ĐÓNG GÓP CỦA TRƯƠNG VĨNH KÝ TRONG VIỆC BẢO TỒN DI SẢN VÀ PHÁT TRIỂN CHỮ QUỐC NGỮ

Nhân dịp kỷ niệm 188 năm ngày sinh Trương Vĩnh Ký, việc nhìn lại những tư liệu về cuộc đời và đóng góp của ông – đặc biệt qua video ký sự của THVL – cho phép người xem tiếp cận ông không chỉ như một học giả đa ngữ, mà như một nhân vật lịch sử vận hành trong giai đoạn giao thoa văn hoá đầy phức tạp. Từ tư liệu, có thể nhận thấy rằng di sản lớn nhất ông để lại không nằm ở hình ảnh cá nhân, mà ở những nỗ lực hệ thống hoá, chuyển dịch và truyền tải tri thức, góp phần hình thành nền tảng cho quá trình lưu giữ và phổ biến văn hoá bản địa trong thời cận đại.

Ký sự miền Tây: Vĩnh Long – Đất sử, Tình người | Tập 5: Nhà bác học Trương Vĩnh Ký
Nguồn: Đài PT – TH Vĩnh Long

Trong suốt video, người xem nhận thấy Trương Vĩnh Ký không chỉ sở hữu năng lực đa ngữ, mà còn vận dụng ngôn ngữ như phương tiện kiến tạo và chuyển tải tri thức. Việc ông tham gia chuẩn hóa và phổ biến chữ Quốc ngữ cho thấy nỗ lực đưa hệ thống ký tự này vượt khỏi phạm vi giáo sĩ và hành chính, trở thành công cụ truyền tải văn hóa và tri thức công cộng. Vai trò của ông vì vậy không dừng lại ở dịch thuật, mà mở rộng thành cầu nối giữa Việt Nam và thế giới tri thức, nơi các câu chuyện, phong tục, văn chương và ký ức Việt Nam được văn bản hóa, chuyển nghĩa và lưu thông trong không gian học thuật quốc tế. Nhờ đó, tri thức về Việt Nam cũng như kiến thức về phương Tây không còn giới hạn ở một cộng đồng độc quyền, mà có thể tiếp cận rộng rãi qua báo chí, giáo dục,…

Mặc dù phải cộng tác phiên dịch cho Pháp, ông luôn vận hành vai trò này như một trung gian tri thức, không hoàn toàn phục vụ quyền lực thực dân, mà vẫn tìm cách bảo lưu và chuyển tải tri thức dân tộc. Tình yêu và trách nhiệm đối với văn hóa Việt được thể hiện qua việc chuyển, chuẩn hóa các tác phẩm chữ Nôm sang chữ Quốc ngữ, đồng thời góp phần tạo nền tảng cho báo chí và văn học hiện đại.

Ngoài ra, ông còn ghi chép, văn bản hóa các câu chuyện dân gian, tục ngữ và phong tục Việt, tạo cơ sở học thuật quan trọng cho việc bảo tồn di sản văn hóa. Những hoạt động này giúp tri thức Việt Nam lưu thông rộng rãi, đồng thời định hình không gian đối thoại văn hóa trong bối cảnh đất nước đang chịu nhiều khó khăn và biến động.

Không chỉ chuẩn hóa và biên soạn các di sản dân tộc thành chữ Quốc ngữ, Trương Vĩnh Ký còn dịch nhiều tác phẩm Pháp. Qua những hoạt động này, ông trở thành một cầu nối văn hóa và tri thức, đưa văn hóa Việt Nam ra quốc tế đồng thời giúp người Việt tiếp cận kiến thức, tài liệu nước ngoài. Trong quá trình đó, ông cũng chủ động lựa chọn những tri thức phù hợp với độc giả Việt, nhờ vậy ranh giới giữa văn hóa Việt và văn hóa nước ngoài dần trở nên linh hoạt, mở ra không gian đối thoại và trao đổi tri thức rộng rãi hơn.

Nhìn chung, những đóng góp của Trương Vĩnh Ký trong suốt cuộc đời đã có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn di sản và văn hóa Việt Nam thời kỳ Pháp thuộc. Từ các câu chuyện truyền miệng đến các tác phẩm nổi tiếng, ông đã biên soạn, chuẩn hóa thành chữ Quốc ngữ, tạo nên nguồn tư liệu quý giá cho giáo dục, nghiên cứu và truyền bá văn hóa. Những nỗ lực này không chỉ giúp giữ gìn các giá trị văn hóa trong bối cảnh đất nước đang chịu ảnh hưởng của chiến tranh và thuộc địa, mà còn mở ra không gian để văn hóa Việt Nam được tiếp cận quốc tế, đồng thời tạo điều kiện cho việc tiếp nhận tri thức và văn hóa nước ngoài trong không gian Việt Nam đa dạng và phong phú hơn.

Video về Trương Vĩnh Ký không chỉ gợi lại chân dung một học giả đa ngữ trong bối cảnh lịch sử nhiều biến động, mà còn cho thấy cách ông vận dụng tri thức để ghi chép, hệ thống hóa và truyền tải văn hóa bản địa dưới dạng thức mới. Tư liệu vì vậy không hướng đến việc tôn vinh cá nhân, mà nhấn mạnh vào vai trò chuyển tải ngôn ngữ và tri thức – nơi chữ Quốc ngữ trở thành công cụ giúp lưu giữ ký ức văn hóa trong thời kỳ giao thoa. Thông qua đó, người xem có thể nhận thấy sự phức tạp của tiến trình tiếp biến văn hóa, cũng như cách mà tri thức, khi vận hành trong bối cảnh thuộc địa, đã định hình nên những dạng thức di sản mới.

Thông qua video ký sự của THVL, người xem có thể tiếp cận rõ hơn về hành trình học thuật của Trương Vĩnh Ký và những nỗ lực của ông trong việc ghi chép, truyền đạt và hệ thống hóa tri thức. Những hoạt động biên khảo, biên dịch và giáo dục của ông không chỉ góp phần định hình sự phát triển của chữ Quốc ngữ trong giai đoạn giao thời mà còn tạo điều kiện để các nguồn tư liệu, truyện kể dân gian và văn hóa bản địa được lưu giữ dưới dạng thức mới mẻ và dễ tiếp cận hơn. Từ đó, có thể nhận thấy vai trò của ông không chỉ nằm ở khía cạnh ngôn ngữ, mà còn ở việc mở ra không gian trao đổi tri thức – nơi di sản văn hóa bản địa được tiếp cận, đối thoại và diễn giải trong bối cảnh lịch sử thay đổi mạnh mẽ.i.

Lý Hoàng Bảo Ngọc