tập quán sinh hoạt và sự giao thoa văn hóa trong một giai đoạn đặc biệt của xã hội Việt Nam

Sau hơn hai tiếng đồng hồ trò chuyện, phỏng vấn và tiếp nhận nhiều thông tin quý báu, chúng tôi tưởng rằng buổi gặp gỡ sẽ kết thúc bằng những lời cảm ơn, những cái bắt tay và lời hẹn cho những lần trao đổi tiếp theo. Thế nhưng, một bất ngờ ấm áp khác lại đến khi chú Nguyễn Minh Tâm vui vẻ mời cả nhóm ở lại dùng bữa tối do chính tay chú chuẩn bị.

Bữa cơm giản dị trở thành một phần không thể tách rời của ký ức chuyến đi. Nếu những thông tin về nhà bia, di cảo và lịch sử giúp chúng tôi mở rộng hiểu biết, thì sự tiếp đón ấm áp của chú lại khiến những kiến thức ấy được gắn với một trải nghiệm giàu cảm xúc. Trong không gian ấy, khoảng cách giữa một người hậu duệ của một nhà bác học nổi tiếng và những sinh viên còn nhiều bỡ ngỡ gần như được xóa nhòa. Chúng tôi không còn cảm thấy mình đang đứng trước một nhân vật cần phỏng vấn theo đúng khuôn khổ học thuật. Thay vào đó, chúng tôi được ngồi bên một người đi trước, lắng nghe những câu chuyện bằng sự thoải mái và chân thành.

Từ đáy lòng mình, chúng con xin gửi lời tri ân sâu sắc đến thầy TS. Phạm Văn Luân, người đã truyền cảm hứng học tập, nghiên cứu lịch sử – văn hóa và tạo cơ hội để chúng con có được cuộc gặp gỡ ý nghĩa này.

Chúng con cũng xin chân thành cảm ơn chú Nguyễn Minh Tâm vì sự đón tiếp nồng hậu, sự cởi mở trong chia sẻ, những thông tin quý báu về di sản gia đình, những bài học làm người sâu sắc và bữa cơm ấm áp tình thân. Những điều chú trao gửi không chỉ giúp chúng con có thêm tư liệu cho đề tài, mà còn để lại những suy ngẫm đáng quý về lương tâm, sự chân thành, lòng biết ơn và trách nhiệm đối với những giá trị thuộc về quá khứ.

Kính chúc chú luôn giữ vững ngọn lửa nhiệt huyết trong hành trình gìn giữ di sản, tiếp tục là chỗ dựa tinh thần cho những giá trị văn hóa của gia tộc và là người truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ học trò, sinh viên mai sau được trải nghiệm, kết nối từ mối “LƯƠNG DUYÊN”.