Từ câu chuyện trùng tu Đền thờ Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát đến một cách nhìn về trao truyền di sản
Có những câu chuyện về di sản bắt đầu từ một điều rất nhỏ. Một tiết học về một nhân vật lịch sử. Một giáo viên kể lại câu chuyện cho đồng nghiệp. Một người nghe thấy thú vị và muốn tìm thêm tư liệu để tiếp tục kể cho học sinh. Rồi cũng từ những cuộc trò chuyện ấy, một ngày người ta nhìn thấy hình ảnh một di tích đang xuống cấp và bắt đầu tự hỏi: nếu cứ để như vậy thì rồi chuyện gì sẽ xảy ra?
Câu chuyện trùng tu Đền thờ Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát ở xã Châu Hưng năm 2021 là một câu chuyện như thế. Nhìn lại từ hôm nay, điều đáng nhớ có lẽ không chỉ nằm ở việc ngôi đền đã được sửa sang với kinh phí 200 triệu đồng, mà còn ở cách rất nhiều người, từ những vị trí khác nhau, đã cùng góp một phần của mình để giữ lại một địa điểm gắn với ký ức về một người con của quê hương.
Từ một tiết học đến một câu chuyện về di sản
Bia ghi danh Cây Di sản Việt Nam ở đình Tân Hưng đền thờ Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát tại Bến Tre.
Trong quá trình giảng dạy, câu chuyện về Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát từng được đưa vào một tiết thao giảng. Điều đáng quý không nằm ở việc học sinh nhớ được bao nhiêu thông tin sau tiết học, mà ở phản ứng của các em trước câu chuyện về một người con của quê hương. Một tiết học thành công đôi khi không cần phải được đo bằng điểm số. Nếu sau giờ học, một người trẻ bắt đầu tò mò về nhân vật mình vừa được nghe kể, bắt đầu muốn biết thêm về quê hương và những gì thế hệ trước đã để lại, thì có lẽ câu chuyện ấy đã đi được thêm một đoạn.
Từ tiết học đó, giáo án và những tư liệu về Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát tiếp tục được chia sẻ cho một đồng nghiệp phục vụ giảng dạy. Những cuộc trò chuyện giữa những người cùng quan tâm đến nhân vật này dần trở thành một sự kết nối tự nhiên. Một người kể, một người nghe, rồi người nghe lại muốn tìm hiểu thêm để kể cho những người khác. Nếu nhìn theo cách đó, việc trao truyền di sản có lẽ đã bắt đầu từ trước khi người ta nghĩ đến chuyện trùng tu ngôi đền.
Bản ký họa “Lễ hội đâm trâu của đồng bào Tây Nguyên” do Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát thể hiện
Một bản ký họa được lưu giữ trong di tích có thể chỉ là một tư liệu nhỏ nếu nhìn riêng lẻ. Nhưng nó lại cho người hôm nay một cách tiếp cận khác với một nhân vật lịch sử. Thay vì chỉ biết Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát qua những thông tin về cuộc đời và sự nghiệp, người xem còn có thể nhìn thấy dấu vết trực tiếp từ bàn tay của ông. Di sản, suy cho cùng, đôi khi cũng được bắt đầu từ những thứ rất cụ thể như vậy: một bức vẽ, một bức ảnh, một bản tư liệu hay một câu chuyện được kể lại…
Từ những thông tin về hiện trạng của ngôi đền, một bản đề nghị kèm hình ảnh thực tế đã được gửi đến Hội đồng hương Bình Đại tại Thành phố Hồ Chí Minh vào ngày 17/2/2021, với mong muốn kiến nghị các cấp chính quyền xem xét việc gia cố những hạng mục đã xuống cấp. Thông tin sau đó được kết nối đến Ban liên lạc Hội đồng hương. Cô Nguyễn Thị Xuân Mai, Phó Ban liên lạc, góp phần đưa câu chuyện đến với nhiều người hơn…
Từ đó, Giáo sư Ngô Minh Xuân – Chủ tịch Hội đồng trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch, Trưởng Ban liên lạc – cùng TS. Huỳnh Kỳ Trân – Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nhân Bến Tre tại Thành phố Hồ Chí Minh và một số anh chị em doanh nhân đồng hương đã cùng tham gia vận động nguồn lực. Công ty sơn Nippon tài trợ sơn lại toàn bộ ngôi đền. TS. Huỳnh Kỳ Trân, GSTS.BS. Ngô Minh Xuân, cô Xuân Mai cùng một số anh chị em doanh nhân và hai kiến trúc sư có chuyên môn về bảo tồn di tích lịch sử đình, chùa đã trực tiếp về xã Châu Hưng khảo sát tình trạng từng hạng mục của ngôi đền để xây dựng phương án gia cố.
Nhìn những hình ảnh ngôi đền bị sụt lún, hư hỏng… điều đáng lo không chỉ là một công trình đang xuống cấp. Đình Tân Hưng và đền thờ Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát là một di tích lịch sử cấp tỉnh, đây là nơi lưu giữ hình ảnh, tư liệu gắn với cuộc đời và sự nghiệp của một kiến trúc sư tài ba có nhiều đóng góp cho dân, cho nước. Vậy nên khi tnền đền bị sụt lún, bắt đầu bong tróc, khi hệ dầm xuất hiện những vết nứt, câu hỏi đặt ra không chỉ là “sửa ở đâu và sửa như thế nào?”, mà còn là: Nếu một di tích gián đoạn công tác chăm sóc, bảo dưỡng quá lâu, chúng ta sẽ mất đi những gì?
TS. Phạm Văn Luân (bìa phải) cùng các con, cháu KTS Hùynh Tấn Phát thăm cây Đa Di sản trước đền thờ Ông.
Một công trình có thể được sửa lại, nhưng những hiện vật bị mất, những tư liệu thất lạc hay những câu chuyện không còn người nhớ đến thì không phải lúc nào cũng có thể lấy lại. Có lẽ chính từ sự trăn trở ấy, câu chuyện về việc gia cố, sửa chữa Đền thờ Huỳnh Tấn Phát bắt đầu được kết nối rộng hơn.
Viếng Mộ ông Huỳnh Văn Thiệu – ông Tổ của KTS Huỳnh Tấn Phát
Điều đáng quý ở đây là không có một cá nhân nào có thể tự mình giải quyết toàn bộ câu chuyện. Mỗi người tham gia một phần: người phát hiện vấn đề, người lên tiếng, người kết nối, người vận động nguồn lực, người hỗ trợ vật liệu, người đóng góp kinh phí và người có chuyên môn về kiến trúc, bảo tồn. Những phần việc ấy khi được đặt cạnh nhau đã tạo thành một kế hoạch trùng tu cụ thể.
Kinh phí khoảng 200 triệu đồng được vận động để thực hiện việc sửa chữa và gia cố ngôi đền. Nhưng nếu chỉ nhìn vào con số 200 triệu, có lẽ sẽ bỏ qua điều quan trọng hơn nằm phía sau nó: đó là nguồn lực của cộng đồng được huy động cho một giá trị chung.
Khi phương án được phê duyệt, một mối lo khác lại xuất hiện. Ngày 27/3/2021, đoàn Đại học Fulbright gồm khoảng 120 sinh viên và giảng viên dự kiến sẽ đến viếng thăm Đền thờ Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát. Vấn đề lúc này không chỉ còn là “có sửa được hay không”, mà là liệu công trình có thể hoàn thành kịp thời để đón đoàn hay không.
Quá trình thi công sau đó được tiếp tục với sự trực tiếp theo dõi của những người tham gia. Đặc biệt, TS. Huỳnh Kỳ Trân được nhắc đến như một người rất tâm huyết với việc trùng tu, nâng cấp đền thờ và đã vận động Câu lạc bộ Doanh nhân cùng chung tay đóng góp. Cuối cùng, ngôi đền được sửa sang, gia cố và sơn phết lại theo kế hoạch với kinh phí 200 triệu đồng.
Đền thờ Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát đã được giữ lại khỏi tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì câu chuyện có lẽ vẫn chưa đủ…
Sau 5 năm trùng tu, những hình ảnh chụp đầu tháng 8 năm 2026 cho thấy trần đền đã bong tróc nhiều chỗ, hệ dầm bê tông xuất hiện những vết nứt, gây ảnh hưởng đến công trình. Một số bóng đèn điện bị hư hỏng. Đáng buồn hơn nguồn nước cung cấp cho nhà vệ sinh khu đền không được cung cấp?
Một số hình ảnh đền thờ bị hư hỏng cần được tu sửa
Nhìn lại câu chuyện này từ hôm nay, điều khiến người viết quan tâm không chỉ là quá trình một di tích được sửa chữa. Điều đáng suy nghĩ hơn là chuyện gì sẽ xảy ra sau khi trùng tu?
Bởi bảo tồn một di tích không thể chỉ dừng ở việc làm cho công trình đứng vững. Một ngôi đền có thể được sơn mới, hệ dầm có thể được gia cố, những hạng mục hư hỏng có thể được sửa chữa. Nhưng những thứ đó mới chỉ là phần vật chất của di sản. Còn phần ký ức thì sao?
Những bản vẽ, những hình ảnh, những câu chuyện về cuộc đời Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát chỉ thật sự có ý nghĩa khi vẫn còn người biết đến và muốn tìm hiểu. Đây cũng là nơi câu chuyện cũ có thể nói với chúng ta một chuyện mới.
Ngày trước, vấn đề đặt ra là làm sao để cứu một ngôi đền đang xuống cấp. Ngày hôm nay, khi công trình đã được giữ lại, vấn đề tiếp theo có thể là: làm sao để những giá trị bên trong nó tiếp tục được trao truyền?
Không gian lưu giữ hình ảnh và tư liệu về cuộc đời, sự nghiệp Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát
Một di tích không thể chỉ tồn tại như một địa điểm để người ta đến chụp ảnh rồi rời đi. Nếu người trẻ bước vào một di tích nhưng không biết mình đang nhìn thấy điều gì, thì khoảng cách giữa họ và di sản vẫn còn đó. Vì vậy, câu chuyện về Đền thờ Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát còn gợi ra một điều rộng hơn về bảo tồn di sản hiện nay: trùng tu phần vật chất chỉ là một bước; làm cho di sản tiếp tục được hiểu, được nhớ và được kể lại mới là câu chuyện lâu dài hơn.
Và điều đó không nhất thiết phải bắt đầu từ những dự án thật lớn. Có thể bắt đầu từ một tiết học, một giáo viên kể về một nhân vật lịch sử, một sinh viên tìm đọc thêm một bản tư liệu, một người trẻ đến một di tích và đặt câu hỏi về những gì mình đang nhìn thấy, hay đơn giản hơn là một người nghe được câu chuyện và quyết định kể lại nó cho người khác.
Từ một câu chuyện cũ, vì thế, có thể mở ra rất nhiều câu chuyện mới. Đó có thể là câu chuyện về cộng đồng, về trách nhiệm với quê hương, về việc những người thuộc nhiều thế hệ khác nhau cùng tham gia vào việc giữ gìn một giá trị chung. Và hơn hết, đó là câu chuyện về trao truyền trách nhiện gìn giữ di tích. Bởi di sản không chỉ thuộc về quá khứ, di sản đi qua quá khứ đến với hiện tại, rồi từ hiện tại lại chờ một thế hệ khác tiếp nhận.
Đền thờ Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát đã từng có những vết nứt cần được sửa chữa. Nhưng có lẽ điều đáng để chúng ta quan tâm hơn sau câu chuyện ấy là làm sao để giữa các thế hệ không xuất hiện những “vết nứt” trong ký ức.
Bởi một bức tường có thể được trùng tu. Một mái đền có thể được sửa lại. Nhưng nếu một câu chuyện không còn ai kể, thì đến một lúc nào đó, nó cũng có thể biến mất.
Và có lẽ, đó chính là điều mà câu chuyện cũ về Đền thờ Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát có thể nói với chúng ta hôm nay…
Bảo Ngọc
