Không chỉ là một thắng cảnh nổi tiếng của Hà Nội, Hồ Gươm còn là không gian gắn với lịch sử, cảnh quan, sinh hoạt và ký ức của nhiều thế hệ người dân. Qua bài viết “Đừng chiếm dụng giá trị di sản của Hồ Gươm” của tác giả Nguyễn Thị Hậu, những giá trị tưởng như quen thuộc của Hồ Gươm được nhìn nhận từ góc độ của cộng đồng và đời sống văn hóa. Hồ Gươm, hay còn gọi là Hồ Hoàn Kiếm, nằm ở khu vực trung tâm thành phố Hà Nội. Đây là một trong những địa danh quen thuộc và có ý nghĩa đặc biệt đối với đời sống văn hóa của Thủ đô. Không gian quanh hồ gắn với nhiều công trình và cảnh quan nổi tiếng như Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, Tháp Bút, Đài Nghiên. Hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn cũng là một trong những di tích quốc gia đặc biệt của Hà Nội.
Khi một thành phố ngày càng phát triển, việc thay đổi và xây dựng những không gian mới là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, bên cạnh sự hiện đại, mỗi thành phố vẫn cần giữ lại những không gian đã gắn bó với lịch sử và đời sống của con người. Qua bài viết “Đừng chiếm dụng giá trị di sản của Hồ Gươm” của tác giả Nguyễn Thị Hậu, em nhận ra Hồ Gươm không chỉ là một địa điểm nổi tiếng của Hà Nội mà còn là một phần trong ký ức và đời sống của nhiều thế hệ người dân. Điều này làm em liên hệ đến môn Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng, bởi em hiểu rằng một không gian văn hóa không chỉ được tạo nên bởi cảnh quan hay công trình mà còn bởi con người, những hoạt động và tình cảm được hình thành trong không gian đó.
Điều khiến em ấn tượng nhất khi đọc bài viết là cách tác giả đặt ra vấn đề về Hồ Gươm từ một góc nhìn rất gần gũi. Thay vì chỉ nói đến Hồ Gươm như một thắng cảnh hay một di tích lịch sử, tác giả cho thấy nơi đây còn gắn với những hoạt động rất bình thường của con người như đi bộ, gặp gỡ, đọc sách, tập thể dục, ngắm cảnh, chụp ảnh hay đơn giản là ngồi bên hồ. Chính những điều tưởng như nhỏ bé ấy lại tạo nên một phần giá trị của Hồ Gươm. Qua đó, em cảm nhận rằng một địa điểm có thể trở thành một phần ký ức của cộng đồng không nhất thiết phải nhờ những sự kiện quá lớn lao, mà đôi khi được tạo nên từ những trải nghiệm quen thuộc lặp lại qua nhiều năm.
Em cũng rất thích cách bài viết đề cập đến “ký ức đô thị”. Theo em, đây là một khía cạnh khá đặc biệt vì ký ức không phải là thứ có thể dễ dàng nhìn thấy hay đo đếm. Một người từng gắn bó với Hà Nội có thể nhớ Hồ Gươm qua hình ảnh mặt nước, hàng cây, Tháp Rùa, cầu Thê Húc hay qua cảm giác đi bộ một vòng quanh hồ. Những hình ảnh và cảm giác ấy dần trở thành một phần ký ức của mỗi người. Vì vậy, nếu chỉ nhìn Hồ Gươm bằng những giá trị vật chất thì có thể chưa thấy hết được ý nghĩa của nơi này. Em nhận thấy chính sự kết hợp giữa cảnh quan, lịch sử, con người và ký ức đã làm cho Hồ Gươm trở thành một không gian đặc biệt.
Một ý khác trong bài viết khiến em suy nghĩ là vấn đề “khoảng trống”. Trước đây, khi nghĩ đến việc phát triển một không gian, em thường nghĩ đến việc xây dựng thêm những công trình, bổ sung tiện ích hoặc làm cho cảnh quan trở nên hiện đại hơn. Nhưng qua bài viết, em hiểu rằng có những giá trị lại nằm ở những khoảng không không được xây dựng. Mặt hồ, khoảng trời, hàng cây, những khoảng nhìn từ phố xuống hồ hay khoảng cách giữa các công trình đều góp phần tạo nên cảm giác đặc trưng của Hồ Gươm. Điều này giúp em nhận ra rằng trong phát triển không gian văn hóa, đôi khi giữ lại những gì đang có cũng quan trọng không kém việc tạo ra những cái mới.
Bên cạnh đó, em khá đồng tình với quan điểm của tác giả về việc cần giữ “tỷ lệ con người” trong không gian Hồ Gươm. Một không gian dù được xây dựng rất hiện đại và hoành tráng nhưng nếu khiến con người cảm thấy quá nhỏ bé hoặc không còn cảm giác gần gũi thì giá trị của không gian ấy cũng có thể bị thay đổi. Theo em, một không gian công cộng trước hết phải tạo điều kiện để con người được sử dụng, nghỉ ngơi, gặp gỡ và cảm thấy thoải mái khi ở đó. Đây cũng là điều em thấy có sự liên hệ với việc phát triển đời sống văn hóa cộng đồng, bởi mục tiêu cuối cùng của phát triển vẫn phải hướng đến con người và chất lượng đời sống của cộng đồng.
Một điểm em thấy rất đáng chú ý trong bài viết là cách tác giả gọi Hồ Gươm là một “di sản sống”. Hồ Gươm không phải là một nơi chỉ được bảo tồn rồi giữ nguyên như một hiện vật, mà vẫn đang được con người sử dụng và tạo ra những giá trị mới mỗi ngày. Người dân vẫn đi qua, đi bộ, tập thể dục, nghỉ ngơi; du khách vẫn đến tham quan, chụp ảnh và trải nghiệm. Những hoạt động đó làm cho không gian tiếp tục có sức sống. Từ đây, em hiểu rằng bảo tồn không nhất thiết có nghĩa là giữ mọi thứ đứng yên, mà quan trọng là phải biết thay đổi nhưng không làm mất đi những yếu tố tạo nên bản sắc của không gian.
Điều này giúp em liên hệ rõ hơn với môn Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng. Trong quá trình phát triển, cộng đồng không nên chỉ là đối tượng tiếp nhận những thay đổi được đưa xuống từ bên trên mà cần được xem là một chủ thể có sự gắn bó, nhu cầu và tiếng nói đối với không gian văn hóa của mình. Với Hồ Gươm, người dân Hà Nội đã tạo ra những giá trị thông qua chính quá trình sử dụng và trải nghiệm nơi đây. Vì vậy, khi có những thay đổi về quy hoạch hay cảnh quan, việc quan tâm đến cảm nhận và nhu cầu của cộng đồng là điều rất cần thiết. Nếu một sự thay đổi khiến người dân không còn nhận ra không gian quen thuộc của mình thì dù cảnh quan có hiện đại đến đâu, sự phát triển đó vẫn có thể chưa đạt được ý nghĩa trọn vẹn.
Từ bài viết, em cũng hiểu thêm về mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển. Hai vấn đề này không nhất thiết phải đối lập với nhau. Một không gian di sản vẫn có thể được cải tạo, nâng cấp và thích nghi với cuộc sống hiện đại. Những công trình xuống cấp có thể được sửa chữa, hạ tầng có thể được cải thiện và những tiện ích mới có thể được bổ sung. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải xác định được đâu là những yếu tố thật sự tạo nên giá trị của không gian để có cách ứng xử phù hợp. Tác giả cũng nhấn mạnh rằng cái cũ chưa chắc đã có giá trị và một yếu tố không cổ chưa chắc không có giá trị. Điều quan trọng hơn là nó có ý nghĩa như thế nào đối với ký ức và đời sống của cộng đồng.
Từ góc nhìn của môn học, em cho rằng đây cũng là bài học đối với những người làm công tác văn hóa. Khi tham gia vào quá trình quản lý và phát triển một không gian văn hóa, không thể chỉ dựa vào những yếu tố có thể nhìn thấy như kiến trúc, cảnh quan hay cơ sở vật chất. Cần tìm hiểu cả những giá trị tinh thần, thói quen sinh hoạt, ký ức và sự gắn bó của người dân. Đồng thời, cần tạo cơ hội để cộng đồng được tham gia vào quá trình gìn giữ và phát huy những giá trị đó. Khi cộng đồng cảm thấy mình có sự gắn bó và trách nhiệm với không gian, việc bảo tồn sẽ không còn chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý mà trở thành sự chung tay của chính những người đang sống cùng không gian ấy.
Qua bài viết, em còn nhận ra rằng giá trị văn hóa không phải lúc nào cũng nằm ở những thứ nổi bật nhất. Có khi một hàng cây, một chiếc ghế đá, một khoảng nhìn ra mặt hồ hay một thói quen đi bộ quen thuộc lại mang giá trị rất lớn đối với con người. Những điều đó có thể không được xem là một “công trình” nhưng lại góp phần tạo nên cảm giác thân thuộc của một nơi chốn. Vì vậy, khi phát triển đời sống văn hóa cộng đồng, việc nhận diện và phát huy những giá trị tưởng như bình thường này cũng rất quan trọng.
Điều làm em nhớ nhất sau khi đọc bài viết là câu hỏi mà tác giả đặt ra về việc làm thế nào để Hồ Gươm có thể thay đổi nhưng người Hà Nội vẫn nhận ra Hồ Gươm của mình. Theo em, đây không chỉ là câu chuyện riêng của Hồ Gươm mà còn là vấn đề có thể đặt ra đối với nhiều không gian văn hóa khác. Khi xã hội phát triển, những địa điểm quen thuộc cũng sẽ thay đổi theo thời gian. Nhưng sự thay đổi cần được thực hiện một cách có cân nhắc để không làm mất đi những giá trị đã được cộng đồng tạo dựng và gìn giữ.
Nhìn chung, bài viết “Đừng chiếm dụng giá trị di sản của Hồ Gươm” giúp em có một cách nhìn sâu hơn về khái niệm di sản và không gian văn hóa. Em hiểu rằng một di sản không chỉ tồn tại trong những công trình cổ hay những giá trị lịch sử được ghi chép lại, mà còn sống trong ký ức, hoạt động và tình cảm của cộng đồng. Đối với môn Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng, bài viết giúp em nhận thức rõ hơn mối quan hệ giữa con người – không gian – văn hóa – cộng đồng. Theo em, phát triển không có nghĩa là thay đổi tất cả để trở nên mới mẻ và hiện đại, mà là biết lựa chọn, bảo tồn và phát huy những giá trị có ý nghĩa, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục sử dụng, tham gia và tạo ra những giá trị mới. Khi làm được điều đó, sự phát triển mới thật sự có ý nghĩa và có thể duy trì giá trị văn hóa cho những thế hệ sau.
Sinh viên: Lâm Tú Nguyên
Khoa: Di sản và Văn hóa dân tộc
Trường: Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Hậu Khảo cổ (2026), “Đừng chiếm dụng giá trị di sản của Hồ Gươm”, Hậu Khảo cổ,https://haukhaoco2010.blogspot.com/2026/09/ung-chiem-dung-gia-tri-di-san-cua-ho.html, truy cập ngày 13/9/2026.
[2] VinWonders (17/08/2025), Đền Ngọc Sơn Hà Nội – Kinh nghiệm tham quan, đi lễ từ A-Z, https://vinwonders.com/vi/wonderpedia/news/den-ngoc-son-ha-noi/ (Ngày truy cập: 14/9/2026).
[3] Cục Di sản văn hóa – Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn, https://dsvh.gov.vn/di-tich-lich-su-va-danh-lam-thang-canh-ho-hoan-kiem-va-den-ngoc-son-2978 (Ngày truy cập: 14/9/2026).
