Trong quá trình học tập học phần Lý luận văn hóa, chuyến khảo sát tại Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh, phường Trung Mỹ Tây, Thành phố Hồ Chí Minh ngày 22 tháng 10 năm 2026 đã giúp em có cơ hội tiếp cận trực tiếp một không gian lưu giữ những giá trị lịch sử và văn hóa của Nam Bộ nói riêng và Việt Nam nói chung. Thay vì chỉ tìm hiểu nhân vật lịch sử qua sách vở, em được quan sát kiến trúc, tìm hiểu các hiện vật, tư liệu và lắng nghe những câu chuyện do người thuyết minh chia sẻ. Qua đó, em nhận ra rằng một không gian tưởng niệm không chỉ có ý nghĩa ghi nhớ công lao của người đi trước mà còn góp phần lưu giữ ký ức cộng đồng và truyền tải những giá trị tinh thần đến các thế hệ sau.
Nguyễn An Ninh sinh 1900 và mất năm 1943 là một trí thức yêu nước tiêu biểu đầu thế kỷ XX. Sau thời gian học tập tại Pháp, ông trở về nước và tích cực tham gia phong trào yêu nước thông qua báo chí, diễn thuyết và vận động quần chúng. Với tờ báo La Cloche Fêlée (Tiếng chuông rè), ông đã sử dụng ngòi bút để truyền bá tư tưởng tiến bộ, phê phán chế độ thực dân và khơi gợi tinh thần đấu tranh trong xã hội đương thời. Cuộc đời hoạt động của ông gắn liền với nhiều lần bị bắt giam, nhưng ông vẫn kiên trì với con đường đã lựa chọn và qua đời tại Côn Đảo năm 1943. Những đóng góp của Nguyễn An Ninh được giới thiệu trong các tài liệu của địa phương và Thư viện số Nguyễn An Ninh, cho thấy ông không chỉ là một nhà hoạt động yêu nước mà còn là một nhà tư tưởng có ảnh hưởng trong đời sống văn hóa, chính trị và xã hội Nam Bộ đầu thế kỷ XX [1].
Hình 2: Tượng và bàn thờ của Nguyễn An Ninh trong không gian Nhà tưởng niệm. Nguồn: Nhóm sinh viên nghiên cứu, 2026
Qua tìm hiểu, em được biết Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh được khởi công xây dựng ngày 18/11/2000 và khánh thành ngày 15/9/2002, do kiến trúc sư Khương Văn Mười thiết kế. Công trình được xây dựng trên khu đất gắn với gia đình Nguyễn An Ninh, có diện tích khoảng hơn 3000 m², nhằm tưởng nhớ những đóng góp của ông đối với lịch sử dân tộc. Đây cũng là nơi lưu giữ, trưng bày hình ảnh, sách báo và các hiện vật liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp của ông [2].
Điều để lại ấn tượng với em trước tiên là kiến trúc nhà ba gian hai chái mang đặc trưng truyền thống Nam Bộ. Hình thức kiến trúc này tạo cảm giác gần gũi, thân thuộc, khác với dáng vẻ thường thấy ở những không gian trưng bày hiện đại. Ngôi nhà không chỉ là nơi thờ tưởng niệm mà còn gợi nhắc về nếp sống, sinh hoạt và quan niệm văn hóa của người dân Nam Bộ. Qua đó, chúng em nhận thấy kiến trúc không đơn thuần là yếu tố vật chất mà còn có khả năng thể hiện bản sắc văn hóa và tạo nên sự kết nối giữa con người với ký ức của một vùng đất. Trong quá trình phỏng vấn người thuyết minh, em được bật mí và biết thêm một vài điều mới rằng công trình đã có những thay đổi nhằm thích ứng với điều kiện thời tiết và bảo đảm độ bền trong quá trình vận hành. Cụ thể, phần mái lợp ngói gỗ trước đây đã được thay bằng mái bằng sắt để hạn chế ảnh hưởng của thời tiết; các cột nhà cũng được sửa sang, thay đổi bằng bê tông giả gỗ nhằm bảo đảm độ chắc chắn cho công trình. Những thay đổi này khiến chúng em suy nghĩ về sự cân bằng giữa việc giữ gìn nét kiến trúc truyền thống và yêu cầu bảo quản một công trình trong điều kiện khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều ở Nam Bộ. Theo em, việc duy trì di sản không nhất thiết có nghĩa là giữ nguyên mọi vật liệu ban đầu trong mọi hoàn cảnh, mà cần có phương án phù hợp để vừa bảo đảm độ bền, vừa hạn chế làm mất đi những đặc điểm có giá trị về kiến trúc và văn hóa. Tuy nhiên, mức độ phù hợp của các thay đổi cần được đánh giá dựa trên hồ sơ tu bổ và ý kiến chuyên môn về bảo tồn.
Bên cạnh kiến trúc, hệ thống trưng bày tại Nhà tưởng niệm cũng giúp em hiểu rõ hơn về cuộc đời Nguyễn An Ninh. Theo giới thiệu của thuyết minh viên, không gian trưng bày được tổ chức theo bốn chủ đề chính: “Quê hương và gia đình”, “Du học tại Pháp”, “Trọn đời vì nước, vì dân” và “Tưởng nhớ Nguyễn An Ninh” được đặt chia theo nhiều ví trị khác nhau. Cách sắp xếp này giúp người tham quan tiếp cận nhân vật từ nguồn gốc gia đình, quá trình học tập đến hoạt động yêu nước và sự tưởng nhớ của các thế hệ sau.
Hình 3: Bốn không gian trưng bày đại diện cho cuộc đời, sự nghiệp và dấu ấn về Nguyễn An Ninh. Lần lượt từ bên trái qua Quê hương và gia đình, Du học tại Pháp, Một đời vì nước vì dân, Tưởng nhớ Nguyễn An Ninh. Nguồn: Nhóm sinh viên nghiên cứu, 2026
Đặc biệt, những hiện vật được giới thiệu tại Nhà tưởng niệm như đồ dùng sinh hoạt, bàn gỗ, va-li mây, áo dài, khăn rằn cùng các tài liệu, sách báo đã giúp tôi hình dung rõ hơn về bối cảnh sống và hoạt động của nhân vật. Theo Thư viện số Nguyễn An Ninh, các hiện vật tại đây gắn với cuộc đời ông và gia đình, góp phần làm phong phú nội dung giới thiệu di sản [3]. Qua những hiện vật này, tôi nhận ra rằng giá trị của một đồ vật không chỉ nằm ở hình dáng hay tuổi đời mà còn ở câu chuyện lịch sử và ý nghĩa mà nó mang theo. Những vật dụng vốn bình thường trong đời sống có thể trở thành nguồn tư liệu quý khi được xác định nguồn gốc, bảo quản và giới thiệu đúng cách.
Ngoài các hiện vật, sách báo và tư liệu nghiên cứu cũng là thành tố quan trọng của Nhà tưởng niệm. Nguyễn An Ninh từng hoạt động mạnh mẽ trên lĩnh vực báo chí, vì vậy việc lưu giữ các tác phẩm và tài liệu liên quan đến ông có ý nghĩa trong việc tìm hiểu tư tưởng, quan điểm và bối cảnh xã hội đương thời. Qua chia sẻ của người thuyết minh, em được biết việc cho mượn sách và tư liệu có thể gặp khó khăn do nguy cơ thất lạc hoặc hư hỏng, nên một số tài liệu được sao chụp để phục vụ nhu cầu tìm hiểu. Bên cạnh việc tham quan trực tiếp, Thư viện số Nguyễn An Ninh cũng là nguồn tham khảo hữu ích giúp người đọc tiếp cận thêm các tác phẩm và tư liệu liên quan đến ông. Điều này cho thấy bảo tồn di sản ngày nay không chỉ là giữ gìn những gì hiện hữu trong không gian vật chất mà còn cần duy trì khả năng tiếp cận tri thức cho công chúng.
Hình 4: Những bài báo viết về lý tưởng và giá trị của Nguyễn An Ninh, trưng bày tại không gian lưu giữ những tư liệu về ông trong nhà tưởng niệm. Nguồn: Nhóm sinh viên nghiên cứu, 2026
Một thông tin đáng chú ý khác trong buổi khảo sát là lượng khách đến Nhà tưởng niệm theo đánh giá và sự nhìn nhận của người thuyết minh có dấu hiệu giảm so với trước đây. Người thuyết minh cho rằng sự thay đổi trong việc tổ chức hoạt động tham quan tại địa phương sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính có thể là một yếu tố ảnh hưởng. Khách tham quan thường gồm học sinh, sinh viên, các tổ chức phụ nữ, Đoàn Thanh niên, cơ quan, ban ngành và những đoàn được tổ chức theo kế hoạch. Tuy nhiên, hiện chưa có số liệu thống kê cụ thể để xác định mức giảm hoặc khẳng định nguyên nhân. Vì vậy, em cho rằng cần có thêm dữ liệu từ đơn vị quản lý và ý kiến của khách tham quan để đánh giá chính xác hơn tình hình hoạt động của Nhà tưởng niệm.
Từ thực tế này, em nhận thấy việc bảo tồn di sản và phát huy giá trị di sản là hai nhiệm vụ có mối quan hệ chặt chẽ. Một công trình có thể được gìn giữ về mặt vật chất, nhưng nếu công chúng ít biết đến hoặc chưa hiểu được những giá trị bên trong thì khả năng phát huy vẫn còn hạn chế. Đối với giới trẻ hiện nay, việc tìm hiểu lịch sử không chỉ diễn ra qua sách giáo khoa mà còn thông qua mạng xã hội, video, hình ảnh và những trải nghiệm trực tiếp. Vì vậy, bên cạnh hình thức thuyết minh truyền thống, Nhà tưởng niệm có thể bổ sung các nội dung giới thiệu ngắn gọn, mã QR gắn với từng khu vực trưng bày, video kể chuyện lịch sử hoặc hoạt động khám phá theo chủ đề dành cho học sinh, sinh viên.
Theo em, điều quan trọng không phải là biến không gian tưởng niệm thành nơi giải trí, mà là tìm cách giúp người trẻ hiểu được ý nghĩa của di sản bằng những hình thức gần gũi hơn. Tinh thần khai phóng của Nguyễn An Ninh có thể gợi mở về sự chủ động học hỏi và suy nghĩ độc lập; hoạt động báo chí của ông có thể liên hệ với trách nhiệm của người truyền tải thông tin; còn tinh thần dấn thân vì cộng đồng có thể giúp người trẻ suy nghĩ về trách nhiệm của bản thân trong đời sống hiện nay. Khi những giá trị lịch sử được liên hệ với các vấn đề đương đại, chuyến tham quan sẽ không chỉ dừng lại ở việc ghi nhớ thông tin mà còn có thể tạo ra sự đồng cảm và nhận thức sâu sắc hơn.
Sau chuyến khảo sát, em hiểu rõ hơn văn hóa không chỉ hiện diện trong những công trình, hiện vật hay tư liệu được lưu giữ mà còn nằm trong cách con người ghi nhớ quá khứ, trân trọng những đóng góp của thế hệ đi trước và trao truyền các giá trị cho thế hệ sau. Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh là nơi kết nối kiến trúc truyền thống Nam Bộ với ký ức về một trí thức yêu nước tiêu biểu. Việc tiếp tục bảo quản công trình, hoàn thiện nội dung trưng bày và mở rộng các hình thức tiếp cận phù hợp sẽ góp phần giúp những giá trị ấy đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ Thành phố Hồ Chí Minh.
Đối với bản thân em, chuyến đi không chỉ giúp củng cố kiến thức của môn Lý luận văn hóa mà còn gợi ra suy nghĩ về trách nhiệm của mỗi người trong việc tìm hiểu và gìn giữ di sản. Một di sản chỉ thực sự tiếp tục có sức sống khi những giá trị của nó được nhận biết, trân trọng và tìm thấy ý nghĩa trong đời sống hiện tại. Vì vậy, bảo tồn không nên chỉ dừng ở việc giữ lại dấu tích của quá khứ, mà còn cần tạo điều kiện để di sản tiếp tục được tiếp nhận, phát huy và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Cuối cùng, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến TS. Phạm Văn Luân đã hướng dẫn cho quá trình thực hiện đề tài xuyên suốt những tiết học đầu tiên. Đồng thời, học phần cũng tạo điều kiện thực hiện đề tài để em có cơ hội chủ động tham gia khám phá cái mới, thực hiện những điều chưa từng làm, cụ thể là thực hiện khảo sát thực tế tại Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh. Chuyến đi không chỉ giúp em củng cố những kiến thức đã học trên lớp mà còn mang đến cơ hội quan sát, tìm hiểu trực tiếp về giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc của một không gian tưởng niệm gắn với nhân vật lịch sử tiêu biểu. Qua đó, em có thêm những suy nghĩ về trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa trong đời sống hiện nay.
Sinh viên Nguyễn Ngọc Thanh Duyên & Phạm Ngọc Tuấn Tú
Khoa Quản lý Văn hóa, nghệ thuật
Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Ủy ban nhân dân phường Trung Mỹ Tây. (không ghi năm). Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh. https://thitructuyen.trungmytay.gov.vn/nha%CC%80-tuo%CC%89ng-nie%CC%A3m-nguye%CC%83n-an-ninh/
Trường Tiểu học Nguyễn Du. (2022, ngày 18 tháng 5). Giới thiệu các di tích lịch sử văn hóa trên địa bàn quận: Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh. https://thnguyendu.hcm.edu.vn/hoat-dong-chuyen-mon/gioi-thieu-cac-di-tich-lich-su-van-hoa-tren-dia-ban-quan-nha-tuong-niem-nguyen/ctmb/22675/1058187
Thư viện số Nguyễn An Ninh. (không ghi năm). Hiện vật trưng bày tại Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh. https://thuviennguyenanninh.vn/thu-vien/nhung-hien-vat-trung-bay-tai-nha-tuong-niem-nguyen-an-ninh.html
Tư liệu trò truyện cùng người thuyết minh tại Nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh, thông tin ghi nhận đến ngày 22/10/2026.
