Ngày 22/09/2026, tôi cùng các thành viên Nhóm 2 – Tinh hoa dưới sự hướng dẫn của TS. Phạm Văn Luân nhóm tôi đã có một chuyến đi thực tế tại xã Phú Hòa Đông và Khu di tích Địa đạo Củ Chi, chuyến đi này nhằm phục vụ học phần Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng. Chuyến đi tập trung tìm hiểu đề tài “Xây dựng và phát triển đời sống văn hóa cộng đồng xã Phú Hòa Đông, Thành phố Hồ Chí Minh từ bảo tồn và phát huy nghề bánh tráng truyền thống”. Đây là chuyến đi rất ý nghĩa vì nó không đơn thuần chỉ tìm hiểu nghề bánh tráng thông qua tài liệu mà nhóm được trực tiếp đi đến địa phương, quan sát quá trình làm bánh, phỏng vấn người dân, nghệ nhân và những người trẻ. Qua đó, tôi có cơ hội nhìn nghề bánh tráng từ nhiều góc độ khác nhau như một nghề để mưu sinh, một nghề truyền thống được truyền qua nhiều thế hệ và đồng thời là một giá trị văn hóa có khả năng kết nối với hoạt động du lịch.
(Nguồn ảnh: Sinh viên tự chụp )
Chuyến đi bắt đầu từ khoảng 5 giờ sáng, dù phải di chuyển khá sớm nhưng mọi người trong nhóm đều có tâm trạng háo hức vì đây không chỉ là một chuyến tham quan mà còn là hoạt động khảo sát thực tế phục vụ cho đề. Trước khi đi, tôi đã tìm hiểu một số thông tin về nghề bánh tráng Phú Hòa Đông và biết được đây là một làng nghề có lịch sử lâu đời, bánh tráng là sản phẩm gắn với đời sống và sinh kế của nhiều hộ dân. Những thông tin đó đối với tôi vẫn chỉ dừng lại ở kiến thức được đọc từ tài liệu. Tôi chưa thực sự hiểu một ngày của người làm bánh diễn ra như thế nào, việc giữ nghề có khó khăn gì và nghề bánh tráng có thể kết hợp với du lịch ra sao. Đó cũng là những điều khiến tôi mong muốn được trực tiếp quan sát và trò chuyện với người dân thay vì chỉ tìm hiểu qua sách báo.
Khoảng 7 giờ 45 phút tôi đến làng bánh tráng nhưng chưa đến giờ làm việc của làng nên đã đi nhận phòng và chuẩn bị cho hoạt động ở Địa đạo trước. Điểm đến đầu tiên là Khu di tích Địa đạo Củ Chi, sau khi tham quan địa đạo nhóm dành thời gian tìm hiểu hoạt động làm bánh tráng và phỏng vấn người bán hàng, người trực tiếp thực hiện công đoạn tráng bánh tại đây.
(Nguồn ảnh: Sinh viên tự chụp )
Điều đầu tiên khiến tôi bất ngờ là bánh tráng tại Địa đạo Củ Chi không chỉ được bán như một sản phẩm mà còn được sử dụng như một nội dung trải nghiệm dành cho khách du lịch. Người làm bánh cho biết hiện nay họ không tráng bánh với số lượng lớn như những cơ sở sản xuất để kinh doanh mà chủ yếu tráng khi có khách đến tham quan.
(Nguồn ảnh: Sinh viên tự chụp )
Người làm bánh chia sẻ rằng: “Bây giờ mình tráng chỉ có ít này cho khách của mình xem thôi”. Câu nói này khiến tôi nhận ra rằng cùng là một thao tác tráng bánh nhưng khi đặt trong hai không gian khác nhau thì ý nghĩa cũng khác nhau. Ở làng nghề, tráng bánh là công việc tạo ra sản phẩm và thu nhập, còn ở Địa đạo tráng bánh còn trở thành một hoạt động trình diễn văn hóa giúp du khách nhìn thấy một phần của nghề truyền thống. Cô giải thích rằng hiện tại việc tráng bánh chủ yếu để cho khách tham quan nhìn thấy cách làm bánh ngày xưa chứ không nhằm sản xuất số lượng lớn để kinh doanh. Nếu muốn làm nhiều bánh theo phương pháp thủ công thì người làm phải tráng liên tục, công việc lặp đi lặp lại và tốn nhiều thời gian. Bên cạnh đó, quá trình làm bánh còn phụ thuộc vào thời tiết, đặc biệt là công đoạn phơi bánh. Nếu thời tiết không thuận lợi thì bánh khó khô và ảnh hưởng đến quá trình sản xuất.
(Nguồn ảnh: Sinh viên tự chụp )
Qua những điều được nghe tại Địa đạo, tôi nhận ra rằng ở đây bánh tráng đã được đưa vào một hoạt động trải nghiệm văn hóa dành cho khách du lịch. Du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn được nhìn thấy một công đoạn sản xuất thủ công. Tuy nhiên, quy mô làm bánh tại đây còn hạn chế và chưa thể đáp ứng nhu cầu lớn nếu lượng khách tăng cao. Chính người bán cũng cho rằng nếu khách đến ngày càng đông thì lượng bánh làm tại chỗ có thể không đủ và khi đó có thể cần nguồn bánh từ bên ngoài, trong đó Phú Hòa Đông là một nơi có truyền thống sản xuất bánh tráng lâu đời.
(Nguồn ảnh: Sinh viên tự chụp )
Trong cuộc trò chuyện với người bán bánh tại Địa đạo, tôi cũng hỏi về nguồn gốc của sản phẩm và người bán cho biết bánh tráng tại đây được sản xuất và đóng gói để phục vụ khách tham quan. Khi được hỏi về bánh tráng Phú Hòa Đông, chị chia sẻ rằng mình “Hồi lúc chị còn nhỏ là chị đã nghe lò bánh tráng Phú Hòa Đông rồi”. Nó cho thấy nghề bánh tráng không chỉ tồn tại dưới dạng một ngành nghề mà còn gắn với ký ức và đời sống của người dân địa phương. Người bán cũng cho biết bánh tráng bán trong khu du lịch thường có giá cao hơn bên ngoài một chút vì khách mua sản phẩm ngay tại điểm tham quan và có thể tận mắt nhìn thấy quá trình làm bánh. Theo chị, nếu chỉ mua bánh bên ngoài khách có thể không biết sản phẩm được làm như thế nào, nhưng khi được xem trực tiếp, họ sẽ có xu hướng quan tâm và mua sản phẩm nhiều hơn.
Sau khi rời Địa đạo Củ Chi, tôi tiếp tục đến làng nghề bánh tráng Phú Hòa Đông vào khoảng 13 giờ. Đây là phần tôi mong đợi nhất vì nhóm có cơ hội trực tiếp quan sát không gian sản xuất và trò chuyện với người làm nghề.
Nếu tại Địa đạo, bánh tráng được nhìn dưới góc độ của một sản phẩm trải nghiệm thì tại Phú Hòa Đông, tôi cảm nhận rõ hơn hình ảnh của một nghề gắn với đời sống và sinh kế của người dân. Những công việc như chuẩn bị bột, tráng bánh, phơi bánh hay đóng gói không còn là những công đoạn được giới thiệu cho khách du lịch mà là một phần của công việc và cuộc sống. Khi tôi hỏi về nguồn gốc và sự truyền nghề thì cô chia sẻ: “Thời ông bà đã biết rồi… nó truyền từ đời này qua đời khác”. Những câu nói rất đời thường này lại khiến tôi ấn tượng nhất trong chuyến đi, qua lời kể của cô, nghề bánh tráng không phải là một công việc mới được hình thành để phục vụ du lịch mà đã tồn tại trong đời sống của người dân qua nhiều thế hệ. Người sau học nghề từ người trước, từ ông bà, cha mẹ rồi tiếp tục truyền lại cho con cháu. Chính quá trình này giúp cho kỹ thuật làm bánh và những kinh nghiệm của người đi trước được duy trì. Ngoài ra cô còn chia sẽ rằng giờ thế hệ cô đã già rồi trong khi lớp trẻ và cháu cô thì lại còn quá nhỏ không có kịp lấy ai truyền. Một nghề truyền thống có thể tồn tại hàng chục năm, thậm chí qua nhiều thế hệ, nhưng nếu thế hệ trẻ không tiếp tục học nghề thì quá trình truyền nghề có thể bị gián đoạn. Cô còn giải thích theo cách rất gần gũi rằng nếu thế hệ trước không biết làm thì thế hệ sau cũng không thể tự nhiên biết được. Điều đó cho thấy giá trị của nghề không chỉ nằm ở chiếc bánh thành phẩm mà còn nằm ở tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm của người làm nghề.
Khi hỏi về những khó khăn trong quá trình sản xuất thủ công, cô cho biết công việc phụ thuộc khá nhiều vào sức khỏe của người làm và điều kiện thời tiết. Cô nói rằng: “Nó tùy sức khỏe của người làm, rồi tùy thời tiết nữa.” sản phẩm được làm thủ công nên người làm phải suy nghĩ và thay đổi nhiều cách để thích nghi, có thể làm thêm nhiều loại sản phẩm khác nhau chứ không chỉ phụ thuộc vào một loại bánh.
(Nguồn ảnh: Sinh viên tự chụp )
Khi được hỏi về việc làng nghề đã được công nhận hay chưa, cô cho biết nghề bánh tráng tại địa phương đã được thành phố công nhận là làng nghề truyền thống. Tuy nhiên, đối với cá nhân cô, điều quan trọng nhất vẫn là làm nghề và có thu nhập để duy trì cuộc sống gia đình. Cô cũng nhận thấy việc được công nhận và được nhiều người biết đến có thể giúp làng nghề có thêm khách tham quan và được chú ý hơn. Bên cạnh đó, bài viết của Mực Tím cũng ghi nhận nghề bánh tráng Phú Hòa Đông gắn với đời sống của người dân và được truyền lại qua nhiều thế hệ. Những công đoạn như tráng bánh, phơi bánh đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của người làm. Điều tôi thấy rõ nhất sau khi so sánh hai địa điểm là sự khác nhau về mục đích làm bánh. Tại Địa đạo Củ Chi, người làm bánh chủ yếu để cho khách tham quan xem quy trình truyền thống, còn tại Phú Hòa Đông, bánh tráng vẫn là một sản phẩm gắn với sinh kế của người dân. Hai hình thức này khác nhau nhưng lại có thể hỗ trợ cho nhau. Địa đạo Củ Chi có lợi thế về khách tham quan và khả năng giới thiệu nghề, còn Phú Hòa Đông có lợi thế về truyền thống nghề và hoạt động sản xuất. Nếu có sự liên kết phù hợp, Địa đạo có thể trở thành nơi giới thiệu câu chuyện và giá trị của nghề, còn Phú Hòa Đông có thể trở thành nơi cung cấp sản phẩm, tổ chức trải nghiệm sâu hơn cho du khách.
Bên cạnh việc tìm hiểu từ những người trực tiếp làm và kinh doanh bánh tráng, trong chuyến đi nhóm tôi còn có cơ hội trò chuyện và phỏng vấn bạn Chu Huỳnh Cẩm Tú, hiện là sinh viên Trường Đại học Thủ Dầu Một, ngành Truyền thông. Bạn đến Phú Hòa Đông với mong muốn được trực tiếp trải nghiệm, tìm hiểu về nghề bánh tráng truyền thống và cảm nhận rõ hơn về một sản phẩm văn hóa đã gắn bó với đời sống của người dân địa phương qua nhiều thế hệ. Khi chia sẻ cảm nhận, bạn cho rằng bánh tráng Phú Hòa Đông không chỉ đơn thuần là một món ăn mà còn là “một phần ký ức trong tuổi thơ”, bởi đây là sản phẩm quen thuộc đã gắn bó với cuộc sống từ nhỏ của bạn. Bạn cũng chia sẻ rằng nếu có các sự kiện, lễ hội hoặc câu lạc bộ nhằm quảng bá nghề bánh tráng, bạn sẵn sàng tham gia và giới thiệu đến bạn bè, cộng đồng. Đặc biệt, bạn mong muốn mọi người hiểu được “giá trị cốt lõi của làng nghề”, từ đó cùng góp phần bảo tồn và phát triển nghề lâu dài. Qua cuộc trò chuyện, tôi nhận thấy sự quan tâm của người trẻ đối với làng nghề không chỉ nằm ở việc trải nghiệm mà còn có thể trở thành nguồn động lực để quảng bá và gìn giữ những giá trị truyền thống.
(Nguồn ảnh: Sinh viên tự chụp )
Sau chuyến đi thực tế tôi bắt đầu nhìn nghề bánh tráng Phú Hòa Đông bằng một góc nhìn khác. Một chiếc bánh tráng nhỏ bé phía sau là công sức của người làm nghề, kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ, nguồn thu nhập của mỗi gia đình và cả những ký ức gắn với đời sống cộng đồng. Vì vậy, câu chuyện của làng nghề hôm nay không chỉ là làm ra nhiều sản phẩm hơn, mà còn là làm sao để người trẻ biết đến nghề, người dân có thể tiếp tục sống bằng nghề và du khách có cơ hội hiểu được những giá trị ấy thông qua trải nghiệm thực tế. Điều đọng lại trong tôi sau chuyến đi không chỉ là cách một chiếc bánh tráng được làm ra, mà còn là những câu chuyện rất đời thường của những người đang cố gắng giữ nghề. Qua đó, tôi hiểu rằng bảo tồn một nghề truyền thống không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như trước, mà cần tìm cách để nghề thích ứng với cuộc sống hiện đại, vừa duy trì giá trị văn hóa, vừa tạo sinh kế và mở ra cơ hội để thế hệ trẻ tiếp tục tham gia, kế thừa.
Chuyến đi sẽ không trọn vẹn nếu thiếu những câu chuyện được kể từ chính người dân và nghệ nhân. Xin cảm ơn các cô chú, nghệ nhân tại Phú Hòa Đông và những người làm bánh tráng ở Địa đạo Củ Chi đã dành thời gian chia sẻ về công việc, những khó khăn và mong muốn giữ nghề. Từ những lời kể mộc mạc ấy, chúng tôi hiểu rằng phía sau mỗi chiếc bánh tráng không chỉ có lao động, mà còn có ký ức, kinh nghiệm và tình yêu nghề được nối tiếp qua nhiều thế hệ. Có lẽ, đó cũng là điều đáng nhớ nhất mà chuyến đi để lại.
Lê Thị Kim Dung
MSSV: D24BT055
Lớp: D24QLDS
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.Tuổi Trẻ. (2024, October 15). Bánh tráng Phú Hòa Đông: Từ làng nghề truyền thống đến điểm đến du lịch nông thôn. Bánh tráng Phú Hòa Đông: Từ làng nghề truyền thống đến điểm đến du lịch nông thôn
2. Phỏng vấn thực địa. (2026, September 22). Phỏng vấn người làm bánh tráng tại Khu di tích Địa đạo Củ Chi.
3.Vũ Luân. (2019, August 17). Ghé thăm làng nghề bánh tráng Phú Hoà Đông -Củ Chi. Mục Tím. https://muctim.tuoitre.vn/ghe-tham-lang-nghe-banh-trang-phu-hoa-dong-cu-chi-56369.htm
4. Thanh Dung. (2026, March 6). Phú Hòa Đông chuyển mình để gìn giữ và phát triển nghề bánh tráng. Làng nghề Việt. Phú Hòa Đông chuyển mình để gìn giữ và phát triển nghề bánh tráng
5. Hồ Thị Châu (2026). Dữ liệu phỏng vấn gia đình tiên phong Làng bánh tráng xã Phú Hòa Đông, tài liệu phỏng vấn thực tế ngày 22/09/2026.
6. Chu Huỳnh Cẩm Tú. (2026, September 22). Phỏng vấn thực địa về trải nghiệm và cảm nhận đối với nghề bánh tráng Phú Hòa Đông
