Gánh Cải lương Thiên Lý – Nơi người trẻ tìm về với cải lương

Trong bối cảnh các loại hình giải trí số phát triển mạnh, nghệ thuật truyền thống như Cải lương đang đứng trước bài toán khó trong việc thu hút khán giả trẻ. Tuy nhiên, các nghiên cứu về hành vi tiếp nhận văn hóa cho thấy: thế hệ Z không chối bỏ di sản, mà họ đang vướng phải những rào cản tâm lý. Không gian nhà hát quy mô lớn tạo ra cảm giác xa cách, trong khi rào cản ngôn từ Hán Việt và thời lượng biểu diễn dài khiến người trẻ e dè. Xuất phát từ thực trạng này, đề tài nghiên cứu về hành vi tiếp nhận Cải lương đã tìm đến một mô hình không gian độc lập mang tính thể nghiệm cao nhằm tìm kiếm giải pháp thực tiễn: Gánh hát Thiên Lý.

Gánh Cải lương Thiên Lý là một dự án nghệ thuật độc lập nằm khiêm tốn trong một căn hộ chung cư tại TP.HCM. Mô hình này do đạo diễn Leon Lê (người đứng sau phim điện ảnh Song Lang) sáng lập và nghệ sĩ Tú Quyên điều hành với vai trò “bầu gánh”. Thay vì sử dụng sân khấu lớn, Gánh tận dụng không gian phòng khách nhỏ gọn để tạo ra một sân khấu vi mô (chỉ khoảng 4 mét vuông), phục vụ số lượng giới hạn từ 30 đến 50 khán giả mỗi suất diễn.

Mô hình vận hành của Gánh Thiên Lý đi ngược lại với thiết kế sân khấu thông thường. Tại đây hoàn toàn không sử dụng hệ thống âm thanh điện tử hay micro. Các đêm diễn được dẫn dắt bởi tiếng đàn tranh trực tiếp của Thạc sĩ – NSƯT Hải Phượng và giọng ca mộc của bầu gánh Tú Quyên cùng các nghệ sĩ khác.

Điểm nổi bật nhất của Gánh là cách tiếp cận và giáo dục nghệ thuật mang tính đối thoại. Đạo diễn Leon Lê đóng vai trò là người dẫn chuyện, trực tiếp giải thích các điển tích, dịch nghĩa từ Hán Việt và làm rõ ý nghĩa của nghệ thuật hóa trang, phục trang ngay tại buổi diễn. Cách làm này giúp những người chưa từng xem Cải lương cũng có thể nắm bắt nội dung dễ dàng. Đồng thời, Gánh không chỉ là điểm biểu diễn mà còn là một không gian đào tạo thực hành. Các nghệ sĩ tại đây thường xuyên hướng dẫn, truyền nghề cho lực lượng học viên trẻ từ cách lấy hơi, gõ nhịp đến diễn xuất, góp phần xây dựng nguồn nhân lực kế thừa cho sân khấu truyền thống.

Để đối chiếu lý thuyết với thực tiễn, tối ngày 26/09/2026, nhóm nghiên cứu đã trực tiếp tham gia một suất diễn tại Gánh Thiên Lý. Dưới góc độ quan sát, những lý thuyết về việc “xóa bỏ rào cản không gian” thực sự được chứng minh hiệu quả tại đây.

Với khoảng cách từ chỗ ngồi đến nghệ sĩ chỉ 1-2 mét, không gian nhỏ buộc khán giả phải giữ trật tự tối đa để nghe hát mộc. Điều này tạo ra sự tập trung cao độ vào tác phẩm. Người xem có thể nghe rõ từng nhịp lấy hơi và quan sát chi tiết từng nét mặt, biểu cảm của nghệ sĩ. Trải nghiệm thị giác và thính giác ở cự ly gần mang lại cảm giác chân thực mà các nhà hát lớn rất khó thực hiện được.

Đồng thời, không gian phòng khách đã gỡ bỏ được lớp vỏ bọc “hàn lâm” và tâm lý e ngại của khán giả trẻ. Quan sát sau khi kết thúc các trích đoạn, rất nhiều bạn sinh viên đã thoải mái nán lại để đặt câu hỏi, tìm hiểu thêm về nhạc cụ và trò chuyện cùng nghệ sĩ. Sự tương tác này cho thấy Gánh Thiên Lý không chỉ cung cấp một sản phẩm giải trí, mà còn kiến tạo thành công một không gian giao lưu văn hóa an toàn và cởi mở.

Bên cạnh việc tổ chức biểu diễn, cách Gánh Thiên Lý lan tỏa giá trị nghệ thuật Cải lương đến cộng đồng người trẻ cũng mang lại hiệu quả thực tiễn cao. Thay vì sử dụng các chiến dịch quảng bá rầm rộ, Gánh chọn cách tiếp cận thông qua phương thức truyền miệng và sự tương tác tự nhiên. Sau mỗi đêm diễn, chính những trải nghiệm chân thực tại không gian vi mô đã tạo động lực để khán giả trẻ chủ động chia sẻ cảm nhận cá nhân, hình ảnh hậu trường lên các nền tảng mạng xã hội.

Đồng thời, sự thân mật của không gian phòng khách cũng khuyến khích các bạn sinh viên rủ thêm bạn bè cùng tham gia, giúp giải quyết triệt để tâm lý e ngại vì “không có bạn đồng hành”. Bằng cách biến mỗi khán giả trở thành một người đồng kiến tạo giá trị, Gánh Thiên Lý đã từng bước mở rộng mạng lưới người xem. Từ những sự quan tâm đơn lẻ ban đầu, mô hình này đã thành công trong việc kết nối và xây dựng nên một cộng đồng người trẻ yêu thích nghệ thuật truyền thống có tính gắn kết cao.

Khép lại chuyến đi thực tế, điều đọng lại sâu sắc nhất không chỉ là những số liệu hay lý thuyết trên trang giấy, mà là cảm xúc chân thật khi được ngồi cách nghệ sĩ chỉ một sải tay, nghe trọn vẹn một câu vọng cổ mộc mạc. Gánh Thiên Lý đã mang đến một niềm tin rất rõ ràng: Cải lương không hề cũ kỹ hay xa rời thế hệ Z. Chỉ cần xóa bỏ khoảng cách sân khấu xa vời để chọn cách tiếp cận gần gũi và chân thành hơn, nghệ thuật truyền thống vẫn luôn có sức sống bền bỉ và hoàn toàn thuyết phục được những người trẻ hôm nay.

Tác giả: Nguyễn Vũ Hồng Ngọc – Võ Thị Trà My
Nhóm Gánh Thiên Lý
Lớp ĐH QLVH 20.2.2
Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật
Trường Đại học Văn hóa TPHCM