Giữa một thành phố không ngừng thay đổi, có những nơi tưởng như chỉ cần thêm một công trình mới, một khoảng không được chỉnh trang hay vài ánh đèn rực rỡ là sẽ trở nên đẹp hơn. Nhưng với những nơi đã mang trong mình quá nhiều ký ức, liệu “đẹp hơn” có thực sự đồng nghĩa với “tốt hơn”? Câu hỏi ấy bất chợt xuất hiện trong bối cảnh tôi đang học môn Lý luận văn hóa do TS. Phạm Văn Luân phụ trách, những khái niệm công cụ của bôn môn đã giúp tôi khi đọc bài viết “Đừng chiếm dụng giá trị di sản của Hồ Gươm” của tác giả Nguyễn Thị Hậu có những luận bàn cần được đưa ra trao đổi…
Từ câu chuyện về một không gian quen thuộc của Hà Nội, bài viết khiến tôi nhìn Hồ Gươm không chỉ như một địa danh để ghé qua, mà còn như một phần ký ức của thành phố, nơi mỗi thay đổi, dù nhỏ, cũng có thể làm mất đi một điều gì đó vốn rất khó gọi tên. Và rồi tôi tự hỏi: Mai này đến Hồ Gươm, ta đi tìm ký ức hay đi lạc giữa những hào nhoáng xa lạ?
Đọc những dòng đầu tiên của bài viết, tôi nhận ra bấy lâu nay chúng ta thường nhìn di sản bằng con mắt của vật lý học. Nhắc đến Hồ Gươm, người ta thường đếm xem có Tháp Rùa, Đền Ngọc Sơn, Cầu Thê Húc hay những công trình kiến trúc nào. Nhưng tác giả đã gợi ra một cách nhìn khác: Hồ Gươm không chỉ là những gì có thể nhìn thấy, mà còn là những cảm giác gắn với nơi ấy. Dưới góc nhìn của môn Lý luận văn hóa, đây cũng là một minh chứng rõ nét cho sự chuyển hóa từ một khoảng không gian địa lý thành một “không gian văn hóa”. Mặt nước ấy, rặng liễu ấy sẽ chỉ là cảnh quan tĩnh lặng nếu thiếu đi bước chân của người tản bộ, những cuộc trò chuyện râm ran hay cái nhìn bâng quơ của một người khách lạ. Chính con người, với tư cách là chủ thể văn hóa, đã làm cho không gian ấy trở nên có ý nghĩa, biến một mặt hồ giữa lòng đô thị thành một phần ký ức sống động của thành phố.
Thế nhưng, trong guồng quay đô thị hóa, dường như chúng ta lại có một nỗi lo khác, đó chính là sợ những khoảng trống. Đọc đến những trăn trở của tác giả về việc chừa lại không gian để thở, tôi chợt nhớ đến những quan điểm trong cuốn sách Di sản văn hóa – Bảo tồn và phát triển của GS. KTS Hoàng Đạo Kính. Trong đó, ông nhiều lần cảnh báo về xu hướng “hoành tráng hóa” di sản, khi người ta dễ nhầm lẫn sự to lớn, bề thế với giá trị thực sự của một di sản. Cứ thấy một khoảng không, người ta lại muốn tận dụng, muốn thêm vào đó những khối bê tông hay những ánh đèn rực rỡ. Cả GS. Hoàng Đạo Kính và tác giả Nguyễn Thị Hậu đều khiến tôi nhận giá trị của di sản lại nằm chính ở những khoảng không được giữ lại.
Tuy nhiên, đây không chỉ là chuyện của riêng Hồ Gươm. Trên các diễn đàn thời sự gần đây, Đảng và Nhà nước ta đã không ít lần nhấn mạnh quan điểm: “Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội”. Vì vậy, việc bất chấp đưa thêm công trình vào không gian di sản chỉ để phục vụ lợi ích kinh tế hay tạo nên một diện mạo bề nổi cũng đặt ra nhiều điều đáng suy nghĩ. Khi quy hoạch để vật chất lấn át cảnh quan và những giá trị vốn có của không gian, con người cũng dễ bị đẩy ra khỏi vị trí trung tâm.
Khi những khoảng trống ấy liên tục bị chiếm dụng, điều đáng lo không chỉ nằm ở sự thay đổi của cảnh quan mà còn ở cảm giác thân thuộc của con người đối với nơi này. Hồ Gươm không chỉ tồn tại như một địa điểm để tham quan hay một phông nền cho những bức ảnh đẹp, mà còn gắn với những trải nghiệm rất đời thường của người dân và du khách. Tôi nghĩ bảo tồn cũng không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như cũ, nhưng mỗi thay đổi đều cần được cân nhắc để sau cùng, nơi ấy vẫn còn giữ được những nét khiến người ta nhận ra và muốn quay trở lại.
Khép lại bài viết “Đừng chiếm dụng giá trị di sản của Hồ Gươm” của tác giả Nguyễn Thị Hậu, điều đọng lại trong tôi là một sự trăn trở xen lẫn biết ơn. Trăn trở vì có những thay đổi tưởng như rất nhỏ trong cách chúng ta tổ chức một không gian lại có thể làm thay đổi cảm nhận của con người về nơi ấy. Biết ơn vì bài viết đã khiến tôi dừng lại trước một điều mà có lẽ trước đây tôi thường bỏ qua: không phải cứ mới hơn, đẹp hơn hay khang trang hơn thì một nơi chốn cũng sẽ trở nên có ý nghĩa hơn. Và tôi cũng đã có được câu trả lời cho mình “Mai này đến Hồ Gươm, ta cần đi tìm những ký ức thuộc về mình, chứ không phải đứng giữa một không gian mới mẻ mà chẳng còn nhận ra nơi mình từng quen thuộc.”
Và thú thật, nếu không nhờ những kiến thức từ môn Lý luận văn hóa, có lẽ tôi cũng chỉ lướt qua bài viết này như một tin tức về quy hoạch thông thường. Là một sinh viên ngành Quản lý văn hóa của Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, bài viết cùng những giờ học trên lớp cũng khiến tôi thay đổi cách nhìn của mình khi tiếp cận một vấn đề về văn hóa. Tôi nhận ra rằng trước khi đánh giá một sự thay đổi là đẹp hơn, hiện đại hơn hay có ích hơn, cần tự hỏi nó có thật sự phù hợp với giá trị vốn có của không gian đó hay không. Đặc biệt, với những nơi đã gắn bó lâu dài với đời sống của cộng đồng, người làm văn hóa không thể chỉ nhìn vào hiệu quả trước mắt mà cần biết cân nhắc những gì nên giữ lại, những gì có thể thay đổi và giới hạn nào không nên bước qua. Tôi hiểu rằng làm văn hóa không chỉ là tạo ra cái mới, mà qusn trọng hơn là biết nhận ra điều gì đã có giá trị và có trách nhiệm với nó.
Tôi muốn gửi lời cảm ơn đến thầy vì những giờ giảng tâm huyết đã giúp tôi có thêm một góc nhìn để quan sát những vấn đề văn hóa xung quanh mình. Có lẽ với một người mới bước vào ngành như tôi, điều cần học trước tiên không phải là nghĩ đến những dự án thật lớn, mà là biết trân trọng những gì đã có, biết lắng nghe ký ức của một nơi chốn và hiểu rằng phía sau mỗi di sản luôn có một cộng đồng đã gắn bó với nó qua nhiều thế hệ.
Sinh viên Nguyễn Thị Ngọc Ngân
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Hậu Khảo cổ (2026). Đừng chiếm dụng giá trị di sản của Hồ Gươm. Blog Hậu Khảo cổ. Truy cập tại: https://haukhaoco2010.blogspot.com/2026/09/ung-chiem-dung-gia-tri-di-san-cua-ho.html
[2] Hoàng Đạo Kính. Di sản văn hóa – Bảo tồn và phát triển. NXB Văn hóa – Thông tin
[3] Tài liệu bài giảng môn Lý luận văn hóa – Trường Đại học Văn hóa TP.HCM.
