Mở đầu: Từ giảng đường đến An Tất Viên: Vì sao cần khảo sát thực tế?
Trong quá trình học môn Lý luận văn hóa, chúng em được tiếp cận nhiều vấn đề về giá trị văn hóa, đời sống văn hóa, ký ức, bản sắc và sự trao truyền các giá trị qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, với sinh viên, việc hiểu những khái niệm ấy sẽ khó đầy đủ nếu chỉ dừng lại ở bài giảng. Khảo sát thực tế vì thế trở thành một cách để đưa lý luận đến gần hơn với đời sống, quan sát những giá trị văn hóa trong một không gian cụ thể và đối chiếu những điều đã học với những gì đang diễn ra ngoài thực tế.
Ngày 20 tháng 9 năm 2026, nhóm chúng em có chuyến khảo sát tại An Tất Viên, quận Gò Vấp (cũ), Thành phố Hồ Chí Minh. Đây không đơn thuần là một chuyến tham quan. Đối với chúng em, đây là một hoạt động học tập thực tế phục vụ cho việc tìm hiểu và vận dụng những nội dung của môn Lý luận văn hóa.
Nếu trên giảng đường, văn hóa được tiếp cận qua khái niệm thì tại An Tất Viên, những khái niệm ấy hiện diện bằng những dấu tích rất cụ thể: tượng bán thân, sách, hình ảnh, gia phả, không gian thờ tưởng niệm và phần mộ của Hồ Biểu Chánh cùng người thân.
Khi “lý luận” không còn nằm trên trang giấy
Điều đầu tiên khiến chúng em chú ý khi bước vào An Tất Viên là sự đan xen giữa đời sống đô thị và một không gian lưu giữ ký ức. Giữa nhịp sống của Gò Vấp, nơi đây tạo nên một khoảng lặng tương đối yên tĩnh. Những mảng xanh, cây cảnh, bàn thờ, hình ảnh và sách khiến không gian tưởng niệm trở thành nơi kết nối giữa quá khứ và hiện tại.
Điều đáng suy nghĩ là giá trị của nơi này không nằm ở sự đồ sộ. Một không gian không quá lớn vẫn có thể lưu giữ một câu chuyện văn hóa lớn khi ở đó còn hiện diện ký ức về con người, gia đình và một giai đoạn lịch sử. Từ góc nhìn của sinh viên Văn hóa, đây là một minh chứng gần gũi cho việc giá trị văn hóa không chỉ tồn tại trong những công trình nổi bật mà còn được gìn giữ qua những không gian đời thường.
Trước chuyến đi, Hồ Biểu Chánh đối với chúng em phần lớn hiện diện qua sách vở, tác phẩm và những thông tin đã được học. Nhưng khi trực tiếp nhìn thấy tượng bán thân, những cuốn sách, hình ảnh gia đình và không gian tưởng niệm, cảm nhận về ông trở nên cụ thể hơn.
Những cuốn sách được lưu giữ tại đây không chỉ là tư liệu văn học. Chúng còn cho thấy một quá trình tiếp tục đọc, tìm hiểu và ghi nhớ. Những bức ảnh cũ, hình ảnh gia đình và vật dụng thờ tự lại mở ra một tầng ký ức khác: ký ức về một con người được gìn giữ không chỉ bằng tác phẩm mà còn bằng câu chuyện của những thế hệ đi sau.
Khoảnh khắc các bạn sinh viên thắp hương trước bàn thờ cũng khiến chuyến khảo sát có thêm chiều sâu. Đó không chỉ là một nghi thức tưởng niệm mà còn là cách người trẻ hôm nay thể hiện sự trân trọng đối với một người đã để lại dấu ấn trong đời sống văn học và văn hóa Nam Bộ.
Một gia phả, nhiều thế hệ và câu chuyện về ký ức
Một trong những chi tiết khiến chúng em dừng lại lâu là sơ đồ gia phả dòng họ Hồ Biểu Chánh. Nhìn những cái tên được kết nối qua nhiều thế hệ, chúng em nhận ra rằng phía sau một nhân vật văn hóa không chỉ có sự nghiệp của riêng người đó. Còn có gia đình, các mối quan hệ, những thế hệ kế tiếp và cả một quá trình gìn giữ ký ức.
Từ góc nhìn Lý luận văn hóa, điều này gợi cho chúng em một cách hiểu rộng hơn về di sản. Di sản không chỉ là một hiện vật hay một công trình được giữ lại. Di sản còn nằm trong khả năng kể lại câu chuyện về con người, thời đại và những giá trị đã tạo nên ký ức cộng đồng.
Nếu một thế hệ không còn biết đến câu chuyện của thế hệ trước?
Đứng trước những phần mộ được ghi danh Hồ Biểu Chánh và người thân, chúng em có cảm giác quá khứ không còn là một khái niệm nằm trong sách. Quá khứ có một địa điểm, có dấu tích và có những con người đang tiếp tục chăm sóc, gìn giữ.
Từ đó, một câu hỏi xuất hiện: nếu một thế hệ không còn biết đến những câu chuyện của thế hệ trước, điều gì sẽ xảy ra với ký ức văn hóa? Một địa điểm có thể được bảo tồn về mặt vật chất, nhưng để di sản thực sự sống trong đời sống hiện tại, vẫn cần có người tìm đến, tìm hiểu và kể lại.
Vì vậy, bảo tồn văn hóa không thể chỉ dừng ở việc giữ lại một công trình hay hiện vật. Bảo tồn còn cần gắn với giáo dục, truyền thông và tạo cơ hội để người trẻ tiếp cận di sản bằng những hình thức gần gũi. Đó cũng là điều chuyến khảo sát giúp chúng em nhận thức rõ hơn.
Từ chuyến khảo sát đến góc nhìn của sinh viên Quản lý văn hóa
Sau chuyến đi, chúng em nhìn Quản lý văn hóa rộng hơn, đó không chỉ là tổ chức chương trình hay quản lý hoạt động văn hóa, mà còn là quá trình nhận diện giá trị, lưu giữ ký ức, tổ chức thông tin, kết nối cộng đồng và tạo điều kiện để di sản tiếp tục được tiếp cận trong đời sống hiện nay.
Nếu lý luận giúp chúng em có công cụ để đặt câu hỏi về văn hóa thì khảo sát thực tế giúp chúng em nhìn thấy câu trả lời trong đời sống. Đây có lẽ là giá trị lớn nhất của việc học thông qua thực địa: những kiến thức trên trang giấy được kiểm chứng bằng trải nghiệm, quan sát và suy nghĩ của chính người học.
Một lời cảm ơn từ chuyến đi
Chuyến khảo sát sẽ khó có được những cảm nhận trọn vẹn nếu thiếu sự đón tiếp và chia sẻ của ông Trần Quốc Oai – chắt của nhà văn Hồ Biểu Chánh.
Nhóm chúng em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến ông Trần Quốc Oai vì đã dành thời gian đón tiếp, chia sẻ những câu chuyện và thông tin liên quan đến gia đình, không gian tưởng niệm cũng như những giá trị được gìn giữ tại An Tất Viên. Những chia sẻ của ông giúp chuyến khảo sát không chỉ có thêm tư liệu mà còn có thêm một chiều sâu đặc biệt: chiều sâu của ký ức được truyền lại từ chính những người đang tiếp tục gìn giữ ký ức ấy.
Lời kết: Rời An Tất Viên, mang theo một cách nhìn khác về văn hóa
Sau chuyến đi, điều chúng em mang về không chỉ là những bức ảnh lưu trong điện thoại. Đó còn là một cách nhìn khác về văn hóa. Văn hóa có thể nằm trong một cuốn sách, nhưng cũng có thể nằm trong một câu chuyện gia đình; có thể hiện diện trong một không gian tưởng niệm, một gia phả, một bức ảnh cũ hay trong cách con người cúi đầu trước bàn thờ của một người đi trước.
Và có lẽ, đó chính là giá trị của việc đưa lý luận ra thực tế. Từ giảng đường đến An Tất Viên, những khái niệm về văn hóa không còn nằm yên trên trang giấy. Chúng hiện hữu trong một không gian, một câu chuyện và những con người đang tiếp tục gìn giữ ký ức.
Với chúng em, chuyến khảo sát không chỉ giúp hiểu thêm về Hồ Biểu Chánh, mà còn giúp hiểu rằng: di sản chỉ thật sự sống khi vẫn có người nhớ, người tìm hiểu và người kể lại.
Vũ Thị Ngọc Thảo, 25DTCSKVH2
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Huỳnh Thị Lành. (2006). Vị trí của Hồ Biểu Chánh trong văn xuôi quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỷ XX (1900–1930) [Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh]. Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
Hội Nhà văn Việt Nam. (2024, 18 tháng 5). Hồ Biểu Chánh – Văn tài đầu thế kỷ 20. Hội Nhà văn Việt Nam
