Ngày 24/10/2026, tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, số 2 Ter Lê Duẩn, phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh, triển lãm và tọa đàm “Hiền nhân mở cõi” đã mang đến cho người tham dự cơ hội tiếp cận lịch sử, kiến trúc và văn hóa truyền thống thông qua những câu chuyện về quá trình hình thành vùng đất phương Nam. Đối với sinh viên, đây không chỉ là một hoạt động tham quan thực tế mà còn là dịp nhìn nhận rõ hơn vai trò của tài liệu lưu trữ, giá trị của di sản và trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc gìn giữ những ký ức văn hóa của dân tộc.
Từ những tư liệu lưu trữ đến câu chuyện mở cõi phương Nam
Lịch sử hình thành vùng đất phương Nam không chỉ được ghi lại qua những sự kiện hay tên tuổi của các nhân vật lịch sử mà còn hiện diện trong bản đồ, văn bản, hình ảnh và những dấu tích gắn liền với quá trình con người khai phá, định cư và xây dựng cộng đồng. Tại triển lãm “Hiền nhân mở cõi”, các tư liệu được giới thiệu đã góp phần gợi mở câu chuyện về cách người xưa lựa chọn vùng đất sinh sống, thích nghi với điều kiện tự nhiên và từng bước hình thành không gian cư trú.
Qua hoạt động tham quan, tôi nhận thấy tài liệu lưu trữ có ý nghĩa vượt ra ngoài việc lưu giữ thông tin của quá khứ. Khi được giới thiệu và diễn giải phù hợp, những tài liệu này có thể giúp người xem hình dung rõ hơn về đời sống của các thế hệ trước, đồng thời hiểu được những yếu tố lịch sử và văn hóa đã góp phần tạo nên diện mạo của vùng đất ngày nay. Đặc biệt, việc tiếp cận trực tiếp với tư liệu và không gian trưng bày giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn so với việc chỉ tiếp nhận kiến thức qua sách vở.
Không gian tổ chức chương trình được bố trí với khu vực sân khấu, chỗ ngồi dành cho người tham dự và các bảng trưng bày tư liệu. Sự kết hợp giữa triển lãm và tọa đàm tạo điều kiện để người xem vừa quan sát những tài liệu được giới thiệu, vừa lắng nghe phần chia sẻ của các diễn giả. Theo tôi, đây là hình thức truyền tải kiến thức có ý nghĩa bởi người tham dự không chỉ tiếp nhận thông tin một chiều mà còn có cơ hội kết nối những điều quan sát được với các câu chuyện lịch sử, văn hóa và kiến trúc.
Từ trải nghiệm này, tôi hiểu thêm rằng công tác bảo quản tài liệu cần đi đôi với phát huy giá trị của tài liệu. Nếu những tư liệu quý chỉ được lưu giữ trong kho mà chưa được giới thiệu rộng rãi, công chúng sẽ khó có cơ hội tiếp cận và hiểu được ý nghĩa của chúng. Vì vậy, triển lãm chuyên đề, hoạt động giáo dục và những buổi tọa đàm có thể trở thành cầu nối giúp tài liệu lưu trữ đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là học sinh, sinh viên.
Khi lịch sử, kiến trúc và đời sống cộng đồng cùng kể chuyện di sản
Một điểm đáng chú ý của tọa đàm “Hiền nhân mở cõi” là cách tiếp cận lịch sử từ nhiều góc độ khác nhau. Các nội dung trao đổi đề cập đến mối quan hệ giữa điều kiện tự nhiên, việc lựa chọn địa điểm cư trú, quá trình hình thành xóm làng, kiến trúc nhà ở và vai trò của đình làng trong đời sống cộng đồng. Qua đó, câu chuyện mở cõi không chỉ được nhìn nhận như một quá trình khai phá lãnh thổ mà còn là hành trình con người tạo dựng môi trường sống, hình thành tập quán và xây dựng những mối liên kết xã hội.
Những chia sẻ của các diễn giả giúp người tham dự nhận ra rằng không gian cư trú truyền thống được hình thành từ sự tương tác giữa con người và môi trường xung quanh. Địa hình, nguồn nước, điều kiện sinh hoạt và nhu cầu liên kết cộng đồng đều có thể ảnh hưởng đến cách con người lựa chọn nơi ở, xây dựng nhà cửa và tổ chức không gian làng xã. Vì vậy, khi nghiên cứu di sản, việc tìm hiểu một công trình riêng lẻ là chưa đủ; cần đặt công trình ấy trong bối cảnh lịch sử, văn hóa và đời sống của cộng đồng đã tạo nên nó.
Đối với lĩnh vực quản lý di sản và phát triển du lịch, cách tiếp cận này có ý nghĩa thiết thực. Một ngôi đình, ngôi nhà cổ hay một khu dân cư truyền thống không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc mà còn chứa đựng ký ức, tập quán và những câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ. Nếu chỉ chú trọng đến hình thức bên ngoài mà bỏ qua đời sống văn hóa gắn với công trình, việc bảo tồn sẽ khó phản ánh đầy đủ giá trị của di sản.
Đình làng – không gian kiến trúc và ký ức cộng đồng
Trong những nội dung được đề cập tại tọa đàm, đình làng là một chủ đề gợi mở nhiều suy nghĩ về mối quan hệ giữa kiến trúc và đời sống văn hóa truyền thống. Đình làng không đơn thuần là một công trình kiến trúc mà còn gắn với hoạt động sinh hoạt chung, tín ngưỡng và sự liên kết giữa các thành viên trong cộng đồng. Qua thời gian, nơi đây có thể trở thành không gian lưu giữ những câu chuyện về quá trình hình thành làng, phong tục tập quán và ký ức của người dân địa phương.
Việc tìm hiểu đình làng cũng cho thấy cần phân biệt và nhận diện đúng chức năng của các loại hình công trình tín ngưỡng truyền thống. Mỗi công trình có lịch sử hình thành, đặc điểm kiến trúc và vai trò riêng trong đời sống cộng đồng. Do đó, công tác bảo tồn cần dựa trên việc nghiên cứu tư liệu, khảo sát thực tế và tìm hiểu những giá trị văn hóa vẫn đang được người dân duy trì.
Theo tôi, một trong những thách thức của bảo tồn di sản hiện nay là làm sao để các công trình truyền thống không chỉ được gìn giữ về mặt vật chất mà còn tiếp tục có ý nghĩa đối với cộng đồng. Khi người dân hiểu được giá trị của di sản và có cơ hội tham gia vào các hoạt động bảo tồn, việc gìn giữ sẽ có cơ sở bền vững hơn. Ngược lại, nếu di sản chỉ được xem là một đối tượng để tham quan hoặc chụp ảnh, những giá trị tinh thần và mối liên hệ giữa di sản với đời sống thường ngày có thể dần bị xem nhẹ.
Từ góc nhìn du lịch, những câu chuyện gắn với đình làng, nhà cổ và không gian cư trú truyền thống còn có thể trở thành nội dung thuyết minh có giá trị. Tuy nhiên, việc khai thác cần dựa trên thông tin đáng tin cậy, tôn trọng phong tục địa phương và tránh thương mại hóa quá mức. Du lịch chỉ thực sự góp phần bảo tồn khi hoạt động giới thiệu di sản giúp du khách hiểu hơn về văn hóa bản địa, đồng thời tạo ra những lợi ích phù hợp cho cộng đồng sở tại.
Trải nghiệm thực tế và những điều đọng lại
Bên cạnh nội dung chuyên môn, trải nghiệm trực tiếp tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II giúp tôi có thêm góc nhìn về công tác tổ chức một chương trình văn hóa. Khu vực diễn ra sự kiện được bố trí chỗ ngồi, sân khấu và các bảng trưng bày. Nhân viên đón tiếp khá nhiệt tình, hướng dẫn người tham dự và chuẩn bị bánh, nước phục vụ chương trình. Những chi tiết này tuy không phải nội dung chính của tọa đàm nhưng góp phần tạo cảm giác thân thiện, giúp người tham dự thuận tiện hơn khi tham gia hoạt động.
Tuy nhiên, qua quan sát, tôi cũng nhận thấy một vài điểm có thể cải thiện. Số lượng sách được phát cho người tham dự còn hạn chế, khiến không phải ai cũng có cơ hội nhận tài liệu mang về để tiếp tục tìm hiểu. Bên cạnh đó, một số tranh trưng bày ở khu vực ngoài trời bị gió làm đổ nhưng chưa được hỗ trợ xử lý kịp thời. Theo tôi, đây là những chi tiết đáng lưu ý trong khâu tổ chức sự kiện, đặc biệt đối với chương trình có hoạt động trưng bày hiện vật và tài liệu.
Những hạn chế này không làm mất đi giá trị của chương trình, nhưng cho thấy công tác tổ chức cần quan tâm đồng thời đến nội dung chuyên môn, trải nghiệm của người tham dự và sự an toàn của các vật phẩm trưng bày. Ban tổ chức có thể chuẩn bị phương án cố định bảng tranh, kiểm tra điều kiện thời tiết, bố trí người phụ trách theo dõi khu vực triển lãm và chuẩn bị thêm tài liệu giới thiệu hoặc mã QR để người tham dự có thể tiếp tục đọc sau sự kiện. Đây là những giải pháp thiết thực, vừa hỗ trợ người tham dự, vừa góp phần bảo vệ tư liệu và hình ảnh của chương trình.
Đối với bản thân tôi, chuyến đi không chỉ giúp bổ sung kiến thức về lịch sử và di sản mà còn tạo cơ hội quan sát thực tế cách tổ chức một hoạt động giới thiệu văn hóa. Qua đó, tôi nhận thấy một chương trình có giá trị không chỉ phụ thuộc vào nội dung được trình bày mà còn ở cách thông tin được truyền tải, cách người tham dự được hỗ trợ và cách các tư liệu được bảo vệ trong suốt quá trình diễn ra hoạt động.
Trách nhiệm bảo tồn và phát huy giá trị di sản của người trẻ
Qua chương trình, tôi nhận thấy người trẻ có thể tham gia vào công tác bảo tồn di sản bằng nhiều cách khác nhau, bắt đầu từ chủ động tìm hiểu lịch sử, tham quan các không gian văn hóa và chia sẻ những kiến thức đã tiếp nhận với cộng đồng. Trong bối cảnh công nghệ số phát triển, các nền tảng trực tuyến cũng mở ra cơ hội giới thiệu di sản thông qua hình ảnh, video, bài viết và những câu chuyện ngắn dễ tiếp cận.
Tuy nhiên, truyền thông về di sản cần đi đôi với tính chính xác và thái độ tôn trọng giá trị văn hóa. Những câu chuyện lịch sử cần được kiểm chứng từ tài liệu đáng tin cậy; hình ảnh và thông tin cần có nguồn rõ ràng; giới thiệu phong tục, tín ngưỡng cần tránh diễn giải tùy tiện hoặc làm sai lệch ý nghĩa ban đầu. Đối với sinh viên theo học lĩnh vực quản lý di sản và phát triển du lịch, đây là những yêu cầu quan trọng để hình thành thái độ nghề nghiệp nghiêm túc.
Bên cạnh vai trò của người trẻ, sự tham gia của cơ quan quản lý, đơn vị lưu trữ, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cũng có ý nghĩa quyết định. Mỗi chủ thể có thể đóng góp một phần vào quá trình bảo tồn: cơ quan chuyên môn cung cấp thông tin và hướng dẫn nghiệp vụ; nhà nghiên cứu làm rõ giá trị lịch sử, văn hóa; cộng đồng gìn giữ những thực hành truyền thống; còn người trẻ có thể hỗ trợ truyền thông và tạo ra những hình thức tiếp cận mới. Sự phối hợp này giúp di sản không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
Giữ gìn ký ức để kết nối các thế hệ
Triển lãm và tọa đàm “Hiền nhân mở cõi” đem đến cho tôi cơ hội nhìn lại mối liên hệ giữa lịch sử, không gian cư trú và bản sắc văn hóa cộng đồng. Qua những tư liệu được giới thiệu và các ý kiến trao đổi, tôi hiểu rõ hơn di sản không chỉ thuộc về quá khứ mà còn có vai trò trong việc giải thích hiện tại và định hướng cách chúng ta gìn giữ những giá trị cho tương lai.
Chuyến tham quan tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II cũng giúp tôi nhận thức rõ hơn ý nghĩa của việc kết nối tài liệu lưu trữ với công chúng. Khi được bảo quản tốt, nghiên cứu nghiêm túc và giới thiệu bằng những hình thức phù hợp, tư liệu lịch sử có thể trở thành nguồn tri thức quý giá cho giáo dục, nghiên cứu và phát triển du lịch văn hóa. Đồng thời, trải nghiệm thực tế cho thấy chất lượng của hoạt động phát huy di sản còn phụ thuộc vào công tác tổ chức, sự chu đáo trong phục vụ và trách nhiệm bảo vệ các tài liệu, hình ảnh trưng bày.
Đối với tôi, giá trị lớn nhất của chương trình không chỉ nằm ở những kiến thức mới được tiếp nhận mà còn ở sự thay đổi trong cách nhìn về di sản. Bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ trong quá khứ, mà còn là tìm cách giúp những giá trị có ý nghĩa tiếp tục được hiểu, được trân trọng và được trao truyền. Khi người trẻ chủ động tìm hiểu và có trách nhiệm với những ký ức văn hóa của dân tộc, di sản sẽ có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống hôm nay và được tiếp nối qua các thế hệ.
Kiều Huyền Mến
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, thông tin giới thiệu về chức năng, nhiệm vụ và hoạt động lưu trữ. Website: https://www.nac2.gov.vn/
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2018), “Bảo tồn, phát huy giá trị của di sản văn hóa Việt Nam qua con đường du lịch”.
Tạp chí Quản lý nhà nước (2026) – “Phát huy giá trị tài liệu lưu trữ tại các trung tâm lưu trữ quốc gia nhằm giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên”
