Ngày 24/10/2026, tôi có cơ hội tham gia chương trình triển lãm và tọa đàm “Hiền nhân mở cõi – Từ chọn đất dựng làng đến nếp nhà hôm nay” tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, TP. Hồ Chí Minh. Đây là một chương trình mà tôi biết đến thông qua sự giới thiệu của giảng viên Phạm Văn Luân. Tôi cùng nhóm học tập của mình đã có cơ hội đến tham dự và trực tiếp tìm hiểu những tư liệu liên quan đến lịch sử hình thành vùng đất, làng xã và đời sống của người Việt ở Nam Bộ.
Trước khi chương trình bắt đầu, tôi đã đến khá sớm để có thêm thời gian tham quan khu vực triển lãm. Đây cũng là điều khiến tôi cảm thấy chuyến đi lần này thú vị hơn, bởi tôi không chỉ đến để nghe tọa đàm mà còn có thời gian tự mình quan sát và đọc các nội dung được trưng bày. Những bảng thông tin, bản đồ, văn bản và hình ảnh được đặt ở khu vực bên ngoài giúp tôi hiểu sơ bộ về nội dung của chương trình trước khi bước vào phần tọa đàm.
Điều làm tôi ấn tượng nhất khi tham quan triển lãm là những tư liệu được lưu giữ từ rất lâu trước đây. Trong đó có những bản phác thảo, bản vẽ, bản đồ và các tài liệu liên quan đến quá trình hình thành các vùng đất và làng xã. Nhìn những tư liệu đã có tuổi đời rất lâu nhưng vẫn được bảo quản cẩn thận để hôm nay thế hệ trẻ như chúng tôi có thể trực tiếp quan sát, tôi cảm thấy khá bất ngờ. Trước đây, khi học về lịch sử hay di sản, tôi thường tiếp cận thông tin thông qua sách vở hoặc hình ảnh trên mạng. Nhưng khi nhìn thấy những tư liệu cũ được lưu giữ một cách cẩn thận, tôi mới cảm nhận rõ hơn giá trị của công tác lưu trữ.
Tôi nghĩ rằng mỗi tư liệu được lưu giữ đều giống như một mảnh ghép của quá khứ. Có thể đối với người không tìm hiểu sâu, đó chỉ là một bản đồ hay một bản vẽ cũ, nhưng khi được đặt trong đúng bối cảnh lịch sử, chúng lại có thể kể cho chúng ta rất nhiều câu chuyện về vùng đất và con người. Chính vì vậy, việc lưu giữ những tài liệu này không chỉ đơn thuần là bảo quản một vật cũ mà còn là cách để những thông tin và ký ức của các thế hệ trước tiếp tục được truyền lại cho thế hệ sau. Chương trình cũng hướng đến việc kết nối các tư liệu về đất, nước, nhà, làng và đình với những suy ngẫm về đời sống hiện nay.
Sau khi tham quan triển lãm, tôi bước vào phần tọa đàm với sự tham gia của bốn diễn giả đến từ những lĩnh vực khác nhau. Mỗi người mang đến một cách nhìn riêng về quá trình con người lựa chọn nơi cư trú, hình thành làng xã và xây dựng không gian sống. Theo nội dung chương trình, kiến trúc sư Tôn Thất Liêm chia sẻ về thế đất, thế nước và quy hoạch; nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến tập trung vào lịch sử hình thành xóm làng và văn hóa cộng cư; Thạc sĩ Nguyễn Trần Trọng Nghĩa nói về kiến trúc và giá trị văn hóa của đình làng; còn nhiếp ảnh gia Minh Hòa tiếp cận di sản từ góc nhìn hình ảnh và dấu vết thời gian.
Trong số những phần chia sẻ hôm đó, tôi ấn tượng hơn với phần trình bày của nhà báo, tác giả Trần Hữu Phúc Tiến. Phần trình bày của chú tập trung vào những tư liệu lịch sử liên quan đến Sài Gòn – Gia Định, đặc biệt là Thành Bát Quái và Thành Phụng. Qua cách trình bày bằng hình ảnh và tư liệu, tôi có thêm một góc nhìn về quá trình hình thành và phát triển của vùng đất mà mình đang sinh sống. Điều tôi thấy thú vị là những câu chuyện lịch sử không chỉ được kể bằng lời mà còn được minh họa bằng những bản đồ và hình ảnh cụ thể. Khi nhìn vào những tư liệu đó, tôi cảm giác lịch sử trở nên gần gũi hơn rất nhiều. Những địa danh mà tôi từng nghe qua trước đây được đặt trong một câu chuyện rộng hơn về quá trình hình thành Sài Gòn – Gia Định. Có lẽ đây cũng là một trong những cách giúp người trẻ dễ tiếp cận lịch sử hơn, bởi thay vì chỉ ghi nhớ các mốc thời gian, chúng tôi có thể nhìn thấy những dấu tích và tư liệu liên quan trực tiếp đến câu chuyện đó.
Bên cạnh nội dung tọa đàm, tôi còn có một trải nghiệm khá đặc biệt khi tình cờ trò chuyện với một cô người Nga đang sinh sống tại Việt Nam. Cô nói tiếng Việt rất chuẩn và cũng đang tham quan triển lãm vì muốn tìm hiểu thêm về lịch sử Việt Nam. Tôi khá bất ngờ khi biết một người nước ngoài lại chủ động tìm đến một triển lãm về lịch sử và văn hóa của Việt Nam để tìm hiểu. Cuộc trò chuyện tuy không dài nhưng khiến tôi cảm thấy những chương trình như thế này thật sự có ý nghĩa. Di sản và lịch sử không chỉ là câu chuyện dành cho những người nghiên cứu hay người Việt Nam, mà nếu được giới thiệu phù hợp thì còn có thể trở thành điều khiến những người đến từ nhiều nơi khác nhau muốn tìm hiểu.
Trước khi chương trình chính thức bắt đầu, tôi còn tình cờ nghe một chú chia sẻ về một bức ảnh có tuổi đời hơn 100 năm. Tôi không nhớ chính xác năm của bức ảnh, nhưng điều tôi nhớ là chú kể mình may mắn mua lại được bức ảnh từ một người khác, trong khi người đó lại không biết nhiều về ý nghĩa của nó. Khi chú chia sẻ câu chuyện về bức ảnh với mọi người và báo chí có mặt tại chương trình, tôi cảm nhận được sự vui vẻ và tự hào của chú khi một tư liệu tưởng như đã bị lãng quên lại có cơ hội được nhiều người quan tâm.
Chi tiết này khiến tôi suy nghĩ khá nhiều. Một bức ảnh cũ có thể không phải là một hiện vật quá lớn hay có hình thức đặc biệt, nhưng nó vẫn có thể chứa đựng ký ức của một thời kỳ và câu chuyện của những con người đã từng sống trong thời kỳ đó. Nếu không có người giữ lại, tìm hiểu và chia sẻ thì những câu chuyện ấy có thể dần biến mất. Vì vậy, tôi cảm thấy những không gian như triển lãm hôm nay không chỉ là nơi trưng bày những thứ đã có sẵn, mà còn là nơi tạo cơ hội để những câu chuyện, tư liệu và ký ức được tiếp tục xuất hiện trong đời sống hiện tại.
Sau chương trình, điều tôi nhận được không chỉ là thêm một lượng kiến thức về lịch sử hình thành vùng đất Nam Bộ mà còn là một cách nhìn khác về việc bảo tồn di sản. Trước đây tôi thường nghĩ bảo tồn là giữ cho một hiện vật, một công trình hay một tư liệu không bị mất đi. Nhưng qua chuyến đi này, tôi nhận ra rằng giữ lại thôi vẫn chưa đủ. Những giá trị đó cần được giới thiệu, giải thích và tạo cơ hội để cộng đồng, đặc biệt là người trẻ, có thể tiếp cận và hiểu được ý nghĩa của chúng. Việc ban tổ chức đưa các tư liệu lưu trữ, bản đồ, sắc phong, văn bia và hình ảnh kiến trúc vào không gian triển lãm cũng là một cách đưa những giá trị của quá khứ đến gần hơn với công chúng.
Là một sinh viên ngành Quản lý di sản và phát triển du lịch, tôi cảm thấy những chuyến đi thực tế như thế này giúp tôi hiểu rõ hơn những điều mình đang học. Trên lớp, tôi được tiếp cận với các khái niệm về di sản, văn hóa và cộng đồng, nhưng khi trực tiếp đứng trước những bản đồ, bản vẽ và tư liệu có từ nhiều năm trước, tôi mới cảm nhận rõ hơn công việc phía sau việc bảo tồn một giá trị di sản. Đó không chỉ là việc giữ lại một tài liệu mà còn là quá trình nghiên cứu, bảo quản, giới thiệu và kết nối nó với cộng đồng. Thông qua đó, những chương trình dạng này cũng mở ra tiềm năng lớn cho phát triển du lịch di sản và du lịch học tập giúp du khách trong nước lẫn quốc tế tiếp cận lịch sử bằng những trải nghiệm trực quan sinh động nhất.
Điều tôi nhớ nhất sau chương trình có lẽ vẫn là những tư liệu cũ được gìn giữ cẩn thận và được đưa ra cho thế hệ trẻ chúng tôi xem. Tôi cảm thấy khá may mắn khi có cơ hội được tham gia một chương trình như vậy thông qua sự giới thiệu của giảng viên. Chuyến đi giúp tôi hiểu rằng những câu chuyện của quá khứ thật ra không hề xa chúng ta. Chúng vẫn nằm trong những bản đồ cũ, những bản vẽ, những bức ảnh, những công trình và cả những câu chuyện được người đi trước gìn giữ. Quan trọng là chúng ta có dành thời gian để tìm hiểu và tiếp tục kể lại những câu chuyện đó hay không. Giữ gìn ký ức không phải là đóng khung quá khứ vào tủ kính, mà là đưa những giá trị ấy tiếp tục chảy trong đời sống hôm nay. Là thế hệ trẻ bước tiếp trên vùng đất Nam Bộ, chúng tôi hiểu rằng việc lắng nghe và kể lại câu chuyện của tiền nhân chính là cách bền vững nhất để tri ân lịch sử.
Và sau cùng, em xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến giảng viên Phạm Văn Luân, người đã tận tình định hướng, giới thiệu và tạo điều kiện quý báu cho nhóm chúng em được tham dự chương trình triển lãm và tọa đàm “Hiền nhân mở cõi”. Sự đồng hành và gợi mở của thầy đã giúp chúng em có cơ hội bước ra khỏi không gian trang sách để tiếp cận di sản bằng góc nhìn thực tế và sống động nhất.
Em cũng xin trân trọng gửi lời cảm ơn đến Ban tổ chức chương trình, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II cùng các đơn vị đồng hành, tài trợ đã dành nhiều tâm huyết xây dựng một không gian văn hóa – lịch sử chất lượng và giàu giá trị cảm hứng. Cảm ơn các diễn giả – những chuyên gia, nhà nghiên cứu đã mang đến những góc nhìn đa chiều, sâu sắc về thế đất, làng xã, kiến trúc và văn hóa cộng cư của người Việt xưa. Những chia sẻ và nguồn tài liệu quý giá từ chương trình chính là hành trang quan trọng, giúp một sinh viên ngành Quản lý di sản và phát triển du lịch như em hiểu rõ hơn về sứ mệnh kết nối di sản với cộng đồng trong tương lai.
Họ và tên: Triệu Thuý Hường
MSSV: D24BT016
Lớp: D24QLDS
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trung tâm Lưu trữ quốc gia II (2026). Tư liệu trưng bày và thông tin chương trình Triển lãm & Tọa đàm “Hiền nhân mở cõi – Từ chọn đất dựng làng đến nếp nhà hôm nay (diễn ra ngày 24/10/2026 tại TP. Hồ Chí Minh).
2. Thông tin tư liệu chia sẻ tại sự kiện (2026). Các báo cáo, chuyên đề trình bày của các diễn giả: Kiến trúc sư Tôn Thất Liêm, nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến, Thạc sĩ Nguyễn Trần Trọng Nghĩa và nhiếp ảnh gia Minh Hòa..
