Đình Tương Bình Hiệp trong dòng chảy lịch sử và đời sống văn hóa cộng đồng

Trong đời sống văn hóa của người Việt, đình làng không chỉ là một công trình phục vụ tín ngưỡng. Mà đó còn là nơi lưu giữ ký ức, phong tục và những giá trị tinh thần của cả cộng đồng. Qua năm tháng, nhiều ngôi đình trở thành dấu mốc giúp thế hệ sau nhận ra lịch sử của một vùng đất và hiểu hơn đời sống của các thế hệ đi trước. Trong đó, đình thần Tương Bình Hiệp là một không gian như thế.

Ngày 1/10/2026, trong khuôn khổ học phần Lý luận văn hóa do TS. Phạm Văn Luân hướng dẫn, nhóm chúng tôi có dịp đến thực tế tại đây. Được trực tiếp quan sát kiến trúc, nơi thờ tự, cảnh quan và những dấu tích của ngôi đình. Từ trải nghiệm ấy, đình Tương Bình Hiệp hiện lên không chỉ như một di tích của quá khứ, mà còn là một không gian văn hóa vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng hôm nay.

Dấu ấn lịch sử của một ngôi đình làng

Đình Tương Bình Hiệp được hình thành vào thời vua Đồng Khánh, khoảng cuối thế kỷ XIX, gắn với quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng dân cư tại địa phương. Bởi, từ thưở ban đầu, người dân nơi đây đã dùng những vật liệu như tranh, tre và nứa lá để xây dựng nên đình. Sau đó, đình được xây lại bằng gạch và ngói. Đình đã được trùng tu nhiều lần, nhưng đáng chú ý là năm 1939, đình Tương Bình Hiệp trải qua một đợt trùng tu lớn nhất. Qua thời gian, ngôi đình vẫn lưu giữ được nhiều yếu tố của kiến trúc đình làng truyền thống, với không gian thờ tự, sân đình, các gian nhà và cảnh quan cây xanh lâu năm. Năm 2007, đình được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh, thành phố, trở thành một địa điểm có giá trị trong hệ thống di sản văn hóa của địa phương.

Với bề dày tồn tại hơn một thế kỷ, đình Tương Bình Hiệp là nơi lưu giữ nhiều lớp ký ức của vùng đất Bình Dương (cũ). Lịch sử của đình không chỉ nằm trong những con số về niên đại hay những nét kiến trúc. Đứng giữa khuôn viên, ta sẽ cảm nhận rõ hơn chiều sâu của thời gian: một mái đình, một gian thờ, một gốc cổ thụ đều có thể là sợi dây nối quá khứ với hiện tại.

Đặc biệt, đình Tương Bình Hiệp là nơi thờ Phan Thanh Giản, vị Tiến sĩ đầu tiên của Nam Kỳ, ông đỗ Đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ xuất thân vào năm 1826 dưới triều vua Minh Mạng. Sau đó, ông trải qua ba triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều Nguyễn. Đình Tương Bình Hiệp là nơi duy nhất có dấu ấn gốc của vua Khải Định sắc phong Phan Thanh Giản vào bậc thần năm 1924.

Việc người dân địa phương thờ Phan Thanh Giản tại đình Tương Bình Hiệp không chỉ xuất phát từ chức tước hay học vị của ông, mà còn cho thấy sự tôn kính của cộng đồng đối với một nhân vật lịch sử có những đóng góp giá trị cho cộng đồng. Và đặc biệt, Phan Thanh Giản không phải là người sinh ra hay hoạt động chủ yếu tại Tương Bình Hiệp. Vì vậy, việc ông được đưa vào thờ tại đình có thể được nhìn nhận như một biểu hiện của quá trình cộng đồng địa phương tiếp nhận, tôn vinh và gắn một danh nhân lịch sử với không gian tín ngưỡng của mình. Qua đó, đình không chỉ là nơi thờ cúng và thực hành tín ngưỡng cộng đồng, mà còn trở thành không gian lưu giữ ký ức và sự tưởng niệm đối với những nhân vật được cộng đồng kính trọng.

  Cây di sản: chứng nhân của thời gian

Trong quá trình tìm hiểu về đình Tương Bình Hiệp, điều để lại cho tôi ấn tượng đặc biệt là sự hiện diện của Cây Di sản trong khuôn viên đình. Cây Di sản Việt Nam là những cây cổ thụ có giá trị không chỉ về mặt sinh học, môi trường mà còn gắn với các giá trị văn hóa, lịch sử và đời sống cộng đồng. Tại đình Tương Bình Hiệp, cây Kơ nia và cây Đa đã được công nhận là Cây Di sản Việt Nam, trong đó cây Kơ nia có tuổi đời trên 200 năm và cây Đa khoảng trên 150 năm tuổi. Đặc biệt, cây Đa ôm chùm lấy thân cây Kơ nia, tạo nên một hình ảnh độc đáo và được người dân địa phương gọi là “cây đoàn kết”. Theo chú Phan Văn Hữu – trưởng ban quý tế đình chia sẻ cây Kơ nia đã có trước khi đình Tương Bình Hiệp được hình thành.

Đối với tôi, việc được đến đình Tương Bình Hiệp đem lại cho tôi trải nghiệm rất đặc biệt, vì trước đây tôi đã có dịp tìm hiểu và tham quan nhiều ngôi đình, nhưng đây là lần đầu tiên tôi được trực tiếp tiếp cận một không gian đình có Cây Di sản. Qua trải nghiệm này, tôi nhận thấy cây cổ thụ không chỉ tồn tại như một phần của cảnh quan mà còn có thể trở thành một “nhân chứng” gắn với lịch sử hình thành và đời sống của cộng đồng địa phương. Vậy nên, bảo tồn Cây Di sản tại đình cũng góp phần gìn giữ một phần ký ức và không gian văn hóa của đình Tương Bình Hiệp.

Đình trong đời sống văn hóa cộng đồng

Một ngôi đình có thể tồn tại hàng trăm năm, nhưng điều khiến nó có ý nghĩa không phải là tuổi đời, mà là mối quan hệ với cộng đồng đang sống quanh nó. Đình Tương Bình Hiệp vẫn gắn với các hoạt động tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa của người dân. Lễ hội đình được tổ chức hằng năm vào ngày 12 tháng 10 âm lịch, thu hút cư dân trong vùng và cả các địa phương lân cận. Đó là dịp để cộng đồng cùng thực hành nghi lễ, cầu mong cuộc sống bình an, đồng thời gặp gỡ và củng cố sự gắn kết với không gian đình.

Những hoạt động ấy cho thấy đình không chỉ là di tích để ngắm từ bên ngoài mà đình vẫn sống trong đời sống con người qua những việc làm cụ thể. Chính quá trình sử dụng, thực hành, trao truyền ấy giúp các giá trị văn hóa được duy trì. Có thể thấy, cộng đồng vừa là chủ thể tạo dựng văn hóa, vừa là chủ thể gìn giữ và truyền lại các giá trị ấy. Vì vậy, bảo tồn đình làng không chỉ là giữ lại kiến trúc, mà còn phải chăm chút những hoạt động và ký ức làm cho ngôi đình ấy tiếp tục sống.

Những giá trị tiềm ẩn của đình Tương Bình Hiệp

Chuyến đi thực tế tại đình thần Tương Bình Hiệp giúp chúng tôi nhận ra rằng di sản luôn chứa đựng nhiều lớp giá trị. Có những giá trị nhìn thấy được như kiến trúc, không gian, hiện vật, cây cối. Nhưng cũng có những giá trị mà mắt thường không thấy được như: tín ngưỡng, ký ức, niềm tin và tình cảm của cộng đồng.

Bên cạnh những giá trị lịch sử và tín ngưỡng đã được ghi nhận, đình Tương Bình Hiệp còn chứa đựng nhiều giá trị tiềm ẩn có thể tiếp tục được khai thác và phát huy. Trước hết, đình là không gian lưu giữ ký ức lịch sử và tín ngưỡng của cộng đồng địa phương, đặc biệt gắn với thờ Phan Thanh Giản – một nhân vật lịch sử được triều Nguyễn sắc phong thần và cho phép nhân dân Tương Bình Hiệp phụng thờ với danh hiệu Phan tướng công Linh thần. Đình được xây dựng từ khoảng cuối thế kỷ XIX và đã được xếphạng là di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2007, điều đó cho thấy giá trị của di tích không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn ở quá trình tồn tại và gắn bó với cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Nơi quá khứ tiếp tục hiện diện trong hiện tại

Chuyến đi ngày 1/10/2026 đã mở ra cho chúng tôi một cách nhìn khác về đình Tương Bình Hiệp. Đó là nơi lưu giữ nhiều lớp ký ức và giá trị văn hóa cộng đồng. Ở đó có lịch sử của vùng đất, có không gian tín ngưỡng, có sự tưởng niệm Phan Thanh Giản, có những cây Di sản in dấu ấn thời gian và có những hoạt động văn hóa được cộng đồng gìn giữ. Mỗi yếu tố đều góp một phần vào câu chuyện chung của ngôi đình.

Tôi rất tự hào vì là một người con của vùng đất Bình Dương (cũ) – nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa được trao truyền qua các thế hệ. Được trực tiếp đến đình Tương Bình Hiệp, lắng nghe những câu chuyện về lịch sử, tìm hiểu về không gian thờ tự cụ Phan Thanh Giản và những cây Di sản khiến tôi càng thêm trân trọng những giá trị văn hóa của quê hương mình. Đến đình Tương Bình Hiệp, tôi nhận thấy giữ gìn di sản không phải chuyện riêng của các cơ quan quản lý mà người trẻ như tôi cũng có phần trách nhiệm của mình. Trước hết là tìm hiểu kỹ về nơi mình sống, rồi biết trân trọng nó. Khi đi tham quan thì giữ gìn từng viên gạch, từng nét chạm trổ, đừng làm hư hại gì. Tôi cũng muốn kể cho bạn bè nghe nhiều hơn về ngôi đình này, để các bạn trẻ biết Bình Dương (cũ) có những giá trị đẹp như thế.

Lời cảm ơn

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn TS. Phạm Văn Luân, giảng viên học phần Lý luận văn hóa, đã tạo điều kiện và hướng dẫn để chúng tôi có cơ hội được học tập, tìm hiểu văn hóa từ thực tế.

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn chú Phan Văn Hữu – trưởng Ban Quý tế đình Tương Bình Hiệp, đã nhiệt tình đón tiếp và chia sẻ những thông tin, câu chuyện quý báu về ngôi đình. Những chia sẻ của chú đã giúp chúng tôi có thêm tư liệu thực tế và hiểu rõ hơn về giá trị lịch sử, văn hóa của đình Tương Bình Hiệp.

Qua chuyến đi tìm hiểu tại đình Tương Bình Hiệp, tôi rất ấn tượng với cách đình quan tâm, chăm sóc và gìn giữ những cây cổ thụ gắn với không gian đình. Việc bảo tồn Cây Di sản không chỉ góp phần duy trì cảnh quan mà còn thể hiện sự trân trọng đối với những giá trị lịch sử, văn hóa đã tồn tại cùng cộng đồng qua nhiều thế hệ. Tôi mong rằng trong thời gian tới, khi có dịp trở lại, những giá trị này vẫn tiếp tục được gìn giữ và phát huy. Đồng thời, tôi cũng hy vọng các đình làng và những nơi có cây cổ thụ lâu năm ở các địa phương khác sẽ nhận được sự quan tâm, chăm sóc từ chương trình cây Di sản, để những “nhân chứng” của lịch sử tiếp tục được tồn tại cùng đời sống văn hóa của cộng đồng. Bên cạnh công tác bảo tồn di tích, cần nghiên cứu và xem xét đề xuất vinh danh Phan Thanh Giản là danh nhân văn hóa thế giới trên cơ sở đánh giá khách quan, toàn diện những đóng góp của ông đối với lịch sử và văn hóa dân tộc. Việc này góp phần làm nổi bật giá trị của Đình Tương Bình Hiệp, nơi lưu giữ dấu ấn thờ phụng Phan Thanh Giản, đồng thời tăng cường giáo dục lịch sử và phát huy giá trị di sản cho thế hệ mai sau.

Nguyễn Hồ Thùy Trang
Khoa Quản lý Văn hóa, nghệ thuật

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Hương Chi. (26/7/2019). Chuyện ít người biết về ngôi đình cổ độc đáo ở Bình Dương. Báo Tiền Phong. https://tienphong.vn/chuyen-it-nguoi-biet-ve-ngoi-dinh-co-doc-dao-o-binh-duong-post1126838.tpo. Truy cập ngày 1/10/2026.

[2] Hương Chi. (3/3/2024). Hai cổ thụ trăm năm đứng ôm nhau vừa được công nhận ‘cây di sản’ ở Bình Dương. Báo Tiền Phong. https://tienphong.vn/hai-co-thu-tram-nam-dung-om-nhau-vua-duoc-cong-nhan-cay-di-san-o-binh-duong-post1616844.tpo. Truy cập ngày 1/10/2026.

[3] Nguyễn Tiến Lực. (10/9/2011). Đánh giá lại các nhân vật lịch sử nửa sau thế kỷ XIX ở Việt Nam và Trung Quốc – Trường hợp Phan Thanh Giản (Việt Nam) và Tăng Quốc Phiên (Trung Quốc). Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TP.HCM. https://www.khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/nghien-cuu/van-hoa-lich-su-triet-hoc/2368-anh-gia-li-cac-nhan-vt-lch-s-na-sau-th-k-xix-vit-nam-va-trung-quc-trng-hp-phan-thanh-gin-vit-nam-va-tng-quc-phien-trung-quc.html. Truy cập ngày 2/10/2026.

[4] Quốc hội. (2024). Luật Di sản văn hóa (Luật số 45/2024/QH15). Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=212473&pageid=27160&typegroupid=3. Truy cập ngày 1/10/2026.

[5] Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dương. (2023). Danh mục di tích lịch sử – văn hóa và danh lam thắng cảnh cấp quốc gia và cấp tỉnh trên địa bàn tỉnh Bình Dương.

https://storage-vnportal.vnpt.vn/bdg-chinhquyen/4890/File/Danh_muc_di_tich_quoc_gia_va_tinh.pdf. Truy cập ngày 1/10/2026.