Trong khuôn khổ học phần Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng, vào ngày 22/09/2026, nhóm chúng tôi có dịp tham gia chuyến đi thực tế và khảo sát tại Phù Châu Miếu (Miếu Nổi), phường An Nhơn, Thành phố Hồ Chí Minh, trên một cù lao giữa sông Vàm Thuật. Đây cũng là địa điểm nhóm chúng tôi lựa chọn để tìm hiểu với đề tài “Phù Châu Miếu (Miếu Nổi) trong đời sống văn hóa cộng đồng sông Vàm Thuật”. Trước khi đến đây, chúng tôi đã tìm hiểu qua một số thông tin về lịch sử và kiến trúc của miếu. Tuy nhiên, những gì đọc được qua tài liệu và hình ảnh vẫn có sự khác biệt so với việc trực tiếp đặt chân đến nơi. Chuyến đi lần này giúp chúng tôi có cơ hội quan sát rõ hơn không gian của miếu và để lại trong chúng tôi nhiều ấn tượng, đặc biệt là cảm giác về một không gian khá yên tĩnh nằm giữa một thành phố vốn luôn đông đúc và nhộn nhịp.
Ấn tượng đầu tiên của nhóm cảm nhận được bắt đầu ngay từ hành trình đến miếu. Để đến được Phù Châu Miếu, chúng tôi phải di chuyển bằng đò qua sông. Khi chiếc đò bắt đầu rời bờ, khung cảnh xung quanh dần có sự thay đổi. Những con đường, nhà cửa và âm thanh quen thuộc của khu dân cư ở phía sau, trước mắt lúc này chủ yếu là mặt nước và không gian rộng lớn của dòng sông. Khoảng thời gian di chuyển không quá lâu nhưng lại tạo cho chúng tôi một cảm giác khó tả, giống như đang tạm rời khỏi sự nhộn nhịp của thành phố để bước vào một không gian chậm hơn.
Từ trên đò nhìn về phía Miếu Nổi, hình ảnh ngôi miếu nằm giữa dòng sông đọng lại trong lòng chúng tôi một cảm giác rất khác so với những địa điểm tín ngưỡng thường thấy. Miếu không nằm giữa phố xá hay khu dân cư mà nằm trên một cù lao, xung quanh là sông nước và cây xanh. Chính vị trí này tạo cho không gian của miếu sự tách biệt nhất định với bên ngoài. Đây cũng là một lợi thế đáng chú ý của địa hình nơi đây: dòng sông vừa tạo nên khoảng đệm tự nhiên, giúp không gian tín ngưỡng có sự yên tĩnh và thoáng đãng hơn, vừa tạo nên cảnh quan riêng cho Miếu Nổi. Bên cạnh đó, việc di chuyển bằng đò cũng trở thành một phần của trải nghiệm, giúp người tham quan cảm nhận được sự chuyển tiếp từ không gian đô thị sang không gian sông nước và không gian tín ngưỡng.
Hình 4. Toàn cảnh kiến trúc mái đao chạm khắc rồng và hoa văn gốm sứ tinh xảo của Phù Châu Miếu. Nguồn: Nhóm nghiên cứu, ngày 22/09/2026.
Tuy nhiên, điều khiến chúng tôi chú ý hơn cả lại là sự thay đổi của không gian khi bước từ bên ngoài vào khu vực thờ tự. Ở bên ngoài, không gian khá thoáng đãng với ánh sáng tự nhiên, cây xanh và gió từ sông. Nhưng càng đi sâu vào bên trong, bầu không khí càng trở nên yên tĩnh và trầm lặng hơn. Mùi nhang, cách bài trí các bàn thờ và những người đang thành tâm lễ bái khiến chúng tôi cảm nhận rõ được tính chất tín ngưỡng nơi đây. Trong khoảnh khắc đó, chúng tôi không còn cảm thấy Miếu Nổi đơn thuần là một địa điểm tham quan mà nhận ra đây vẫn là một nơi được người dân tìm đến để thực hiện các hoạt động tín ngưỡng và gửi gắm những mong muốn trong đời sống tinh thần.
Trong lúc tham quan, nhóm tôi cũng để ý đến những người có mặt tại miếu. Có người đi một mình, có người đi cùng gia đình, có người thắp hương rồi ra về, cũng có người dành thời gian quan sát để tìm hiểu về không gian, cảnh quan xung quanh. Chúng tôi còn bắt gặp hình ảnh chim bồ câu được người dân và du khách cho ăn tại khoảng sân miếu, cũng như những người trò chuyện, tìm hiểu và mua hoa tươi, đồ lễ từ những người buôn bán tại đây. Những hoạt động tưởng như rất bình dị này lại làm cho không gian trở nên sinh động và gần gũi hơn. Mỗi người có một mục đích khác nhau nhưng tất cả đều cùng tạo nên một bầu không khí sinh hoạt chung.
Điều này khiến nhóm tôi nhận ra rằng không gian văn hóa không chỉ được tạo nên bởi những công trình kiến trúc hay cảnh sắc thiên nhiên mà còn được hình thành từ chính những hoạt động của con người. Nếu không có những bước chân tìm đến đây, thắp nén hương, trò chuyện, tham quan và duy trì các hoạt động tín ngưỡng thì có lẽ không gian của Miếu Nổi cũng sẽ mang một ý nghĩa rất khác.
Một điều khác khiến chúng tôi chú ý đến là sự đối lập giữa Miếu Nổi và không gian đô thị xung quanh. Thành phố Hồ Chí Minh bên ngoài vẫn rất đông đúc, xe cộ và các hoạt động diễn ra liên tục. Nhưng chỉ cần di chuyển qua một đoạn sông, không gian đã trở nên yên tĩnh hơn rất nhiều. Đứng trong khuôn viên miếu, chúng tôi có cảm giác khoảng cách với thành phố không chỉ được tính bằng khoảng cách địa lý mà còn bằng sự khác biệt về nhịp sống. Chính sự tương phản này làm cho không gian Miếu Nổi trở nên đặc biệt và dễ ghi dấu sâu đậm đối với những người lần đầu đến đây.
Qua chuyến đi, nhóm tôi cũng hiểu hơn về mối liên hệ giữa không gian và đời sống văn hóa cộng đồng. Một ngôi miếu không chỉ có giá trị bởi kiến trúc hay lịch sử của nó, mà còn bởi cách con người tiếp tục sử dụng và gắn bó với không gian đó. Ở Miếu Nổi, những hoạt động thờ cúng vẫn diễn ra, người dân vẫn đến đây vào những dịp nhất định và không gian tín ngưỡng vẫn giữ được vai trò trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Điều đó khiến nhóm tôi cảm nhận được rằng những giá trị văn hóa không phải lúc nào cũng nằm trong những điều quá lớn lao, mà đôi khi được duy trì từ những hoạt động rất quen thuộc và bình dị.
Bên cạnh những lợi thế về cảnh quan và trải nghiệm, vị trí nằm giữa sông cũng tạo ra một số đặc điểm riêng trong việc tiếp cận không gian. Người tham quan phải di chuyển bằng đường thủy để đến miếu, vì vậy việc tham quan có sự phụ thuộc nhất định vào phương tiện và điều kiện di chuyển. Tuy nhiên, chính sự khác biệt này lại làm cho hành trình đến Miếu Nổi trở nên đáng nhớ và góp phần tạo nên nét riêng của địa điểm.
Trước chuyến đi, chúng tôi biết đến Miếu Nổi chủ yếu thông qua những thông tin về một ngôi miếu cổ nằm giữa sông Vàm Thuật. Nhưng sau khi trực tiếp đến đây, điều chúng tôi nhớ nhất lại không phải là một thông tin cụ thể nào mà là cảm giác về không gian. Đó là cảm giác khi ngồi trên đò nhìn ngôi miếu từ xa, khi bước vào khuôn viên và cảm nhận sự thay đổi của bầu không khí nơi đây, hay khi đứng giữa một không gian yên tĩnh nhưng vẫn có sự hiện diện của những người đang thực hiện các hoạt động tín ngưỡng.
Chuyến khảo sát thực tế lần này giúp nhóm tôi nhận ra rằng việc trực tiếp tham gia trải nghiệm một không gian văn hóa mang lại những cảm nhận mà việc chỉ đọc tài liệu khó có thể có được. Qua những gì quan sát được tại Phù Châu Miếu, nhóm tôi hiểu hơn về cách một không gian tín ngưỡng có thể tồn tại và gắn bó với đời sống cộng đồng giữa một thành phố đang phát triển. Với chúng tôi, Miếu Nổi không chỉ là một địa điểm để tham quan mà còn là một không gian mang lại cảm giác bình yên và giúp nhóm tôi nhìn thấy rõ hơn sự tồn tại của những giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại.
LỜI CẢM ƠN
Nhóm chúng tôi xin chân thành cảm ơn giảng viên học phần Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng đã tạo điều kiện để chúng tôi có cơ hội được tham gia chuyến khảo sát thực tế tại Phù Châu Miếu. Chuyến đi không chỉ giúp chúng tôi có thêm tư liệu phục vụ cho việc thực hiện đề tài mà còn giúp những kiến thức được học trên lớp trở nên cụ thể và gần gũi hơn. Đây là một trải nghiệm ý nghĩa, giúp chúng tôi có thêm cơ hội quan sát, cảm nhận và hiểu hơn về một không gian văn hóa đang hiện diện trong đời sống cộng đồng tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Lê Mai Lan
Khoa Di sản và Văn hóa Dân tộc
Trường Đại học Văn Hóa TP. Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
(1)Tài liệu tham khảo là sách, giáo trình, luận án
[1]Trần Ngọc Thêm. (2001). Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam. NXB Thành phố Hồ Chí Minh.
(2) Tài liệu tham khảo là bài báo trong tạp chí, chương, bài trong sách, bài viết hội thảo
[2] Báo Tuổi Trẻ. (2013). Miếu Nổi giữa lòng thành phố.
[3] Báo Lâm Đồng. (2020). Miếu Phù Châu giữa sông Sài Gòn.
[4] Phạm Tiết Khánh. (2021). Về tín ngưỡng của cư dân vùng Tây Nam Bộ. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, (470), https://vanhoanghethuat.vn/ve-tin-nguong-cua-cu-dan-vung-tay-nam-bo-77751140.html
(3) Tài liệu tham khảo trên internet
[5] UBND Thành phố Hồ Chí Minh. (2010). Quyết định xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố đối với Phù Châu Miếu (Miếu Nổi), Phường 5, Quận Gò Vấp, TP. Hồ Chí Minh. Cổng thông tin điện tử UBND TP.HCM.
[6] Trung tâm Văn hóa Tín ngưỡng. (2020). Dạng thức thờ Mẫu ở Nam Bộ: Tín ngưỡng thờ Bà, Ngũ Hành và Thủy Long Cung, https://vanhoatinnguong.vn/bai-viet/dang-thuc-tho-mau-o-nam-bo-20426.html
