(Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp)
Ngày 21/09/2026, trong khuôn khổ môn học Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng, nhóm chúng tôi đã thực hiện chuyến nghiên cứu khảo sát thực địa tại Làng bánh tráng xã Phú Hòa Đông, TP.HCM – vùng đất ngoại thành Củ Chi nổi tiếng với nghề tráng bánh truyền thống. Chuyến đi đã mang lại cơ hội quý báu để nhóm trực tiếp tìm hiểu về tri thức dân gian, câu chuyện nghề cũng như bức tranh sinh kế thực tế của người dân địa phương.
Việc nghề làm bánh tráng tại đây được UBND TP.HCM chính thức công nhận là nghề truyền thống theo Quyết định số 4568/QĐ-UBND ngày 14/10/2024 không chỉ khẳng định giá trị lịch sử của làng nghề, mà còn mở ra yêu cầu cấp thiết về phát triển đời sống văn hóa cộng đồng gắn liền với sinh kế bền vững cho người dân [4].
(Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp)
Trụ cột sinh kế và không gian văn hóa xóm lò
Qua chuyến khảo sát thực địa tại xã Phú Hòa Đông và Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi (ấp Bến Đình) trong khuôn khổ môn học Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng, thực tế cho thấy nghề tráng bánh truyền thống đã gắn bó qua nhiều thế hệ và trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều hộ gia đình tại địa phương. Đặc biệt, nghề thủ công này giải quyết việc làm ổn định cho lực lượng lao động nữ và người lớn tuổi – những đối tượng khó tiếp cận công việc tại các khu công nghiệp hiện đại [1].
Quy trình làm bánh tráng tích lũy vốn tri thức dân gian phong phú: từ khâu chọn gạo, xay bột, pha tỷ lệ, kỹ thuật tráng mỏng trên nồi hơi cho đến kinh nghiệm canh nắng, phơi sương nhờ nguồn nước ngọt sông Sài Gòn. Không chỉ mang giá trị kinh tế, nghề truyền thống còn hình thành nên không gian văn hóa xóm lò đặc trưng. Tình làng nghĩa xóm, nếp sinh hoạt cộng đồng được thắt chặt qua những buổi tráng bánh sớm hay những lúc hỗ trợ nhau phơi bánh khi thời tiết thất thường [2].
(Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp)
Làn sóng hiện đại hóa và bài toán giữ “hồn” di sản
Trước áp lực gia tăng năng suất và tiêu chuẩn thị trường, nhiều cơ sở tại Phú Hòa Đông đã chủ động đầu tư máy tráng tự động, hệ thống sấy công nghiệp và dây chuyền đóng gói chân không. Một số doanh nghiệp như Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Thực phẩm Duy Anh (ấp Bến Cỏ) hay Công ty TNHH Thực phẩm Bách Lộc (ấp 7) đã nâng cao năng suất, chủ động sản xuất quanh năm và xuất khẩu sản phẩm sang các thị trường như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Châu Âu [3].
(Nguồn: Tạp Chí Điện Tử Văn Hóa Và Phát Triển)
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi công nghệ cũng đặt ra không ít thách thức cho việc bảo tồn di sản. Việc đưa máy móc vào sản xuất giải quyết được bài toán kinh tế trước mắt nhưng làm thu hẹp không gian tráng bánh thủ công – nơi lưu giữ sự tinh xảo và tính nguyên bản của nghề. Bên cạnh đó, lực lượng lao động trẻ tại địa phương chưa mặn mà nối nghiệp, dẫn đến nguy cơ đứt gãy thế hệ trao truyền tri thức dân gian. Các doanh nghiệp và hộ sản xuất cũng gặp khó khăn do chưa hình thành vùng nguyên liệu ổn định tại chỗ và chịu tác động từ những biến động thị trường quốc tế.
Giải pháp phát triển đời sống văn hóa cộng đồng gắn với du lịch sinh kế
Từ lý luận môn học Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng, việc bảo tồn di sản chỉ thực sự hiệu quả khi người dân địa phương là chủ thể văn hóa sống được bằng nghề và tự hào về di sản của mình.
Hiện nay, hoạt động giới thiệu tráng bánh tại Khu di tích Địa đạo Củ Chi chủ yếu dừng lại ở mức trải nghiệm ngắn cho du khách, trong khi du lịch trải nghiệm tại chính làng nghề bánh tráng Phú Hòa Đông vẫn còn quy mô tự phát. Hướng đi bền vững là kết nối hai khôn gian này: lấy Địa đạo Củ Chi làm điểm gợi mở để dẫn dắt du khách về tham quan, giao lưu và trải nghiệm tráng bánh trực tiếp cùng bà con làng nghề.
(Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp)
Mô hình du lịch trải nghiệm dựa vào cộng đồng vừa tạo thêm nguồn thu nhập trực tiếp cho người dân, vừa giúp du khách cảm nhận chân thực giá trị đời sống làng nghề. Trong tiến trình này, chính quyền địa phương đóng vai trò hỗ trợ quy hoạch vùng nguyên liệu, tập huấn an toàn thực phẩm, xúc tiến thương mại; trong khi thế hệ trẻ và sinh viên có thể đồng hành hỗ trợ người dân ứng dụng công nghệ, tạo mã QR truy xuất nguồn gốc và quảng bá câu chuyện làng nghề trên các nền tảng số.
Khi di sản văn hóa được chuyển hóa thành sản phẩm du lịch có sức hút và mang lại lợi ích kinh tế thiết thực, cộng đồng sẽ có thêm động lực nội sinh để giữ nghề, đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa kinh tế và bản sắc văn hóa địa phương.
Để chuyến khảo sát thực địa vừa qua hoàn thành tốt đẹp và thu thập được những thông tin thực tiễn giá trị cho đề tài, nhóm khảo sát xin chân thành gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thầy Phạm Văn Luân giảng viên môn Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng, người đã tận tình hướng dẫn, định hướng và hỗ trợ nhóm trong suốt quá trình thực hiện bài làm để đạt kết quả tốt nhất. Nhóm cũng xin trân trọng cảm ơn cô Lan (chủ hộ làng nghề sản xuất bánh tráng), chị Hồ Phú Châu cùng gia đình và các hộ dân xung quanh tại làng nghề bánh tráng Phú Hòa Đông đã cởi mở đón tiếp, nhiệt tình chia sẻ những câu chuyện nghề quý báu và cung cấp nhiều thông tin thực tế cho nhóm. Đồng thời, nhóm xin gửi lời cảm ơn chân thành đến chị Hương tại Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi đã nhiệt tình hỗ trợ, hướng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi cho nhóm trong suốt quá trình kết nối thực địa.
Trần Đức Huy
Khoa Di sản và Văn hóa dân tộc
Trường Đại học Văn Hóa Thành phố Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Nhóm Tinh Hoa khảo sát. (21/9/2026). Tư liệu thực địa tại Làng nghề Bánh tráng Phú Hòa Đông. Xã Phú Hòa Đông, TP. HCM. Truy lục ngày 9 24, 2026
[2] Trường Vũ. (2025, 10 31). Phú Hòa Đông – Giữ lửa làng nghề bánh tráng giữa thời hội nhập. Đã truy lục 9 24, 2026, từ TẠP CHÍ ĐIỆN TỬ VĂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN: https://vanhoavaphattrien.vn/phu-hoa-dong-giu-lua-lang-nghe-banh-trang-giua-thoi-hoi-nhap-a30785.html
[3] Trường Vũ. (2026, 10 07). TP.HCM: Làng nghề bánh tráng Phú Hòa Đông kết hợp tinh hoa truyền thống với ứng dụng công nghệ hiện đại. Đã truy lục 9 24, 2026, từ TẠP CHÍ ĐIỆN TỬ VĂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN: https://vanhoavaphattrien.vn/tphcm-lang-nghe-banh-trang-phu-hoa-dong-chuyen-minh-cung-cong-nghe-hien-dai-a34135.html
[4] ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH. (2024, 10 14). QUYẾT ĐỊNH Số: 4568 /QĐ-UBND Về công nhận nghề truyền thống sản xuất bánh tráng ngày 24 tháng 10 năm 2024. Truy lục ngày 09 24, 2026
