Bộ tranh minh họa truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên do nghệ nhân Lê Đức Trạch cùng các cộng sự dày công tạo tác tỉ mỉ trong suốt hơn hai năm 1895 -1897 tại Huế. Đây một kiệt tác độc bản quý giá của nghệ thuật và văn hóa Việt Nam cuối thế kỷ XIX được thực hiện theo đặt hàng của Eugène Gibert – một Đại úy pháo binh Pháp trong thời gian đóng quân tại Bắc Kỳ và rất yêu thích truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu.
Bộ tranh gồm 146 trang chuyển tải gần 1200 tranh vẽ tay, mỗi trang có dòng chữ Nôm chép truyện Lục Vân Tiên ở trên và một số tranh minh họa nhiều màu sắc ở dưới. Tranh được vẽ hoàn toàn thủ công bằng mực Tàu và phẩm màu tự nhiên trên giấy dướng (loại giấy truyền thống có độ bền cao). Màu sắc phản ánh đúng bảng màu nghệ thuật dân gian thời bấy giờ (xanh lục, đỏ son, vàng, đen…).
Giá trị Nghệ thuật và Văn hóa của Bộ tranh thể hiện sự giao thoa văn hóa Nam – Bắc. Mặc dù truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên mang đậm bản sắc văn hóa và bối cảnh Nam Bộ, nhưng nghệ nhân Lê Đức Trạch đã thể hiện lại qua lăng kính, trang phục, kiến trúc, và sinh hoạt in đậm dấu ấn phong cách hội họa dân gian pha lẫn hàn lâm: Tác phẩm có phong cách nghệ thuật dân gian như tranh dân gian Hàng Trống, tranh dân gian Đông Hồ… nhưng mức độ chi tiết, độ tinh xảo và bố cục đạt tới chuẩn mực cao của nghệ thuật hàn lâm, thể hiện sinh động đời sống vua chúa, lính thợ, cuộc sống người dân và phong cảnh thiên nhiên. Bộ tranh vì vậy không chỉ đơn thuần minh họa cho truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên mà còn là nguồn tư liệu hình ảnh vô cùng phong phú về trang phục, vũ khí, phong tục tập quán, đời sống gia đình, chuyện học hành thi cử và kiến trúc Việt Nam… giai đoạn giao thời cuối thế kỷ XIX.
Vài nét về sự kiện phát hiện bộ tranh minh họa “trăm tuổi”truyện thơ NômLục Vân Tiên
Ngày 30/9/2011, Giáo sư Phan Huy Lê (chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam lúc bấy giờ) trong chuyến công tác tại Pháp đã đến thăm Thư viện Viện Pháp (Bibliothèque de l'Institut de France) ở Paris. Khi đó, đại diện Thư viện sau quá trình tìm kiếm những gì liên quan đến Việt Nam… đã giới thiệu một tài liệu cổ được xếp vào danh mục “tài liệu quý hiếm”, nhưng Thư viện chưa rõ nguồn gốc thực sự và giá trị nội dung, chỉ biết "có liên quan đến Việt Nam" và bao gồm 146 trang chứa gần 1200 bức tranh màu nguyên bản, còn giữ nguyên trạng bởi được bảo quản rất tốt. Khi tiếp xúc trực tiếp với bản thảo, GS. Phan Huy Lê đã nhận ra đây là một tập bản thảo minh họa tác phẩm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu được thực hiện rất kỳ công. Căn cứ các dòng ghi chú chép tay bằng tiếng Pháp bên trong, lai lịch của cuốn sách nhanh chóng được làm sáng tỏ: đây là độc bản do Đại úy Eugène Gibert hiến tặng cho Viện Pháp vào ngày 26/5/1899.
Phát hiện của GS. Phan Huy Lê đã lập tức gây chú ý lớn trong giới nghiên cứu. Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) cùng Viện Pháp đã phối hợp thành lập một nhóm nghiên cứu quốc tế do PGS. TS. Pascal Bourdeaux và PGS. TS. Olivier Tessier chủ trì. Nhóm chuyên gia đã mất gần 5 năm tiến hành mã hóa, dịch thuật (chữ Nôm, tiếng Pháp, tiếng Anh, chữ Quốc ngữ), giải mã các chi tiết hội họa, bối cảnh lịch sử và danh tính của nghệ nhân Lê Đức Trạch.
Năm 2014, một phần hình ảnh bản thảo lần đầu tiên được triển lãm tại Việt Nam.
Năm 2016, sau 5 năm nghiên cứu và phục chế, công trình hoàn chỉnh được xuất bản thành bộ sách 2 tập có tên Lục Vân Tiên cổ tích truyện – Histoire de Lục Vân Tiên (gồm bản gốc chụp lại và phần bình chú khoa học). Sự kiện này đã chính thức đưa kiệt tác bị lãng quên suốt hơn một thế kỷ trở lại với đời sống văn hóa Việt Nam.
Sách Lục Vân Tiên cổ tích truyện, Nhà xuất bản Văn hóa – Văn nghệ TP.HCM (với sự phối hợp thực hiện và hỗ trợ chuyên môn của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp – EFEO) là bộ sách có xuất xứ rất đặc biệt, thể hiện sự kết hợp trong ý tưởng của “bốn chủ thể”: Một nhà nho – nhà thơ Việt Nam – Danh nhân văn hóa Thế giới – Nguyễn Đình Chiểu; Một giảng viên biên dịch người Pháp – Abel des Michels; Một viên Đại úy pháo binh rất yêu mêm văn hóa Việt Nam – Eugene Gibert và một Nghệ nhân tài hoa của Triều đình Huế – Lê Đức Trạch). Theo đó, người thứ nhất sáng truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên 1850. Truyện này sau đó được người dân miền Nam rất yêu thích và được người thứ hai dịch sang tiếng Pháp ở Paris 1880. Người thứ ba khi đọc truyện thơ đã say mê ngay nên đề nghị người thứ tư, khi họ gặp nhau ở Huế vào năm 1895, vẽ tranh minh họa cho tác phẩm [Hoàng Tuyết (2016), Ra mắt bộ sách đặc biệt “Lục Vân Tiên cổ tích truyện”– Báo Tuổi Trẻ số ra ngày 18/5/2016].
Bộ sách đặc biệt này bao gồm:
Tập 1: Gồm toàn bộ bản thảo chụp lại nguyên bản dạng tranh màu cổ, kèm theo phần phiên âm chữ Nôm, chữ Quốc ngữ và bản dịch tiếng Pháp.
Tập 2: Gồm các khảo cứu, bình chú khoa học sâu sắc của các nhà nghiên cứu quốc tế và Việt Nam (do PGS.TS. Pascal Bourdeaux và TS. Olivier Tessier chủ trì), giải mã ngữ cảnh lịch sử, giá trị nghệ thuật dân gian, trang phục, kiến trúc và kỹ thuật minh họa của nghệ nhân Lê Đức Trạch.
Tháng 3/2022, theo lời mời viết bài Hội thảo Khoa học Quốc tế “Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu trong thời đại ngày nay” của tỉnh Bến Tre thông qua TS. Phạm Văn Luân, trường Cao đẳng Bến Tre, TS.Olivier Tessier đã đề nghị được thay bài viết cho Hội thảo bằng 1 Triển lãm từ bộ tranh Lục Vân Tiên do TS. Olivier Tessier và PGS. TS. Pascal Bourdeaux chủ trì biên soạn công bố năm 2016 trong sách Lục Vân Tiên cổ tích truyện, Nhà xuất bản Văn hóa – Văn nghệ TP.Hồ Chí Minh (với sự phối hợp thực hiện và hỗ trợ chuyên môn của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp – EFEO). Cuối cùng, một bộ tranh tuyển chọn đã được giới thiệu tại Hội thảo Khoa học Quốc tế “Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu trong thời đại ngày nay” nhưng không hẳn là một Triển lãm như TS.Olivier Tessier mong đợi…
Thể theo nguyện vọng và đề nghị của bà Đoàn Thị Mỹ Nhu, UVBCH Hội Di sản Văn hóa tỉnh Bến Tre, Giám đốc Cty TNHH Du lịch Sinh thái Giáo dục Hải Vân từ năm 2024, TS.Olivier Tessier – Giám đốc EFEO đã đồng ý tuyển chọn và chuyển giao một bộ tranh tiêu biểu nhất cho Công ty Du lịch Sinh thái Giáo dục Hải Vân đưa ra công chúng thưởng lãm khi đến Nông trại theo đề nghị lan tỏa di sản Nguyễn Đình Chiểu “Bốn bể âu ca hợp một nhà” của TS. Phạm Văn Luân với riêng TS. Olivier Tessier; bởi theo TS. Luân: bộ tranh minh họa truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên dohọa sĩ tài ba Lê Đức Trạch thực hiện là bộ truyện tranh (Comic/Graphic Novel) cổ nhất và quy mô nhất Việt Nam tính đến nay. Sự kiện này đã tiếp nối thực hiện ý tưởng của TS.Olivier Tessier khi mong muốn thực hiện 1 Triển lãm dài ngày về Bộ tranh Lục Vân Tiên đặc biệt từ năm 2022 nhân 100 năm cùng UNESCO kỷ niệm 200 năm sinh Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu./.
(PVL, Nguồn: Đề tài Số hóa tài liệu cổ đang được lưu giữ trong cộng đồng phục vụ hoạt động đào tạo của Trường ĐH Văn hóa Tp. Hồ Chí Minh)
