Nhận được sự kết nối, định hướng và dẫn dắt tận tình của thầy Phạm Văn Luân, tôi đã có cơ hội vô cùng may mắn và vinh dự được tham dự Triển lãm & Tọa đàm “Hiền nhân mở cõi – Từ chọn đất dựng làng đến nếp nhà hôm nay”. Đây là sự kiện trọng tâm nằm trong chuỗi chương trình văn hóa “Nếp nhà xưa – Mạch sống người Việt”, do Trung tâm Lưu trữ quốc gia II phối hợp cùng Hội quán các bà mẹ và Trung tâm Văn hóa Nếp Xưa tổ chức vào ngày 24/10/2026.
Ngay từ những bước chân đầu tiên bước vào sảnh chính của Trung tâm Lưu trữ quốc gia II (số 2 Ter Lê Duẩn, Phường Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh), tôi đã thực sự ấn tượng trước không gian sự kiện trang trọng, ấm cúng và tràn ngập bầu không khí di sản. Không gian được thiết kế khoa học, kết hợp giữa khu vực tọa đàm trung tâm và các khu vực trưng bày tư liệu lưu trữ quý giá, tạo cho em niềm hào hứng cùng sự chủ động tìm hiểu ngay từ đầu chương trình.
Chủ đề của chương trình chạm đúng vào cốt lõi chuyên ngành Quản lý Di sản và Văn hóa dân tộc mà tôi đang theo học tại trường. Thông qua việc khai thác mối liên kết hữu cơ “Đất – Nước – Nhà – Làng – Đình”, chương trình không chỉ tái hiện lịch sử khai phá, lập ấp của tiền nhân Nam Bộ mà còn gợi mở những bài học thực tế về quy hoạch không gian sống, xây dựng cộng đồng và tinh thần an cư trong xã hội hiện đại. Cả ba lĩnh vực trọng tâm: nghiên cứu lịch sử địa phương, nhận diện kiến trúc truyền thống và bảo tồn ký ức cộng đồng đều được đan cài một cách trọn vẹn.Điểm giá trị nhất của chương trình là giúp sinh viên vượt qua khỏi những trang giáo trình lý thuyết thuần túy
Tôi được trực tiếp quan sát, tiếp cận hệ thống tư liệu lưu trữ gốc như bản đồ địa hình, sắc phong, văn bia đình làng Nam Bộ.
Bên cạnh đó, tôi cùng các bạn còn có cơ hội quý báu được trao đổi, giao lưu trực tiếp cùng các diễn giả từ các lĩnh vực chuyên môn đa dạng.
Kiến trúc sư Tôn Thất Liêm: Đã mang đến một cái nhìn vừa uyên bác vừa gần gũi về phương pháp "đọc" thế đất, thế nước, cách ứng xử thuận tự nhiên trong quy hoạch cư trú và triết lý chọn nơi an cư của người Việt xưa. Lắng nghe ông, tôi không chỉ mở rộng hiểu biết về tri thức phong thủy dân gian dưới góc nhìn khoa học địa lý – kiến trúc, mà còn thấu hiểu sâu sắc hơn mối liên kết hữu cơ, bền chặt giữa "Đất – Nước – Nhà – Làng – Đình". Đây chính là bộ khung định hình nên không gian sinh tồn và tinh thần an cư của tiền nhân trong suốt tiến trình khai hoang, mở cõi vùng đất Nam Bộ.[3]
Nhà báo, Tác giả Trần Hữu Phúc Tiến: Đã cuốn hút toàn bộ hội trường bằng phong cách truyền cảm cùng những câu chuyện lịch sử sống động về quá trình hình thành xóm làng, tính chất cộng cư rộng mở và đời sống văn hóa tinh thần phong phú của cư dân vùng đất mới. Sự kết hợp giữa tư duy nhạy bén của một nhà báo và góc nhìn sâu lắng của một người nghiên cứu lịch sử giúp em nhận ra rằng: di sản không phải là những mảnh ký ức xơ cứng bị bỏ lại trong quá khứ, mà là một dòng chảy văn hóa liên tục, luôn gắn liền và nhịp đập cùng đời sống con người qua nhiều thế hệ.[6]
Kiến trúc sư, Thạc sĩ Nguyễn Trần Trọng Nghĩa : Đã mang đến một phần trình bày vô cùng bài bản, khoa học và giàu tính thực tiễn về hệ thống kiến trúc, công năng, sự chuyển biến của bộ khung gỗ cũng như giá trị nghệ thuật chạm khắc đình làng Việt Nam dọc theo chiều dài đất nước. Những sơ đồ đối sánh trực quan và bản vẽ khảo cứu thực địa chi tiết từ nhóm đã giúp em hình thành tư duy hệ thống khi phân tích, đánh giá một công trình di sản kiến trúc truyền thống.[4]
Nhiếp ảnh gia Minh Hòa: Đã mở ra một góc nhìn thị giác độc đáo về nghệ thuật quan sát, khả năng "đọc" dấu vết thời gian và cách ghi lại hồn cốt di sản qua từng ống kính nhiếp ảnh. Chia sẻ của ông giúp tôi hiểu rằng nhiếp ảnh di sản không đơn thuần là ghi nhận hình ảnh vật thể, mà là nghệ thuật lắng nghe, bắt trọn khoảnh khắc giao thoa giữa không gian kiến trúc, ánh sáng, con người và hơi thở văn hóa cộng đồng.[2]
Ngoài ra với sự tham dự và phát biểu trao đổi của chị Victoria Ngọc đã đóng góp một góc nhìn giao thoa văn hóa đa chiều cho buổi tọa đàm. Mặc dù là một công dân nước ngoài ( Nga) đang sinh sống và làm việc tại Việt Nam, chị đã thể hiện tinh thần chủ động nghiên cứu, tìm hiểu sâu sắc đối với các giá trị di sản và không gian văn hóa truyền thống bản địa. Phần chia sẻ của chị tại chương trình không chỉ phản ánh sự trân trọng đối với nét đẹp văn hóa Việt Nam mà còn là minh chứng thực tiễn cho tính cởi mở, khả năng đối thoại và sức lan tỏa của di sản Nam Bộ trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Những Kiến Thức Và Góc Nhìn Mới
Trong suốt chuỗi hoạt động của triển lãm và tọa đàm, điều đọng lại sâu sắc nhất trong tôi không chỉ là lượng tri thức lịch sử phong phú, mà chính là những góc nhìn chuyên môn hoàn toàn mới mẻ, giúp tôi định hình lại tư duy nghiên cứu di sản của một sinh viên ngành Quản lý Di sản và Phát triển du lịch.
Phân biệt Đình và Miếu
Trước đây, khi tiếp cận các công trình thờ tự truyền thống, tôi thường chỉ dừng lại ở việc quan sát hình thức kiến trúc bên ngoài. Tuy nhiên, qua phần phân tích chuyên sâu của các diễn giả tại tọa đàm, tôi đã hình thành góc nhìn chuẩn xác và toàn diện hơn khi nhận diện di tích dựa trên chức năng quản trị xã hội và đời sống tâm linh cộng đồng: [2],[3],[4],[6].
Đình làng: Đóng vai trò là trung tâm hành chính, văn hóa và tín ngưỡng chung của toàn thể làng xã. Đình thờ Thần Hoàng làng vị thần được nhà nước phong kiến ban sắc phong chính thống. Đây không chỉ là nơi diễn ra các nghi lễ tâm linh quan trọng (như lễ Kỳ Yên, Thỉnh sắc), mà còn là không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi tổ chức hội họp và các lễ hội quy mô lớn.
Miếu: Là công trình thờ cúng mang tính chất tư gia hoặc đại diện cho một nhóm cộng đồng hẹp hơn. Nơi đây chủ yếu phục vụ nhu cầu tâm linh thiên về sự linh ứng cá nhân, gắn liền với việc thờ phụng các vị nữ thần, thần địa phương hay linh thần.
Sự phân biệt rạch ròi này giúp tôi hiểu rằng bảo tồn di tích không đơn thuần là giữ gìn một vỏ bọc kiến trúc vật thể xơ cứng, mà điều cốt lõi là phải bảo tồn đúng công năng quản trị xã hội và tính kết nối cộng đồng vốn có của công trình đó trong dòng chảy hiện đại.
Sự đa dạng trong kiến trúc đình làng từ Bắc vào Nam
Một điểm nhấn chuyên môn gây ấn tượng mạnh mẽ nhất với tôi chính là bức tranh toàn cảnh về tính đa dạng của kiến trúc đình làng Việt Nam dọc theo chiều dài đất nước, lấy sông Gianh làm ranh giới địa lý – văn hóa.
Khung nhà gỗ (Structural Frame Pattern)
Phía Bắc sông Gianh: Do đặc thụ khí hậu có mùa đông lạnh và thường xuyên chịu ảnh hưởng của gió bão lớn, kiến trúc đình làng Bắc Bộ ưu tiên hệ khung gỗ chồng rường, giá chiêng vô cùng kiên cố, kết hợp mái thấp và dốc để tạo sự vững chãi, khép kín. [1]
Phía Nam sông Gianh (đặc biệt là Nam Bộ): Trái lại, trong môi trường tự nhiên sông rạch chằng chịt và khí hậu nhiệt đới nắng gió quanh năm, hệ khung nhà gỗ của đình Nam Bộ (như kết cấu nhà gối cối, nhà xếp đọi) đã có sự chuyển biến khoáng đạt hơn hẳn. Bộ vì kèo được tinh giản, không gian mở rộng tối đa để đón gió và tận dụng linh hoạt các nguồn gỗ địa phương. [5]
Hoạt động Lễ & Hội
Trong khi phần Lễ luôn giữ được tính trang nghiêm, chuẩn mực và diễn ra tập trung tại khu vực Chánh điện / Đại đình, thì phần Hội lại thể hiện rõ sắc thái văn hóa đặc trưng của từng vùng miền.
Đình làng Bắc Bộ rộn ràng với các trò chơi dân gian đa dạng như chèo, ca trù, đấu vật, cờ người; trong khi đình làng Nam Bộ lại mang đậm bản sắc của vùng đất mở cõi với nghệ thuật Hát bội (Tuồng) và các hình thức diễn xướng dân gian sông nước độc đáo.[1],[5],[6]
Bên cạnh những tri thức lý thuyết tiếp thu được, điều khiến tôi vô cùng xúc động và tự hào chính là bầu không khí học tập cởi mở, tính tương tác trực tiếp tại sự kiện. Tôi đã có cơ hội tiếp thu những tri thức đa chiều, bài bản cùng các nhà nghiên cứu chuyên sâu.
Tự tin cất lên tiếng nói: Trải nghiệm đứng trước hội trường để đại diện cho thế hệ trẻ chia sẻ góc nhìn, suy nghĩ về trách nhiệm nối dài mạch sống di sản chính là khoảnh khắc đáng nhớ nhất. Khoảnh khắc ấy giúp tôi nhận ra sinh viên ngành Di sản không chỉ là người đi tìm hiểu quá khứ, mà còn phải là cầu nối chủ động mang giá trị di sản bước vào đời sống đương đại.
Ý nghĩa đối với định hướng học tập và sự phát triển của bản thân
Buổi tọa đàm và triển lãm “Hiền nhân mở cõi – Từ chọn đất dựng làng đến nếp nhà hôm nay” đã mang đến cho tôi những trải nghiệm học tập ý nghĩa, góp phần gắn kết kiến thức lý thuyết trên giảng đường với thực tiễn nghiên cứu di sản. Việc trực tiếp quan sát các tư liệu lưu trữ, hình ảnh kiến trúc và lắng nghe những phân tích từ các chuyên gia giúp tôi hiểu rõ hơn về giá trị lịch sử, văn hóa của đình làng cũng như sự đa dạng trong kiến trúc truyền thống giữa các vùng miền. Qua đó, những kiến thức chuyên ngành không còn chỉ giới hạn trong giáo trình mà trở nên sinh động, gần gũi và dễ tiếp cận hơn. Đây cũng là cơ hội để tôi nhìn nhận rõ hơn vai trò của việc nghiên cứu tư liệu, tìm hiểu bối cảnh hình thành và nhận diện các giá trị văn hóa trong quá trình bảo tồn, phát huy di sản.[2],[3], [4], [6]
Bên cạnh những kiến thức chuyên môn được tiếp thu, chương trình còn tiếp thêm động lực để tôi kiên định với con đường học tập và nghiên cứu trong lĩnh vực Di sản và Văn hóa dân tộc. Tôi nhận thức rằng để có thể hiểu đúng và góp phần gìn giữ những giá trị di sản, bản thân cần chủ động tìm kiếm, khai thác tư liệu, tích cực tham gia các chuyến đi thực địa, đồng thời rèn luyện phương pháp nghiên cứu khoa học một cách nghiêm túc và bài bản. Đặc biệt, những chia sẻ của các diễn giả về kiến trúc, công năng và giá trị văn hóa của đình làng giúp tôi có thêm góc nhìn trong việc tiếp cận di sản, đồng thời hiểu rằng công tác bảo tồn không chỉ đòi hỏi kiến thức chuyên môn mà còn cần sự quan tâm đến bối cảnh lịch sử, đời sống cộng đồng và những thay đổi của xã hội hiện đại.[3], [4], [6].
Không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật, buổi tọa đàm còn là dịp để tôi cùng các bạn trong lớp giao lưu, học hỏi và lưu giữ những kỷ niệm đẹp trong hành trình học tập. Việc được tham dự một chương trình có sự góp mặt của các chuyên gia, nhà nghiên cứu và những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa đã mở ra cho tôi thêm nhiều cơ hội kết nối, trao đổi kinh nghiệm và tìm hiểu về các hoạt động nghiên cứu, dự án liên quan đến di sản. Từ trải nghiệm này, tôi càng mong muốn được tham gia nhiều hơn vào những chương trình học thuật và hoạt động thực tế, qua đó tích lũy kiến thức, rèn luyện kỹ năng và từng bước vận dụng những điều đã học vào thực tiễn.
Khép lại hành trình trải nghiệm tại tọa đàm “Hiền nhân mở cõi”, tôi không chỉ tích lũy thêm kiến thức chuyên môn mà còn có thêm động lực để tiếp tục học tập, nghiên cứu và gắn bó với lĩnh vực Di sản và Văn hóa dân tộc. Tôi tin rằng những bài học từ chương trình sẽ trở thành hành trang quý giá, giúp tôi nâng cao nhận thức và từng bước góp sức vào việc gìn giữ, phát huy những giá trị di sản trong đời sống hiện đại.
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến thầy Phạm Văn Luân đã tận tình kết nối, định hướng và tạo điều kiện để tôi có cơ hội tham dự chương trình ý nghĩa này. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, Hội quán các bà mẹ, Trung tâm Văn hóa Nếp Xưa cùng các chuyên gia, diễn giả đã tổ chức và chia sẻ những kiến thức quý báu, giúp tôi có thêm nhiều góc nhìn mới về di sản văn hóa truyền thống.
Họ và tên: Lữ Thị Trúc Huyên
Mã số sinh viên:D24BT056
Lớp:24DQLDS
Danh Mục Tài Liệu Tham Khảo
[1] Trần Lâm Biền. (2017). Đình làng Việt (châu thổ Bắc Bộ). Nhà xuất bản Khoa học xã hội.
[2] Minh Hòa. (2026, ngày 24 tháng 10). Nghệ thuật quan sát và ghi lại hồn cốt di sản qua ống kính nhiếp ảnh [Thuyết trình tại tọa đàm]. Triển lãm & Tọa đàm "Hiền nhân mở cõi – Từ chọn đất dựng làng đến nếp nhà hôm nay", Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, TP. Hồ Chí Minh. (Diễn giả)
[3] Tôn Thất Liêm. (2026, ngày 24 tháng 10). Phương pháp đọc thế đất, thế nước và triết lý chọn nơi an cư của người Việt xưa [Thuyết trình tại tọa đàm]. Triển lãm & Tọa đàm "Hiền nhân mở cõi – Từ chọn đất dựng làng đến nếp nhà hôm nay", Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, TP. Hồ Chí Minh. (Diễn giả)
[4] Nguyễn Trần Trọng Nghĩa. (2026, ngày 24 tháng 10). Hệ thống kiến trúc, công năng và sự chuyển biến của bộ khung gỗ đình làng Việt Nam [Thuyết trình tại tọa đàm]. Triển lãm & Tọa đàm "Hiền nhân mở cõi – Từ chọn đất dựng làng đến nếp nhà hôm nay", Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, TP. Hồ Chí Minh. (Diễn giả)
[5] Tản Mạn Kiến Trúc. (2022). Tản mạn kiến trúc Nam Bộ. Nhà xuất bản Thế Giới.
[6] Trần Hữu Phúc Tiến. (2026, ngày 24 tháng 10). Quá trình hình thành xóm làng và đời sống văn hóa tinh thần cư dân vùng đất mới Nam Bộ [Thuyết trình tại tọa đàm]. Triển lãm & Tọa đàm "Hiền nhân mở cõi – Từ chọn đất dựng làng đến nếp nhà hôm nay", Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, TP. Hồ Chí Minh. (Diễn giả)
