Hình 1: Đoàn nghiên cứu đến với Phù Châu miếu
Nguồn: Mỹ Quyên, 23/08/2026
Sông Sài Gòn gắn liền với lịch sử phát triển của Gia Định – Thành phố Hồ Chí Minh trên 3 thế kỷ qua, trên dòng sông ấy có những địa danh quen thuộc nhưng cũng còn không ít nơi khiến ta tò mò muốn khám phá. Phù Châu Miếu, hay còn gọi là Miếu Nổi, là một trong những điểm đến như thế. Nằm trên một cồn đất giữa dòng sông Vàm Thuật, ngôi miếu cổ hơn 300 năm gây ấn tượng bởi vị trí đặc biệt giữa bốn bề sông nước, cùng không gian tín ngưỡng và kiến trúc mang đậm nét văn hóa Việt – Hoa. Đằng sau vẻ cổ kính và vị trí đặc biệt ấy là những câu chuyện về lịch sử hình thành, đời sống tín ngưỡng và những giai thoại huyền bí đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ, tạo nên sức hấp dẫn riêng cho Phù Châu Miếu giữa lòng thành phố.
Hình 2: Phù Châu miếu góc nhìn từ trên cao
Nguồn: Wetroline
Trong hành trình xuôi dòng Sài Gòn đến Di tích Quốc gia Đặc biệt – Địa đạo Củ Chi và địa bàn “hậu cứ” – xã Bình Mỹ ngày 23/8/2026, nhóm nghiên cứu Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh – HCMUC cùng GS. Shimizu Masaaki (Đại học Osaka) vơi sự hỗ trợ và điều phối của chuyên gia “địa bàn- sông Sài Gòn” – Nguyễn Trần Hữu Thắng – Tổng Giám đốc Cty CP Du lịch đường thủy – Wetroline, chúng tôi bắt đầu chuyến khảo sát từ khu vực trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, với Phù Châu Miếu là điểm đến đầu tiên. Lựa chọn Miếu Nổi làm điểm mở đầu cũng cho thấy một góc nhìn thú vị về những giá trị văn hóa đang hiện diện trên không gian sông nước của thành phố. Không chỉ là một di tích được xếp hạng cấp Thành phố gắn với đời sống tín ngưỡng, Phù Châu Miếu còn được xác định là điểm nhấn văn hóa trong không gian văn hóa, kinh tế di sản và du lịch đường thủy sông Vàm Thuật. Điều này càng được quan tâm trong Hội thảo khoa học “Không gian Văn hóa và Kinh tế Di sản của sông Vàm Thuật” do UBND phường An Nhơn – Nhóm Nghiên cứu Du lịch, HCMUC và Wetroline tổ chức ngày 8/7/2026, với định hướng nhận diện giá trị lịch sử, văn hóa, cảnh quan và từng bước nghiên cứu phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa, du lịch đường thủy gắn với dòng sông.
Hình 3: Hội thảo “Không gian Văn hóa và Kinh tế Di sản của sông Vàm Thuật”
Nguồn: NNCDL- HCMUC
Từ đó, Phù Châu Miếu không chỉ là điểm dừng đầu tiên của một chuyến khảo sát, mà còn gợi mở cách nhìn về những tọa độ văn hóa có khả năng kết nối thành một hành trình trải nghiệm trên dòng sông.
Dấu ấn tín ngưỡng giữa dòng Vàm Thuật
Phù Châu Miếu được hình thành từ khoảng cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX và trải qua hơn 300 năm tồn tại, trở thành một địa điểm tín ngưỡng quen thuộc của người dân Sài Gòn. Đây là nơi thờ Ngũ Hành Nương Nương, Long Mẫu cùng một số vị thần, thánh được người dân tôn kính. Hằng ngày, người dân và du khách tìm đến dâng hương, chiêm bái, gửi gắm những mong cầu về bình an, sức khỏe, tài lộc và cuộc sống thuận lợi.
Hình 4: Không gian thờ tự Ngũ Hành Nương Nương tại Phù Châu Miếu.
Nguồn: Internet
Với tác giả, không gian thờ tự tại Phù Châu Miếu tạo nên một cảm giác gần gũi, nhưng vẫn có nét riêng của “tính thiêng” từ cách bài trí và màu sắc đặc trưng và lời diễn giải của chủ thể di sản – ông Lục Câu ở một nơi thờ tự tín ngưỡng dân gian. Những bàn thờ được chăm chút, hương khói và sự thành kính của người đến chiêm bái khiến không gian luôn giữ được vẻ trang nghiêm, trầm mặc noi hội tụ ký ức của dòng sông Sài Gòn lịch sử… Trực tiếp trải nghiệm trong không gian ấy, tác giả có dịp quan sát rõ hơn cách tín ngưỡng hiện diện trong đời sống thường ngày, không quá xa cách mà vẫn được người dân gìn giữ qua những thực hành quen thuộc.
Hình 5: GS. Shimizu, TS. Phạm Văn Luân, TS. Lê Thị Thanh Thủy giao lưu với ông Lục Câu – Trưởng Ban quản lý Phù Châu miếu (ở giữa ảnh phải)
Nguồn: Trần Thanh Toàn, 23/08/2026
Hình 6: GS. Shimizu, (thứ 2 từ trái sang phải) TS. Phạm Văn Luân, TS. Lê Thị Thanh Thủy dâng hương Phù Châu Miếu.
Nguồn: Trần Thanh Toàn, 23/08/2026
Bên cạnh chiêm bái, thờ phụng, phóng sinh cũng là một hoạt động được thực hiện thường xuyên tại Miếu, thể hiện quan niệm sống “thuận thiên”, hướng thiện và cầu điều lành. Đặc biệt, với vị trí nằm giữa sông, con đường độc đạo đến Miếu bằng đường thủy, rồi bước vào không gian thờ tự tạo nên một cảm nhận đặc biệt về đời sống tín ngưỡng. Từ mặt nước đến nơi thờ phụng, ai ai đến với Miếu cũng như đang bước vào một khoảng không gian tách khỏi nhịp sống thường nhật vốn luôn hối hả, đông đức của phố thị, nơi niềm tin và sự thành kính được gửi gắm qua những nghi thức giản dị của tín ngưỡng dân gian tiếp biến văn hóa sáng tạo Việt – Hoa….
Hình 7: GS. Shimizu Masaaki (thứ 2 từ phải) tìm hiểu người dân thả cá phóng sinh xuống dòng Vàm Thuật tại Phù Châu Miếu.
Nguồn: Võ Yến Oanh, 23/08/2026
Dấu ấn kiến trúc và diện mạo Phù Châu Miếu
Bên cạnh giá trị tín ngưỡng, Phù Châu Miếu còn gây ấn tượng bởi lối kiến trúc có sự giao thoa giữa văn hóa Việt và Hoa, được hình thành và gìn giữ qua hơn 300 năm. Tổng thể miếu được bố cục theo hình chữ Tam, gồm ba tòa nhà nối liền nhau qua hai khoảng sân thiên tỉnh, tạo nên một quần thể vừa gọn trong diện tích cù lao nhỏ giữa sông Vàm Thuật, vừa có sự chuyển tiếp giữa các không gian thờ tự.
Điểm dễ nhận thấy trong kiến trúc Phù Châu Miếu là nghệ thuật khảm sành sứ, mảnh kính và gốm màu được sử dụng trên mái, cột và các mảng phù điêu. Những chi tiết này tạo nên diện mạo nhiều màu sắc cho công trình. Đặc biệt, hình tượng rồng xuất hiện với mật độ dày trong khuôn viên, được thể hiện trên mái và các cột trụ với nhiều kích thước, tư thế khác nhau. Qua những chi tiết trang trí ấy, kiến trúc của Phù Châu Miếu trở nên sinh động và góp phần thể hiện rõ nét đặc trưng văn hóa của một công trình tín ngưỡng lâu đời giữa dòng sông.
Hình 8: Cổng Phù Châu Miếu với hệ thống trang trí khảm sành sứ và hình tượng rồng nổi bật.
Nguồn: Mỹ Quyên, 23/08/2026
Với tác giả, ấn tượng rõ nhất về kiến trúc Phù Châu Miếu là hệ thống mái ngói xanh cùng những mảng khảm sành sứ nhiều màu sắc. Đặc biệt, hình tượng rồng xuất hiện nổi bật ở cổng và trên mái, tạo cho công trình một diện mạo riêng và dễ nhận biết. Việc trực tiếp quan sát những chi tiết này giúp tác giả cảm nhận rõ hơn sự công phu trong cách trang trí, cũng như nét giao thoa văn hóa Việt – Hoa được thể hiện qua kiến trúc của ngôi miếu.
Hình 9: Hệ thống mái Phù Châu Miếu được trang trí bằng các hình tượng độc đáo
Nguồn: Mỹ Quyên, 23/08/2026
Hình 10: Nghệ thuật khảm sành sứ với các họa tiết hoa văn và hình tượng rồng tại Phù Châu Miếu.
Nguồn: Mỹ Quyên, 23/08/2026
Điểm thú vị trong kiến trúc Phù Châu Miếu là cách những chi tiết trang trí cầu kỳ được đặt trong một không gian giữa sông khá thoáng đãng. Mái ngói xanh, các mảng khảm sành sứ, văn khắc và hình tượng rồng … với mật độ đậm đặc nhưng do được phối cảnh cùng cảnh quan sông nước đã không tạo cảm giác nặng nề. Chjisnh vì vậy, về tổng thể Phù Châu Miếu luôn là một không gian vừa có nét cổ kính, vừa khá thư thái và gần gũi.
Hình 11: Đoàn nghiên cứu tìm hiểu các văn tự Hán và chi tiết trang trí được lưu giữ tại Phù Châu Miếu.
Nguồn: Trần Thanh Toàn, 23/08/2026
Cách di chuyển đến Phù Châu Miếu
Với du khách, cách phổ biến để đến Phù Châu Miếu là gửi xe tại bến đò trên đường Trần Bá Giao rồi đi đò sang miếu. Chi phí gửi xe khoảng 10.000 đồng, vé đò 10.000 đồng/người cho lượt đi và về. Ngay tại bến, du khách cũng có thể mua hoa, đèn cầy để dâng lễ. Cách di chuyển này khá đơn giản và phù hợp với một chuyến tham quan, chiêm bái thông thường.
Riêng với đoàn nghiên cứu trong hành trình ngày 23/8/2026, Phù Châu Miếu được tiếp cận bằng ca nô, xuất phát từ ga Tân Cảng. Thay vì chỉ thực hiện một chuyến đò ngắn từ bờ sang miếu, đoàn có thêm cơ hội trải nghiệm dòng Sài Gòn từ một góc nhìn rộng hơn, quan sát cảnh quan hai bên bờ và cảm nhận rõ hơn sự kết nối giữa các điểm đến bằng đường thủy. Chính cách tiếp cận này khiến điểm dừng đầu tiên của hành trình trở nên phong phú hơn, khi bản thân việc di chuyển trên sông – một phần quan trọng của cuộc sống thương hồ cũng trở thành một phần của trải nghiệm văn hóa.
Hình 12: Đoàn nghiên cứu chụp ảnh lưu niệm tại Phù Châu miếu
Nguồn: Mỹ Quyên, 23/08/2026
Hình 13: Sinh viên Phạm Thị Mỹ Quyên (tác giả) check – in tại Phù Châu miếu
Nguồn: Trần Thanh Toàn, 23/08/2026
Rời Phù Châu Miếu, đoàn tiếp tục hành trình xuôi dòng Sài Gòn đến Địa đạo Củ Chi trước khoi về Bình Mỹ. Điểm dừng đầu tiên để lại những cảm nhận về một không gian tín ngưỡng lâu đời, nơi giá trị văn hóa được thể hiện qua đời sống thờ phụng, kiến trúc và sự gắn bó với cảnh quan sông nước. Với tác giả, được trực tiếp trải nghiệm điểm đến bằng đường thủy lại trên sông Sài Gòn huyền thoại đã giúp cảm nhận rõ hơn mối liên hệ giữa di sản và dòng sông đã hóa thành “Rồng” – một góc nhìn khó có được nếu chỉ tiếp cận bằng đường bộ.
Tác giả xin trân trọng cảm ơn Giám đốc Nguyễn Trần Hữu Thắng đã tạo cơ hội để đoàn nghiên cứu được tiếp cận Phù Châu Miếu, đồng thời có thêm trải nghiệm thực tế về tuyến kinh tế di sản trên sông. Xin cảm ơn TS. Phạm Văn Luân và TS. Lê Thị Thanh Thủy đã kết nối, tạo điều kiện để tác giả cùng nhóm nghiên cứu tham gia hành trình và giao lưu, học hỏi cùng GS. Shimizu Masaaki – Đại học Osaka. Sự đồng hành của các thầy cô và Giáo sư đã góp phần làm chuyến đi trở thành một trải nghiệm học tập đáng nhớ.
Khép lại điểm dừng Phù Châu Miếu, ca nô lại tiếp tục rẽ sóng. Dòng Sài Gòn vẫn còn đưa đoàn đến những vùng đất khác, nơi những câu chuyện văn hóa mới đang chờ được khám phá…
Phạm Thị Mỹ Quyên
Khoa Quản lý Văn hóa, nghệ thuật, trường Đại học Văn hóa TP. HCm
