Một mặt hồ và câu chuyện về những giá trị không thể nhìn thấy – Giữa lòng Hà Nội, Hồ Gươm từ lâu đã trở thành một hình ảnh quen thuộc đến mức nhiều người mặc nhiên xem nơi đây như một phần không thể thiếu của thành phố. Nhưng nếu chỉ nhìn Hồ Gươm như một mặt nước, một cảnh quan đô thị hay một địa điểm du lịch, liệu có thể hiểu hết giá trị của nơi này?. Qua bài viết “Đừng chiếm dụng giá trị di sản của Hồ Gươm” của tác giả Nguyễn Thị Hậu, câu chuyện về Hồ Gươm được mở rộng từ vấn đề quy hoạch, cảnh quan sang một vấn đề sâu hơn: Con người đang ứng xử như thế nào với một không gian đã trở thành di sản văn hóa?. Qua khái niệm từ góc nhìn qua môn Lý luận văn hóa, tôi nhận ra rằng Hồ Gươm không chỉ là một cái hồ mà nó là một không gian văn hóa khi con người gắn cho nó những ý nghĩa, giá trị và ký ức trong quá trình lịch sử. Hồ Gươm vì thế không chỉ có mặt hồ, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn hay cầu Thê Húc, mà còn có những câu chuyện, truyền thuyết, sinh hoạt cộng đồng và ký ức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Vậy câu hỏi đặt ra không chỉ là Hồ Gươm sẽ thay đổi như thế nào, mà còn là: sau những thay đổi ấy, chúng ta sẽ giữ lại được bao nhiêu ký ức và giá trị văn hóa vốn làm nên Hồ Gươm?
Giá trị của một di sản không hình thành trong ngày một ngày hai. Nó là kết quả của quá trình con người sống, sáng tạo, tiếp nhận và trao truyền các giá trị qua thời gian. Hồ Gươm chính là một trường hợp như vậy. Với nhiều thế hệ người Hà Nội, Hồ Gươm không chỉ là một địa danh mà còn là nơi lưu giữ những trải nghiệm đời thường của những buổi đi bộ quanh hồ, những hàng cây quen thuộc, những cuộc gặp gỡ, những ngày lễ hay những khoảnh khắc được ghi lại trong ký ức. Mỗi cá nhân có một câu chuyện riêng với Hồ Gươm, nhưng khi những câu chuyện ấy được nhiều người cùng chia sẻ, chúng hình thành nên ký ức tập thể và ký ức đô thị. Đây chính là một biểu hiện rõ nét của tính cộng đồng trong văn hóa. Văn hóa không tồn tại riêng lẻ trong mỗi cá nhân mà được hình thành và phát triển trong mối quan hệ giữa con người với con người, giữa cá nhân với cộng đồng và giữa thế hệ hiện tại với các thế hệ trước.
Một người trẻ hôm nay có thể chưa từng chứng kiến những sự kiện lịch sử gắn với Hà Nội trong quá khứ, nhưng vẫn có thể tiếp nhận những giá trị ấy thông qua không gian, biểu tượng, truyền thuyết, kiến trúc và câu chuyện được trao truyền. Đến lượt mình, thế hệ trẻ lại tạo ra những trải nghiệm mới, bổ sung những lớp ý nghĩa mới cho không gian Hồ Gươm. Vì vậy, di sản không chỉ là thứ được truyền lại từ quá khứ mà còn là giá trị được tiếp tục tạo nghĩa trong hiện tại. Nếu một ngày không gian quen thuộc ấy bị thay đổi quá lớn, điều mất đi có thể không chỉ là một hàng cây, một khoảng trời hay một tầm nhìn. Đó còn có thể là một phần ký ức mà con người đã gắn vào nơi chốn ấy.
Bảo tồn di sản không đồng nghĩa với việc giữ mọi thứ bất biến. Trước đây, bảo tồn thường dễ được hiểu theo nghĩa giữ nguyên những gì đã có, hạn chế thay đổi để công trình và cảnh quan không mất đi vẻ cổ kính. Tuy nhiên, văn hóa vốn là một hiện tượng sống động. Nó luôn vận động theo sự thay đổi của xã hội và nhu cầu của con người. Hồ Gươm cũng vậy. Một không gian văn hóa vẫn cần được con người sử dụng. Người dân cần đi bộ, vui chơi, nghỉ ngơi, gặp gỡ và tham gia vào các hoạt động cộng đồng. Chính những hoạt động đó tạo nên đời sống văn hóa cho không gian và giúp di sản tiếp tục tồn tại trong đời sống đương đại. Nếu một di sản chỉ được giữ nguyên về mặt vật chất nhưng bị tách khỏi đời sống cộng đồng, nó có thể dần trở thành một không gian chỉ để quan sát. Khi đó, những giá trị tinh thần và xã hội gắn với di sản có nguy cơ bị suy giảm. Bởi vậy, bảo tồn không nên chỉ đặt câu hỏi “giữ nguyên cái gì?”, mà còn phải đặt câu hỏi “giữ giá trị nào và giữ để làm gì?”. Đây cũng là điểm cần được nhìn nhận từ vai trò của chủ thể văn hóa. Con người không chỉ là người sử dụng di sản mà còn là chủ thể sáng tạo, bảo tồn, tiếp nhận và trao truyền các giá trị văn hóa. Khi cộng đồng còn sử dụng, còn gắn bó và còn tạo ra những ký ức mới, di sản vẫn đang sống.
Nguồn: Tạp chí Môi trường xây dựng (Ngày chụp: 28/06/2024)
Dưới mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, câu chuyện Hồ Gươm trở nên phức tạp hơn. Một đô thị luôn vận động, vì vậy việc cải tạo hạ tầng, tổ chức lại không gian và đáp ứng nhu cầu mới của cư dân là điều khó tránh khỏi. Nhưng hiện đại hóa không nhất thiết phải đồng nghĩa với việc xóa bỏ những dấu ấn của quá khứ. Một trong những vấn đề quan trọng là nhận diện được đâu là những giá trị cốt lõi cần được bảo vệ trong quá trình phát triển. Đó không chỉ là những công trình có giá trị kiến trúc mà còn có thể là cảnh quan, không gian sinh hoạt, ký ức cộng đồng, biểu tượng văn hóa và những mối quan hệ đã được hình thành qua thời gian. Bởi bản sắc văn hóa không phải là thứ hoàn toàn bất biến, nhưng cũng không phải thứ có thể tùy ý thay đổi. Bản sắc được hình thành qua lịch sử và được cộng đồng nhận diện, thực hành, gìn giữ và trao truyền. Một Hà Nội hiện đại không nhất thiết phải là một Hà Nội phủ kín bởi những công trình mới. Một đô thị văn minh cũng có thể được nhận diện qua khả năng đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa nhu cầu phát triển và trách nhiệm kế thừa. Với Hồ Gươm, vấn đề vì thế không nên chỉ được đặt thành lựa chọn “bảo tồn hay phát triển”. Điều quan trọng hơn là tìm được cách để phát triển mà không làm mất đi những giá trị tạo nên bản sắc của không gian.
Một trong những vấn đề đáng chú ý trong bài viết của Nguyễn Thị Hậu là giá trị của “khoảng trống”. Thông thường, khi nói về bảo tồn, người ta dễ tập trung vào những gì hiện hữu như một công trình, một di tích, một hàng cây hay một hiện vật. Nhưng với Hồ Gươm, những gì không được xây dựng đôi khi cũng có giá trị. Mặt hồ, khoảng trời, tầm nhìn từ phố xuống hồ, khoảng cách giữa Tháp Rùa và bờ hồ hay những khoảng không giữa các công trình đều góp phần tạo nên cảm nhận đặc trưng về không gian này. Thông qua góc nhìn của Lý luận văn hóa, điều đó cho thấy giá trị di sản không phải lúc nào cũng nằm trong một vật thể cụ thể. Giá trị có thể tồn tại trong mối quan hệ giữa cảnh quan, không gian, con người và những ý nghĩa tinh thần mà cộng đồng gắn vào nơi đó. Một khoảng không tưởng như “trống” lại có thể chứa đựng rất nhiều ký ức. Nếu mọi khoảng trống đều được lấp đầy, Hồ Gươm có thể vẫn còn Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn hay mặt nước, nhưng mối quan hệ giữa các yếu tố tạo nên cảm nhận về Hồ Gươm có thể không còn như trước. Đó là lý do trong bảo tồn di sản, đôi khi không xây thêm cũng là một lựa chọn có giá trị văn hóa. Những giá trị của Hồ Gươm là kết quả của một quá trình lịch sử lâu dài, trong đó nhiều thế hệ đã cùng góp phần tạo nên, sử dụng và trao truyền. Thế hệ hôm nay được quyền tiếp nhận và sử dụng những giá trị ấy, nhưng đồng thời cũng trở thành một mắt xích trong quá trình trao truyền văn hóa.
Đây là lúc vai trò của quản lý văn hóa trở nên đặc biệt quan trọng. Quản lý di sản không chỉ đơn thuần là quản lý một công trình hay một khu vực địa lý. Đó còn là quá trình nhận diện giá trị, bảo vệ giá trị, tổ chức khai thác hợp lý và tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục tham gia vào đời sống của di sản. Nếu chỉ quan tâm đến giá trị kinh tế, giá trị sử dụng hay nhu cầu xây dựng trước mắt mà bỏ qua giá trị lịch sử, xã hội và tinh thần, những gì mất đi có thể không dễ dàng khôi phục. Một công trình có thể xây lại, một con đường có thể cải tạo. Nhưng ký ức của cộng đồng không thể đơn giản được xây dựng lại bằng bê tông và vật liệu mới.
Cuối cùng, câu chuyện Hồ Gươm không chỉ đặt ra vấn đề giữ hay thay đổi một không gian đô thị. Đó là câu hỏi về cách con người ứng xử với văn hóa và di sản trong quá trình phát triển. Nếu giữ mọi thứ bất biến, di sản có thể khó đáp ứng được những nhu cầu mới của xã hội. Nhưng nếu thay đổi mà không nhận diện được những giá trị cốt lõi, chúng ta có thể vô tình làm biến dạng chính bản sắc của nơi chốn.
Vì vậy, điều cần giữ không nhất thiết là từng chi tiết của quá khứ, mà là những giá trị văn hóa khiến Hồ Gươm vẫn là Hồ Gươm trong ký ức của cộng đồng. Giữ lại mặt hồ, cảnh quan, những khoảng không cần thiết, giữ lại những biểu tượng, câu chuyện và không gian sinh hoạt cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để thế hệ hôm nay tiếp tục sử dụng và tạo ra những ký ức mới – đó có thể là cách để truyền thống và hiện đại cùng tồn tại. Bởi suy cho cùng, một di sản chỉ thực sự sống khi con người còn cảm thấy mình thuộc về nó. Hồ Gươm không chỉ là những gì chúng ta nhìn thấy hôm nay. Đó còn là những gì thế hệ trước đã để lại, những gì thế hệ hiện tại đang tiếp nối và những gì thế hệ tương lai sẽ nhớ về.
Sinh viên Nguyễn Thị Minh Thư, Lớp 25DTCDDNT
KHOA QUẢN LÝ VĂN HÓA, NGHỆ THUẬT
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA TP. HCM
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
Nguyễn Thị Hậu (10/09/2026), ĐỪNG CHIẾM DỤNG GIÁ TRỊ DI SẢN CỦA HỒ GƯƠM, https://haukhaoco2010.blogspot.com/2026/09/ung-chiem-dung-gia-tri-di-san-cua-ho.html?m=1, 19/9/2026.
Phạm Ngọc Trung (2012), Giáo trình Lý luận văn hóa, Nxb Chính trị quốc gia.
Chí Long (16/09/2026), Quy hoạch Hồ Hoàn Kiếm 100 năm phải giữ hồn cốt Hà Nội, https://laodong.vn/du-lich/tin-tuc/quy-hoach-ho-hoan-kiem-100-nam-phai-giu-hon-co, 20/09/2026.
