Nguồn: Nhóm sinh viên, 2026.
Vào buổi trưa 11 giờ ngày 27/08/2026, nhóm chúng tôi đã có dịp đến khảo sát thực tế tại đình Thông Tây Hội tọa lạc tại 319 đường Thống Nhất, phường Thông Tây Hội, Thành phố Hồ Chí Minh. Ngôi đình đã tồn tại hơn 300 năm giữa lòng không gian đô thị hiện đại, nơi đây như một chứng nhân của lịch sử, lưu giữ những ký ức cộng đồng cư dân Gia Định xưa. Qua chuyến khảo sát, chúng tôi nhận ra rằng giữa nhịp sống đô thị không ngừng thay đổi, ngôi đình nổi tiếng là lâu đời nhất phương Nam vẫn giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp được người dân nơi đây kế thừa, tiếp nối qua nhiều thế hệ và là không gian sinh hoạt văn hóa, gắn kết cộng đồng.
Nguồn: Nhóm sinh viên nghiên cứu, 2026.
Đình Thông Tây Hội không chỉ là không gian tín ngưỡng mà còn là một không gian văn hóa cộng đồng, nơi hội tụ nhiều giá trị về lịch sử, tôn giáo – tín ngưỡng, cộng đồng và nghệ thuật – thẩm mỹ. Đình không chỉ là nơi thờ tự mà còn là nơi người dân gửi gắm niềm tin, thể hiện sự tôn kính đối với các vị thần, cùng tham gia, duy trì các nghi lễ truyền thống, qua đó đáp ứng nhu cầu tinh thần và tâm linh của cộng đồng. Đồng thời, đình còn giữ vai trò là nơi gắn kết cộng đồng, là không gian diễn ra các hoạt động sinh hoạt văn hóa, lễ hội và những nghi thức truyền thống, góp phần duy trì mối quan hệ cộng đồng cũng như truyền lại những giá trị, phong tục, tập quán từ thế hệ này sang thế hệ khác. Bên cạnh đó, giá trị của đình Thông Tây Hội còn được thể hiện rõ qua nghệ thuật kiến trúc, cách bài trí không gian thờ tự và các yếu tố trang trí mang tính biểu tượng, phản ánh quan niệm thẩm mỹ và trình độ sáng tạo của cha ông xưa. Đình Thông Tây Hội chính là một biểu tượng văn hóa tiêu biểu, nơi các giá trị vật chất và tinh thần được kết tinh, lưu giữ và tiếp nối qua nhiều thế hệ, qua đó góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của cộng đồng địa phương.
Nguồn: Nhóm sinh viên nghiên cứu, 2026.
Đến đây, chúng tôi đã có cuộc gặp gỡ, giao lưu với chú Nguyễn Văn Ca (72 tuổi) – Trưởng Ban Quý tế đình Thông Tây Hội, người đã gắn bó với đình gần 30 năm và mới nhận nhiệm vụ Trưởng Ban Quý tế đình ở nhiệm kỳ năm 2025 – 2030. Qua chia sẻ, chú Nguyễn Văn Ca cho biết chú là người tiếp tục kế thừa và truyền lại những câu chuyện, nghi thức, lễ hội, lịch sử về đình cho những thế hệ kế tiếp. Bên cạnh đó, đình còn có cuốn sách riêng “Đình Thông Tây Hội” của tác giả Nguyễn Thế Phiệt, nội dung viết về truyền thống lịch sử của đình Thông Tây Hội, các lễ hội tại đình và đặc biệt các nghi thức trong lễ Kỳ Yên.
Nguồn: Nhóm sinh viên nghiên cứu, 2026.
Chú còn chia sẻ thêm về chính sách, công tác bảo tồn, trùng tu đình qua từng giai đoạn, cách vận hành, quản lý các hoạt động tại đình, những câu chuyện mang chút tâm linh ở đây và sinh hoạt cuộc sống của người dân xung quanh đình. Với giọng nói ấm áp, chân thành, chú đã mở ra trước mắt chúng tôi cả một kho tàng câu chuyện hấp dẫn. Chúng tôi còn được nghe về lịch sử đình với hai lần trùng tu năm 1896, năm 1927 và là một trong sáu công trình lớn được tôn tạo nhân dịp kỷ niệm 300 năm Sài Gòn – Gia Định (1698 – 1998).
Chú Nguyễn Văn Ca chia sẻ thêm rằng, một trong những nét đặc biệt của đình Thông Tây Hội là đình vẫn còn lưu giữ được những yếu tố của không gian đình làng truyền thống như cây đa, giếng nước và sân đình vẫn được bảo tồn và gìn giữ tại đình. Những yếu tố này không chỉ góp phần tạo nên nét cổ kính, gần gũi cho di tích mà còn gắn liền với đời sống văn hóa, tinh thần của người dân địa phương qua nhiều thế hệ.
Nguồn: Nhóm sinh viên nghiên cứu, 2026.
Đình Thông Tây Hội thờ hai vị thần Thành Hoàng là Đông Chinh Vương và Dực Thánh Vương, hai nhân vật lịch sử có thật và là Vương tước triều thứ hai nhà Lý. Đặc biệt, đình còn thờ Bà Chúa Xứ, thờ Quan Thánh Đế (của người Hoa) và Ông Tà (của người Khmer). Sự giao thoa giữa ba tín ngưỡng Việt, Hoa và Khmer đã tạo nên được nét riêng và giá trị đặc trưng của đình Thông Tây Hội so với nhiều ngôi đình khác.
Ngoài ra, chú Nguyễn Văn Ca còn chia sẻ thêm điểm đặc biệt về cổng chính của đình chỉ được mở ba lần trong năm vào dịp lễ Vía Bà Chúa Xứ, lễ Kỳ Yên và ngày 30 Tết để đón ông bà. Chú cũng chia sẻ về lễ Kỳ Yên, cách tiến hành, thời gian, ý nghĩa cũng như hoạt động của người dân trong lễ và những hạn chế một số hoạt động trong lễ. Qua cuộc trò chuyện với chú, chúng tôi cũng đã hiểu thêm về lịch sử ngôi đình, những tín ngưỡng, các hoạt động, các giá trị vật thể và phi vật thể tại đình và cũng như là sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động của đình để có thể phục vụ cho việc nghiên cứu của mình.
Chúng tôi nhận thấy đình Thông Tây Hội không chỉ được xếp hạng là Di tích Kiến trúc nghệ thuật, văn hóa lịch sử cấp quốc gia năm 1998 do Bộ trưởng Bộ văn hóa – thông tin Nguyễn Khoa Điềm ký theo Quyết định số 2009/1998/QĐ-BVHTT 26/9/1998 mà còn là minh chứng cho sự kiên trì và tình yêu văn hóa truyền thống của dân tộc. Sự tồn tại và phát triển của đình là biểu hiện tinh thần cộng đồng và niềm tự hào dân tộc, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống của Việt Nam.
Các nghi lễ, lễ hội tại đình đều được tổ chức trang trọng, người dân trong làng, Ban Quý tế tất bật chuẩn bị chu đáo và có sự tham gia của các đình bạn. Đặc biệt, theo lời chú Nguyễn Văn Ca, trong lễ Kỳ Yên – lễ lớn nhất của đình, diễn ra vào ngày 14 và 15 tháng 8 âm lịch, với nhiều nghi thức như lễ Khai Môn, lễ cúng Tiền Hiền Hậu Hiền, lễ Thỉnh sanh, Chánh lễ và các lễ vật chính được chuẩn bị đầy đủ trong lễ gồm con heo đực và con bò đực phải được làm sạch bên hông của đình và các nghi thức cúng bái được thực hiện một cách trang nghiêm, đầy đủ nhưng bên cạnh đó một số hoạt động múa không còn phù hợp trong lễ cũng bị hạn chế và lược bỏ vì là nơi tôn nghiêm thần linh. Trong lễ Kỳ Yên, do tổ chức nghi lễ vào đêm khuya nên ít người đến, chỉ người lớn tuổi, những người quan tâm đến phụ giúp vì nơi đây tính chất tôn nghiêm, thành kính, không phải là nơi giải trí, đùa giỡn. Bên cạnh đó, chú Nguyễn Văn Ca nói thêm về ý nghĩa lễ Kỳ Yên diễn ra hằng năm, mang ý nghĩa cầu cho yên lành, cầu nguyện, cầu khẩn Ông chở che cho dân làng ấm no, hạnh phúc, là dịp người dân trong làng đến báo với Ông cuộc sống năm qua như thế nào và cầu mong Ông chở che cho dân làng ấm no, hạnh phúc trong năm tới. Các hoạt động thờ tự, nghi lễ và phong tục được diễn ra tại đình góp phần duy trì những giá trị văn hóa phi vật thể được truyền lại qua nhiều thế hệ. Đồng thời, không gian đình tạo điều kiện để người dân thể hiện sự tôn kính, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, kết nối với các giá trị tâm linh và tìm thấy niềm tin, gửi gắm mong ước về cuộc sống hạnh phúc, gia đình thuận hòa, cộng đồng phát triển.
Nguồn: Nhóm sinh viên nghiên cứu, 2026.
Mối quan hệ giữa cộng đồng và đình còn được thể hiện thông qua sự tham gia trực tiếp và tinh thần đóng góp của cộng đồng trong các lễ hội, đặc biệt là lễ Kỳ Yên. Theo chú Nguyễn Văn Ca chia sẻ: “Vào ngày lễ, người dân trong làng mỗi người đem theo một vật phẩm như con gà, con vịt, nước mắm,…đến cúng và cùng nhau dọn dẹp, chuẩn bị và hỗ trợ các công đoạn cho ngày lễ”. Qua lời chia sẻ của chú, mỗi người dân đóng góp sức nhỏ của mình, điều đó cho thấy tinh thần tự nguyện, sự sẻ chia và trách nhiệm chung đối với không gian văn hóa của cộng đồng, góp phần gắn kết các thế hệ với nhau. Đình vì thế không chỉ có ý nghĩa đối với đời sống tín ngưỡng mà còn giữ vai trò là không gian kết nối, chia sẻ và thể hiện tinh thần cộng đồng của người dân địa phương.
Bảo tồn di tích không chỉ là bảo tồn kiến trúc và các hiện vật mà cần phải có sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động tín ngưỡng, nghi lễ, phong tục và sinh hoạt văn hóa, những giá trị phi vật thể khi đó mới được tiếp tục thực hành, truyền lại và kế thừa qua các thế hệ. Điều này cho thấy cộng đồng không chỉ là đối tượng tiếp nhận mà còn là chủ thể trực tiếp bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Vì vậy, sự gắn kết và tham gia của cộng đồng chính là điều quan trọng để bảo đảm tính liên tục, sức sống và khả năng phát huy của các giá trị văn hóa phi vật thể gắn với di tích trong đời sống. Qua đó, chúng tôi hiểu rằng sự tồn tại lâu dài của một ngôi đình không chỉ đo lường bằng bề dày lịch sử, mà còn là kết quả của quá trình gìn giữ, bảo vệ và duy trì liên tục của cộng đồng địa phương qua nhiều thế hệ.
Nguồn: Nhóm sinh viên nghiên cứu, 2026.
Theo lời chú Nguyễn Văn Ca, người trẻ cũng quan tâm, tìm hiểu về kiến trúc, lịch sử đình thông qua nhiều đoàn nước ngoài như Singapore, Hàn Quốc,… đã đến tham quan và tìm hiểu. Từ đó giúp chúng tôi hiểu được rằng, việc bảo tồn đình Thông Tây Hội không chỉ dừng ở kiến trúc và hiện vật mà còn cần chú trọng khôi phục, lan tỏa ý nghĩa về những giá trị của đình cũng như tiếp tục gìn giữ, duy trì những lễ hội, hoạt động tại đình. Chúng tôi rất xúc động khi nghe chú Nguyễn Văn Ca chia sẻ: “Chú rất vinh dự, hạnh phúc khi được phụng sự cho Ông, cho đình và được kế tục truyền lửa cho thế hệ kế tiếp. Cô chú cũng cố gắng đời này qua đời khác kế tục và gìn giữ, bảo vệ. Vì thế chú cũng mong muốn người trẻ luôn nhớ về cội nguồn, dù đi xa nhưng cây đa, giếng nước, sân đình vẫn luôn nhớ về, đó cũng chính là nhớ về cội nguồn, quê hương của mình đúng với câu nói: Con người có tổ có tông, như cây có cội, như sông có nguồn”.
Kết thúc chuyến đi đến đình Thông Tây Hội, qua những câu chuyện và lời chia sẻ của chú Nguyễn Văn Ca, nhóm chúng tôi càng hiểu sâu sắc hơn về những giá trị và ý nghĩa của một ngôi đình làng trong đời sống văn hóa của cộng đồng. Đình Thông Tây Hội không chỉ là một công trình kiến trúc mang dấu ấn lịch sử, nơi lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống mà còn là không gian thiêng liêng để người dân gửi gắm niềm tin, lòng thành kính và cầu mong về cuộc sống bình an, ấm no, hạnh phúc. Trải qua bao thời gian, ngôi đình vẫn hiện diện giữa lòng đô thị hiện đại, nó như một sợi dây kết nối giữa quá khứ với hiện tại, giữa các thế hệ trong cộng đồng và nhắc nhở mỗi người nhớ về cội nguồn, về những giá trị mà cha ông đã gìn giữ.
Sau chuyến đi, chúng tôi nhận thức rõ hơn trách nhiệm của những người trẻ, đặc biệt là sinh viên Khoa Quản lý Văn hóa, Nghệ thuật trong việc gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống đến cộng đồng. Bảo tồn đình Thông Tây Hội không chỉ là bảo vệ một di tích mà còn là bảo vệ những ký ức, giá trị truyền thống và bản sắc văn hóa của cộng đồng đã được vun đắp qua nhiều thế hệ. Như lời chủ tịch Hồ Chí Minh nói: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” bởi văn hóa chỉ thực sự sống khi được con người biết trân trọng, gìn giữ và truyền lại cho thế hệ mai sau. Vì vậy, mỗi chúng ta cần bắt đầu từ những hành động nhỏ nhất: tìm hiểu, trân trọng, giới thiệu và góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp của đình Thông Tây Hội để đình vẫn còn tiếp tục là một phần ý nghĩa trong đời sống văn hóa của người dân hôm nay và mai sau.
Nhóm nghiên cứu chúng tôi xin chân thành cảm ơn chú Nguyễn Văn Ca – người đã dành thời gian chia sẻ tận tình, truyền cho chúng tôi ngọn lửa yêu quê hương, yêu di sản. Chúng tôi cũng đặc biệt xin gửi lời cảm ơn chân thành đến TS. Phạm Văn Luân, giảng viên học phần Lý luận Văn hóa, người đã mở đường, tạo điều kiện để chúng tôi có chuyến trải nghiệm thực tế đầy ý nghĩa và tận tình hướng dẫn góp ý giúp chúng tôi hoàn thiện bài viết. Trân trọng cảm ơn Thầy!
Phan Thị Như Quỳnh, Thân Lý Thảo
Lớp 20.2.1
Khoa Quản lý Văn hóa, Nghệ thuật
Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Nguyễn Thế Phiệt (2020), Đình Thông Tây Hội, Gò Vấp.
Phòng Di sản văn hóa (2022), “Danh sách các công trình, địa điểm đã được quyết định xếp hạng di tích trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh (tính đến hết tháng 10 năm 2022)”. Bài đăng trên Sở văn hóa và thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, truy cập ngày 27/09/2026, link: DANH SÁCH các công trình, địa điểm đã được quyết định xếp hạng di tích trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh (tính đến hết tháng 10 năm 2022) – Sở VHTT Hồ Chí Minh
