Trong khuôn khổ môn Lí luận văn hoá, khi nghe thầy đưa đề tài nghiên cứu, tìm hiểu về một lĩnh vực văn hoá, tôi Đào Minh Nhí là một người con Khmer của vùng đất Sóc Trăng tôi luôn có những mong muốn tìm hiểu về văn hoá của dân tộc mình. Ý tưởng về Lễ Sen Dolta le lói trong đầu, do ngày thầy đưa đề chỉ cách lễ này khoảng chục ngày. Trong quá trình lên ý tưởng, đến bước đi tiền trạm, tôi 3 lần đến Chùa gặp gỡ các sư để xin phép phỏng vấn, cũng như tìm hiểu rõ hơn về Lễ Sen Dolta tại Chùa Chantarangsay.
Từ đó tôi đã cố gắng liên hệ các sư, thông qua các buổi gặp gỡ, em nhóm trưởng, người đã trực tiếp tới chùa thực tế 3 lần, lần đầu tôi được đến gặp sư Danh Hữu Lợi và được sư tặng cuốn sách “Chùa Candaransĩ trong đời sống văn hóa của người Khmer tại Thành phố Hồ Chí Minh”, qua đó giúp tôi hiểu rõ vai trò của ngôi chùa đối với đời sống văn hóa, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng.
Và sau đó tôi được kết nối đến một sư khác, là sư Trần Trí Khang, người Khmer đến từ Kiên Giang được lên thành phố học và tu tập tại chùa, sư từ bé đã có duyên gắn bó với ngôi chùa, và hiểu được rất nhiều kiến thức về văn hóa Khmer. Khi liên hệ sư được báo sư đi học nguyên tuần chỉ rảnh vào cuối tuần, thế nhưng vì để thu thập được chính xác các thông tin thực tế tại chùa tôi đã cố gắng sắp xếp đến chùa vào ngày Bos bai banh thứ ba, ngày 29/9/2026 và đã trải nghiệm nghi lễ đầu tiên trong chuỗi các ngày Sen Dolta.
Khi thành phố vẫn còn đang ngủ, một ánh trăng đang le lói, chùa Chantarangsay diễn ra lễ Bos bai banh, hay còn gọi là lễ rải cơm vắt, với lòng thành kính của mình mọi người dâng các vật phẩm, gọi là bai banh gồm cơm nếp, bánh kẹo ngọt và các loại trái cây (táo, nho, cam, quýt,…). Các tín đồ tập trung lên chánh điện để các sư đọc kinh về 12 điều bại vong là nguyên nhân luân hồi vào cõi ngạ quỷ thì mọi người sẽ đi quanh chánh điện ba vòng trong đó vòng đầu tiên để cúng cho ông bà tổ tiên, vòng kế cho người thân hoặc cha mẹ và cuối cùng là cho các linh hồn cơ nhỡ.
Người đi đầu cầm theo cờ chiêu hồn để dẫn đường cho ngạ quỷ biết nơi cúng đồ ăn mà tới. Nhóm người phía sau lần lượt bỏ đồ ăn vào các khay đặt quanh chánh điện. Khoảng thời gian này, trời tờ mờ sáng, ngạ quỷ có thể hiện thân để nhận hương hoa từ người cúng. Hoạt động này thể hiện quan niệm về việc chia sẻ phước báu và thức ăn đến những người đã khuất, không chỉ giới hạn trong phạm vi ông bà, tổ tiên của mỗi gia đình, mỗi người đều mang trong mình một tâm niệm tri ân và mong cầu phước lành cho gia đình, dòng tộc, cho những vong hồn không có người thân cúng tế. Lễ Bai banh diễn ra xuyên suốt 15 ngày trước 3 ngày lễ chính, gọi là Sen Dolta, mọi người sẽ tập trung đông vào các ngày cuối tuần do tính chất công việc, học tập và khoảng cách xa và do người Khmer ở trên Sài Gòn chủ yếu sẽ tập trung tại các khu công nghiệp, Quận 9 (cũ), Tân Bình (cũ) sẽ xa chùa. Khi tôi đi thực tế cũng thấy được khá ít tín đồ đến tham dự vào các ngày trong tuần, như thứ ba.
Thật đáng tiếc khi không thể trình bày trước lớp hết được toàn bộ lễ, khi lễ diễn ra sau ngày trình bày bài sau một ít ngày, vào các ngày 10-12/10, tại chùa Chantarangsay đã có những hoạt động, nghi lễ thu hút hàng trăm tín đồ, phật tử là người Khmer, và mọi người đến để thực hiện lễ.
Khi tôi đến chùa vào khoảng 19 giờ ngày 10/10, hàng trăm người đi chùa di chuyển ra vào liên tục khác hẳn những ngày lễ trong tuần, tạo nên không khí đặc trưng của lễ hội người Khmer khiến cho những người con xa quê ngậm ngùi nhớ quê, nhớ nhà. Tại chánh điện, sư đọc kinh chúc phúc và đeo sợi chỉ đỏ cho các tín đồ, cầu mong sẽ đem lại may mắn và nhiều điều hạnh phúc, tốt đẹp.
Còn trong Sala, các cô và bà đang chuẩn bị bai banh là cơm nếp trộn đậu xanh, khoai, cam, nho,… để sáng ngày mai là 11/10 DL tức 2/9 ÂL, là bữa Bos bai banh cuối cùng để có thể dâng những vật phẩm đến các linh hồn. Trong khi ngồi tụ lại ngồi vắt cơm nếp thành các viên nhỏ nhỏ, các cô chia sẻ trò chuyện rất vui vẻ về quê hương của mình, chủ yếu là người Khmer từ Sóc Trăng và Trà Vinh. Cô Lan, ngồi kế tôi, từ bên trái có nói: “Sáng mai là bữa Bos banh banh cuối cùng rồi, lễ Sen Dolta có ý nghĩa đối với cô lắm, nó như lời nhắc nhở mình lúc nào cũng phải yêu thương những người đang bên cạnh mình cũng như nhớ về những người đã quá cố thân yêu…”
Còn bên ngoài sau khi sư thực hiện lễ bái Tam bảo, tụng kinh cầu an và cũng như thuyết pháp, phần hội bắt đầu vào khoảng 23 giờ. Đây có lẽ là phần nhiều bạn trẻ mong chờ nhất, quy tụ hàng trăm người đứng chờ sẵn để có thể vui chơi, nhảy múa. Bắt đầu bằng những điệu múa truyền thống là Romvong, Saravan, Lăm liêu,…
Vào ngày lễ tiếp theo, tại chùa đã diễn ra hội đặt bát, cúng dường đến gần 100 vị Đại đức Tăng, nhà chùa đã tổ chức lễ với quy mô lớn thu hút hàng trăm phật tử là người Khmer, người Việt, người nước ngoài đến tham dự, được tổ chức trang nghiêm và vô cùng long trọng. Trước đó vào khoảng 8 giờ 30 phút tại Sala đã diễn ra lễ bái Tam bảo và Thuyết pháp do sư trụ trì thực hiện. Trước khi đến chùa sáng nay, các phật tử đã chuẩn bị những xấp tiền lẻ là 1 ngàn, 2 ngàn, 5 ngàn, 10 ngàn để cúng dường đến các vị sư. Ngoài cúng dường tiền mặt ra, thì các phật tử có thể cúng nước ngọt, khăn ướt, trái cây,…
Lễ đặt bát (Piṇḍapāta) trong văn hóa Khmer là một nghi lễ tôn giáo quan trọng gắn liền với Phật giáo Nam Tông (Theravada). Đây là một hoạt động thể hiện lòng thành kính của người dân đối với các sư sãi và tinh thần hộ trì Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng). Trong dịp Sen Dolta, đồng bào Khmer tưởng nhớ và tri ân công đức sinh thành của ông bà, cha mẹ thông qua lễ Bos bai banh. Bên cạnh những ý nghĩa gieo duyên, tích phước, Lễ đặt bát hội còn là dịp để .
Dưới sự điều khiển của A char, các tín đồ xếp thành 2 hàng dài đối mặt nhau, tạo thành một lối đi ở giữa chừa trống khoảng 0,5m, để các sư đi từ cửa sala đi vòng quanh chánh điện, quanh sân và kết thúc tại lối sau sala. Khi các sư cầm bình bát đi qua, phật tử sẽ đặt các vật phẩm vào đó, chủ yếu là hiện kim.
Và đến ngày cuối cùng của lễ là ngày Chun Dolta, ở dưới quê thì mỗi gia đình sẽ dọn một bàn cúng gồm những món ăn mà những quá cố thích dùng để đưa tiễn ông bà về cõi an lành sau mấy ngày về thăm gia đình. Còn tại chùa Chantarangsay, cũng diễn ra lễ bái Tam bảo và trai tăng hồi hướng (hoà mãn), các phật tử sẽ đến chùa để chuẩn bị các món ăn để sư dùng hoặc chuẩn bị từ nhà bằng cà mên để đến chùa làm lễ đưa tiễn ông bà đi về.
Kết thúc hành trình tìm hiểu và khám phá lễ Sen Dolta tại chùa Chantarangsay của tôi. Đã thỏa mãn nỗi niềm nhớ quê hương Sóc Trăng, nhớ gia đình của mình, để tưởng nhớ về ông bà nội, những người tôi thương. Qua đó còn hiểu thêm những điều chưa rõ về văn hoá dân tộc mình. Trên con đường trưởng thành ai cũng phải rời xa ngôi nhà của mình để đi học tập, đi làm việc, kiếm ăn, kiếm sống. Chính mái chùa Chantarangsay là cầu nối cho những đứa con xa quê có thể giữ gìn và phát huy truyền thống tốt đẹp, quý báu của dân tộc.
Qua những ngày tại nơi đây đã để lại trong chúng tôi nhiều cảm nhận đặc biệt về nét văn hóa Khmer trong môi trường đô thị cũng như những giá trị văn hóa được gìn giữ qua từng không gian, nghi lễ được thực hiện tại chùa. Được nghe những tiếng mẹ đẻ từ những người xung quanh tựa như mình đang ở nhà vậy, giúp mình đỡ nhớ quê hương. Những hình ảnh về con người, những nét kiến trúc Phật giáo Nam tông, không gian truyền thống không còn đơn thuần giản dị như bình thường, mà đã trở thành những trải nghiệm rất đáng quý.
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến sư Danh Hữu Lợi và sư Trần Trí Khang – những người đã dành thời gian hỗ trợ và chia sẻ những thông tin quý báu, giúp tôi hiểu và có thêm thông tin, tư liệu để hoàn thành đề tài của nhóm mình. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Tiến sĩ Phạm Văn Luân, người đã đồng hành, tận tình hướng dẫn và hỗ trợ tôi và nhóm 3 trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Những lời góp ý và sự hướng dẫn của thầy đã giúp nhóm có thêm định hướng và hoàn thành bài nghiên cứu một cách hoàn thiện. Tôi và nhóm 3 xin trân trọng cảm ơn thầy !
Đào Minh Nhí
Lớp: 25DQL
Khoa Quản lý Văn hoá, nghệ thuật
