Chuỗi sự kiện Triển lãm và tọa đàm “Hiền Nhân Mở Cõi” tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II số đầu tiên ngày 27/9 đã mở ra góc nhìn mới về quá trình hình thành không gian cư trú của người Việt ở Nam Bộ, từ chọn đất, lập làng đến vai trò của đình làng và sự gắn kết cộng đồng. Qua hệ thống tư liệu lưu trữ và hoạt động trao đổi học thuật, chương trình góp phần gợi mở những giá trị văn hóa truyền thống trong việc xây dựng nếp sống gia đình và cộng đồng hiện nay.
Nằm trong chuỗi chương trình “Nếp Nhà Xưa: Mạch Sống Người Việt”, triển lãm và tọa đàm “Hiền Nhân Mở Cõi” do Trung tâm Lưu trữ quốc gia II phối hợp với Nếp Xưa tổ chức hướng đến tìm hiểu mối quan hệ giữa đất đai, nguồn nước, nhà ở, làng xã và đình làng trong tiến trình định cư, khai phá vùng đất Nam Bộ.
Đối với cư dân Nam Bộ, quá trình mở đất không chỉ gắn với việc xác lập không gian cư trú mà còn là hành trình thích nghi với điều kiện tự nhiên, lựa chọn nơi sinh sống thuận lợi và hình thành những cộng đồng dân cư ổn định. Từ những ngôi nhà riêng lẻ, các xóm làng dần được hình thành, phát triển cùng hoạt động sản xuất, sinh hoạt và các mối quan hệ tương trợ giữa những người dân trong cộng đồng.
Trong không gian ấy, ngôi nhà không tồn tại biệt lập mà luôn gắn bó với cảnh quan, nguồn nước và đời sống xóm giềng. Quá trình hình thành làng xã cũng góp phần tạo nên những thiết chế văn hóa, tín ngưỡng, trong đó đình làng giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và sự gắn kết cộng đồng. Dự kiến các nhóm sinh viên nghiên cứu về đình làng của Trường ĐH Văn hóa TP.HCM chia sẻ sản phẩm nghiên cứu trong khuôn khôe các môn học Lý luận văn hóa & Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng…
Thông tin chi tiết sự kiện và mời thành viên nhóm tham gia (số đã đăng ký tham gia chương trình hợp tác với Trung tâm LTQG II- đây cũng là cuộc gặp bên lề đầu tiên của nhóm các các chủ đề xuất dự án của chương trình Hợp tác… )
+ Thời gian tọa đàm: 8:30– 11:30, Thứ Bảy, ngày 24/10/2026
+ Thời gian triển lãm: Từ ngày 24/10/2026 đến ngày 3/11/2026 ( Từ 8h -17h, vào cửa tự do)
+ Địa điểm: Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, số 2 Ter Lê Duẩn, phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh
Có thể liên hệ qua email: sangtaotre2010@gmail.com để được thông tin chi tiết.
Tư liệu lưu trữ kể chuyện hình thành làng xã Nam Bộ
Tại triển lãm, công chúng có dịp tiếp cận các tài liệu lưu trữ liên quan đến quá trình thành lập làng xã, bản đồ địa hình, hình ảnh về đời sống cư dân và kiến trúc nhà ở xưa. Bên cạnh đó là các hình ảnh, sắc phong và văn bia gắn với những ngôi đình lịch sử ở Nam Bộ, góp phần cung cấp tư liệu để tìm hiểu quá trình hình thành và phát triển của các cộng đồng dân cư.
Thông qua hệ thống tư liệu, không gian triển lãm hướng người xem đến việc nhận diện mối liên hệ giữa điều kiện tự nhiên, tổ chức cư trú và đời sống văn hóa. Những dấu tích về địa hình, nhà ở, làng mạc và đình làng không chỉ phản ánh diện mạo của một vùng đất qua từng giai đoạn mà còn cho thấy cách cư dân tổ chức đời sống, duy trì các mối quan hệ xã hội và trao truyền những giá trị truyền thống.
Bên cạnh hoạt động trưng bày, chương trình còn thiết kế các không gian tương tác như bảng ghim quê hương, bản đồ ký ức và khu vực viết lại những câu chuyện về gia đình, làng xóm. Các hoạt động này khuyến khích người tham dự kết nối ký ức cá nhân với lịch sử cộng đồng, qua đó nhìn nhận di sản không chỉ qua những tư liệu được lưu giữ trong các cơ quan chuyên môn mà còn qua trải nghiệm và ký ức của mỗi người.
Đặc biệt, nhóm “Tản mạn Kiến trúc” đồng hành cùng chương trình, giới thiệu hình ảnh làng xã Nam Bộ xưa và nay, đồng thời chia sẻ về cấu trúc làng mạc, trong đó có kiến trúc đình làng. Những góc nhìn về không gian kiến trúc góp phần làm rõ sự biến đổi của môi trường cư trú và vai trò của các công trình cộng đồng trong đời sống người Việt.
Từ tri thức cư trú của tiền nhân đến nếp sống hôm nay
Trong khuôn khổ chương trình, tọa đàm “Hiền Nhân Mở Cõi” là dịp công chúng gặp gỡ, trao đổi với các nhà nghiên cứu có nhiều năm khảo sát thực địa và nghiên cứu cấu trúc không gian sống của người Việt tại các tỉnh Nam Bộ. Nội dung tọa đàm tập trung vào tri thức cư trú của tiền nhân, sự gắn kết cộng đồng và văn hóa đình làng qua các giai đoạn lịch sử.
Từ lựa chọn nơi dựng nhà, hình thành xóm làng đến xây dựng các không gian sinh hoạt chung, kinh nghiệm của người đi trước cho thấy đời sống cư dân luôn gắn với sự tương tác giữa con người và môi trường xung quanh. Lập làng không đơn thuần là tập hợp các hộ gia đình trong cùng một địa bàn, mà còn là quá trình hình thành những mối quan hệ xã hội, tập quán và ý thức cộng đồng.
Những giá trị ấy tiếp tục gợi mở nhiều vấn đề đối với đời sống hiện đại, đặc biệt là quan niệm “an cư”. Bên cạnh sự ổn định về nơi ở, an cư còn có thể được nhìn nhận qua khả năng xây dựng mối quan hệ hài hòa giữa các thành viên trong gia đình, sự chia sẻ không gian sống giữa các thế hệ và trách nhiệm đối với cộng đồng xung quanh.
Thông qua triển lãm và tọa đàm, “Hiền Nhân Mở Cõi” góp phần đưa tư liệu lịch sử đến gần hơn với công chúng, đồng thời khuyến khích nhận diện di sản từ những không gian quen thuộc như ngôi nhà, con đường làng và đình làng. Đây cũng là cơ hội giúp mỗi người nhìn lại mối liên hệ giữa ký ức gia đình với lịch sử địa phương, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ các giá trị văn hóa trong cuộc sống đương đại.
Bảo Ngọc, STT
