Có những giá trị văn hóa không chỉ được lưu giữ qua những công trình kiến trúc, hiện vật hay trang sử, mà còn được tiếp nối thông qua ký ức, câu chuyện và tâm huyết của những con người đã dành cả cuộc đời để gìn giữ chúng. Đối với tôi, chuyến đi thực tế tìm hiểu về Chùa Tôn Thạnh và những dấu ấn của Nguyễn Đình Chiểu không đơn thuần là một hoạt động phục vụ học tập, mà còn là dịp bản thân được tiếp cận gần hơn với lịch sử, hiểu thêm về những con người đứng phía sau hành trình bảo tồn di sản. Đặc biệt, cuộc gặp gỡ bà Châu Anh Phụng đã để lại trong tôi nhiều suy nghĩ và cảm xúc sâu sắc về sự tận tâm, kiên trì của một cá nhân dành phần lớn cuộc đời mình tìm kiếm, sưu tầm và lưu giữ tư liệu lịch sử.
Trước đó, vào ngày 21/09/2026, trong chuyến khảo sát thực tế tại Chùa Tôn Thạnh, tôi và các thành viên trong nhóm đã có dịp gặp gỡ, trò chuyện với thầy trụ trì cùng tìm hiểu về những dấu ấn của Nguyễn Đình Chiểu tại chùa. Qua lời kể của thầy, chúng tôi biết thêm bà Châu Anh Phụng – người đã dành nhiều tâm huyết tìm kiếm, sưu tầm và lưu giữ những tư liệu liên quan đến cụ Nguyễn Đình Chiểu. Từ những thông tin ấy, nhóm mong muốn có cơ hội được gặp gỡ và lắng nghe trực tiếp những chia sẻ từ bà.
Vì vậy, vào ngày 28 tháng 10 năm 2026, nhóm chúng tôi tiếp tục lên đường từ Thành phố Hồ Chí Minh xuống Long An cũ thăm bà Châu Anh Phụng. Chuyến đi lần này được thực hiện với mong muốn tìm hiểu sâu hơn những giá trị liên quan đến Nguyễn Đình Chiểu, đồng thời gặp gỡ và thể hiện sự trân trọng đối với một người đã có nhiều đóng góp trong quá trình sưu tầm, nghiên cứu và lưu giữ tư liệu về ông.
Sau khi đến nơi, nhóm được cô Kim Anh dẫn vào thăm bà. Qua tìm hiểu, chúng tôi biết hiện tại bà đang sinh sống trong một căn phòng trọ gần nhà cô Kim Anh và được cô quan tâm, chăm sóc, hỗ trợ trong sinh hoạt hằng ngày (từ nguồn hỗ trợ của một nhóm thầy giáo…). Cuộc gặp gỡ ban đầu diễn ra khá gần gũi và thân tình. Sau khi trò chuyện, hỏi thăm, bà bắt đầu chia sẻ với chúng tôi về cuộc đời và hành trình dành nhiều năm tháng tìm kiếm, sưu tầm những tài liệu liên quan đến Nguyễn Đình Chiểu.
Điều khiến tôi ấn tượng nhất chính là câu chuyện về lý do bà lựa chọn con đường nghiên cứu này. Theo lời bà kể, từ khi còn trẻ, bà xuất thân trong một gia đình khá giả, là người con út nên được gia đình yêu thương và chiều chuộng. Bà cũng có điều kiện học tập, từng theo học tại Trường Nữ sinh Gia Long ở Sài Gòn. Với điều kiện và hoàn cảnh của mình, bà có thể lựa chọn nhiều con đường khác nhau trong cuộc sống. Thế nhưng, điều bà dành sự quan tâm đặc biệt lại chính là việc tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của cụ Nguyễn Đình Chiểu.
Bà chia sẻ rằng bản thân luôn mong muốn làm được một điều gì đó có ích cho xã hội, để lại những giá trị có ý nghĩa cho các thế hệ sau. Theo cách nhìn nhận của bà, ở miền Bắc có Đại thi hào Nguyễn Du, còn ở miền Nam có cụ Nguyễn Đình Chiểu – một danh nhân có nhiều đóng góp lớn đối với văn học và văn hóa dân tộc. Chính suy nghĩ ấy đã thôi thúc bà dành phần lớn thời gian của tuổi trẻ để đi nhiều nơi, tìm kiếm, thu thập và nghiên cứu những tài liệu liên quan đến Nguyễn Đình Chiểu. Bà mong muốn có thể tìm hiểu đầy đủ hơn về cuộc đời ông, đồng thời lưu giữ những tư liệu có ích cho xã hội và cho những thế hệ sau này.
Nghe bà kể, tôi cảm nhận được sự kiên trì và niềm say mê đặc biệt đối với con đường mà bà đã lựa chọn. Đó không phải là một công việc nhất thời hay một sở thích thoáng qua mà dường như đã trở thành mục đích sống của bà trong suốt nhiều năm tháng. Bà kể về những chuyến đi, những mối quan hệ từng có, những hoạt động nghiên cứu và cả những kỷ niệm trong quá trình tìm kiếm tài liệu. Qua lời kể ấy, tôi hiểu rằng để có được những tư liệu lịch sử mà ngày nay chúng ta có thể tiếp cận, phía sau đó là rất nhiều thời gian, công sức và sự kiên trì của những người âm thầm thực hiện.
Tuy nhiên, bên cạnh sự trân trọng đối với những đóng góp của bà, tôi cũng có những cảm xúc khó diễn tả khi nghe về cuộc sống riêng của bà. Vì dành gần như cả tuổi trẻ cho hành trình nghiên cứu Nguyễn Đình Chiểu, bà không lập gia đình và không có chồng con. Đến hiện tại, khi tuổi đã cao, bà không có người thân trong gia đình trực tiếp ở bên cạnh chăm sóc. Bà đã dành phần lớn cuộc đời để thực hiện điều mình mong muốn, nhưng dường như cũng phải đánh đổi nhiều điều trong cuộc sống cá nhân. Điều đó khiến tôi vừa khâm phục, vừa suy nghĩ về những hy sinh thầm lặng của một người đã dành cả cuộc đời cho việc lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử.
May mắn thay, trong cuộc sống hiện tại, bà có cô Kim Anh bên cạnh quan tâm và chăm sóc. Theo những gì chúng tôi được biết, cô Kim Anh là người phụ nữ quê gốc tại địa phương, có năm người con trai đều đã lập gia đình, đi làm và sinh sống ở nhiều nơi khác nhau. Hiện tại, cô ở một mình và dành thời gian quan tâm, chăm sóc bà Châu Anh Phụng. Qua cách cô đón tiếp, chuẩn bị bữa ăn và tạo điều kiện cho nhóm chúng tôi đến thăm, tôi cảm nhận được sự chân thành, tình cảm và lòng tốt mà cô dành cho bà. Đối với tôi, đây cũng là một điều rất đáng quý, bởi bên cạnh những giá trị lớn lao được lưu giữ trong tài liệu và di tích, tình người và sự quan tâm giữa những con người trong cuộc sống cũng là những giá trị văn hóa cần được trân trọng.
Sau buổi trò chuyện, cô Kim Anh đã chuẩn bị bữa cơm để nhóm chúng tôi ở lại dùng bữa và nghỉ ngơi. Sự tiếp đón thân tình ấy khiến chúng tôi cảm thấy rất gần gũi, ấm áp. Sau khi ăn uống xong, các thành viên trong nhóm cùng nhau dọn dẹp rồi tiếp tục được bà Châu Anh Phụng dẫn về phòng trọ riêng của bà để xem những tư liệu mà bà đã sưu tầm và lưu giữ trong suốt nhiều năm.
Đây có lẽ là một trong những phần khiến tôi cảm thấy chuyến đi thực sự có ý nghĩa. Tại phòng trọ, bà giới thiệu cho chúng tôi xem nhiều bài viết, tài liệu và những nội dung liên quan đến cụ Nguyễn Đình Chiểu. Bà cũng kể về những mối quan hệ của mình trong quá khứ, các hoạt động từng tham gia, những hình ảnh khi còn trẻ và cả những bài thơ do chính bà sáng tác. Qua từng câu chuyện, tôi có thể cảm nhận được bà vẫn còn rất nhiều điều muốn chia sẻ, rất nhiều kỷ niệm gắn với hành trình nghiên cứu mà bà đã theo đuổi.
Điều làm tôi suy nghĩ là những tài liệu ấy không đơn thuần chỉ là giấy tờ hay những bài viết được lưu giữ qua năm tháng. Mỗi tài liệu đều gắn với một quá trình tìm kiếm, một câu chuyện và một phần ký ức của người sưu tầm. Khi được trực tiếp nhìn thấy những gì bà đã dành nhiều năm để thu thập, tôi mới hiểu rõ hơn giá trị của công việc mà bà đã theo đuổi. Nếu không có những người dành thời gian tìm kiếm, ghi chép và lưu giữ tư liệu như bà, có thể một số thông tin, câu chuyện và dấu tích liên quan đến danh nhân Nguyễn Đình Chiểu sẽ khó có cơ hội được tiếp cận và nghiên cứu đầy đủ hơn.
Tôi cũng đặc biệt ấn tượng khi nghe bà kể về những hình ảnh thời trẻ, những hoạt động và những bài thơ do bà sáng tác. Qua đó, tôi nhận ra bà không chỉ là một người sưu tầm tài liệu mà còn là một người có đời sống tinh thần phong phú, có tình yêu đối với văn học và lịch sử. Cuộc trò chuyện với bà giúp tôi hiểu rằng phía sau một người có đóng góp cho công tác lưu giữ di sản luôn tồn tại cả một hành trình riêng với những lựa chọn, niềm đam mê, khó khăn và những hy sinh mà đôi khi người khác không dễ dàng nhìn thấy.
Thời gian trò chuyện và tìm hiểu tư liệu trôi qua khá nhanh. Đến giờ nghỉ trưa, nhóm chúng tôi xin phép bà Châu Anh Phụng được trở về. Trước khi về lại Thành phố Hồ Chí Minh, nhóm tiếp tục được cô Kim Anh mời vào nhà nghỉ ngơi. Vì thời tiết lúc đó còn khá nắng nên chúng tôi quyết định ở lại một lúc, chờ thời tiết dịu hơn rồi mới bắt đầu hành trình trở về. Tuy chuyến đi không kéo dài quá lâu nhưng những gì được nghe, được nhìn thấy và được trực tiếp trò chuyện với bà đã để lại trong tôi nhiều suy nghĩ.
Sau chuyến đi, từ khảo sát Chùa Tôn Thạnh, tham quan Nhà lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu đến gặp gỡ trực tiếp bà Châu Anh Phụng, tôi cảm nhận rõ hơn mối liên hệ giữa một danh nhân, một di tích và những con người có công lưu giữ ký ức lịch sử. Nếu Chùa Tôn Thạnh giúp tôi tìm lại không gian gắn bó với những năm tháng hoạt động của Nguyễn Đình Chiểu, Nhà lưu niệm giúp tôi hiểu hơn về cuộc đời và sự nghiệp của ông, thì cuộc gặp gỡ bà Châu Anh Phụng lại giúp tôi hiểu thêm về hành trình của một người đã dành gần như cả cuộc đời để tìm kiếm và lưu giữ những tư liệu liên quan đến ông. Ba trải nghiệm ấy đã bổ sung cho nhau, giúp tôi có cái nhìn đầy đủ và gần gũi hơn về giá trị văn hóa của đề tài mà nhóm đang thực hiện.
Đặc biệt, chuyến thăm bà Châu Anh Phụng khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn về vai trò của mình trong công tác bảo tồn di sản. Trước đây, khi nhắc đến bảo tồn văn hóa, tôi thường nghĩ đến trách nhiệm của các cơ quan quản lý, những công trình kiến trúc, hiện vật hay các di tích đã được công nhận. Nhưng qua câu chuyện của bà, tôi nhận ra rằng có những giá trị văn hóa được lưu giữ nhờ chính sự tâm huyết của những cá nhân bình dị. Họ có thể không trực tiếp làm việc trong các cơ quan quản lý văn hóa nhưng bằng tình yêu, sự kiên trì và những đóng góp của mình, họ đã góp phần giúp những giá trị lịch sử không bị lãng quên.
Từ góc nhìn của một sinh viên ngành Quản lý văn hóa, tôi cho rằng những tư liệu mà bà Châu Anh Phụng đã sưu tầm cần được quan tâm, ghi nhận và có hướng lưu trữ phù hợp. Đây không chỉ là nguồn thông tin phục vụ nghiên cứu Nguyễn Đình Chiểu mà còn có thể trở thành nguồn tư liệu có giá trị đối với công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Việc tiếp cận, hệ thống hóa, số hóa và bảo quản những tài liệu này cần được thực hiện một cách cẩn trọng, có sự phối hợp giữa cá nhân lưu giữ, nhà nghiên cứu và các cơ quan chuyên môn. Bên cạnh đó, những câu chuyện và ký ức của bà cũng cần được ghi chép, bởi đây là những thông tin gắn với chính quá trình hình thành và phát triển của công tác nghiên cứu, giới thiệu di tích.
Từ những điều trực tiếp chứng kiến trong chuyến thăm, tôi xin đưa ra một số khuyến nghị đối với chính quyền địa phương, đặc biệt là Ủy ban nhân dân xã Mỹ Lộc, tỉnh Tây Ninh. Tôi mong rằng chính quyền địa phương sẽ quan tâm hơn đến hoàn cảnh hiện tại của bà Châu Anh Phụng, tổ chức thăm hỏi, động viên và tìm hiểu những nhu cầu thiết thực trong đời sống của bà. Trên cơ sở đó, địa phương có thể xem xét kết nối với các tổ chức xã hội, đoàn thể và các đơn vị có chức năng hỗ trợ bà về điều kiện sinh hoạt, chăm sóc sức khỏe và những nhu cầu cần thiết khi tuổi đã cao. Bên cạnh sự quan tâm về đời sống, tôi cũng mong địa phương phối hợp với ngành văn hóa và các cơ quan chuyên môn tìm hiểu, ghi nhận những đóng góp của bà, đồng thời có phương án hỗ trợ bảo quản, hệ thống hóa và số hóa các tư liệu liên quan đến Nguyễn Đình Chiểu mà bà đã dành nhiều năm sưu tầm. Việc tiếp cận và lưu trữ cần có sự trao đổi, đồng thuận của bà, bảo đảm tôn trọng quyền sở hữu và nguyện vọng của người đang lưu giữ tư liệu. Theo tôi, đây không chỉ là sự quan tâm dành cho một cá nhân có hoàn cảnh cần được hỗ trợ mà còn là cách thể hiện trách nhiệm của địa phương đối với những người đã có nhiều đóng góp cho việc gìn giữ các giá trị lịch sử, văn hóa.
Chuyến đi cũng giúp tôi hiểu rõ hơn về khái niệm giá trị văn hóa đã được học trong môn Lý luận văn hóa. Giá trị văn hóa không chỉ được thể hiện qua những công trình, hiện vật hay tác phẩm nổi tiếng mà còn nằm trong ký ức, câu chuyện, tình cảm và sự đóng góp của con người. Một ngôi chùa có thể mang giá trị lịch sử vì gắn với một danh nhân và một giai đoạn lịch sử; một cây cổ thụ có thể mang giá trị cảnh quan và ký ức của cộng đồng; một bộ tài liệu được một cá nhân dành cả cuộc đời để sưu tầm cũng có thể trở thành nguồn tư liệu quý giá cho các thế hệ sau. Tất cả những điều đó đều cho thấy văn hóa không phải là những giá trị bất động mà luôn được hình thành, lưu giữ và tiếp nối thông qua con người và đời sống xã hội.
Đối với bản thân tôi, điều quan trọng nhất sau chuỗi chuyến đi không chỉ là có thêm thông tin để hoàn thành đề tài nghiên cứu mà còn là hiểu rõ hơn trách nhiệm của mình đối với những giá trị văn hóa đang tồn tại xung quanh. Là sinh viên Quản lý văn hóa, tôi nghĩ mình cần chủ động tìm hiểu di sản bằng những phương pháp nghiêm túc, biết khảo sát thực tế, phỏng vấn người am hiểu, tìm kiếm tư liệu và đối chiếu thông tin. Đồng thời, cần quan tâm đến việc ghi chép, lưu trữ và giới thiệu những giá trị văn hóa đến cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Tôi cũng nhận ra rằng những người đang nắm giữ tư liệu và ký ức lịch sử cần được quan tâm, lắng nghe và trân trọng, bởi khi thời gian trôi qua, nếu không kịp thời ghi nhận và lưu giữ thì nhiều câu chuyện quý giá có thể sẽ không còn cơ hội được truyền lại.
Kết thúc chuỗi chuyến đi, tôi cảm thấy đề tài về Chùa Tôn Thạnh và dấu ấn Nguyễn Đình Chiểu tại Long An cũ đối với mình không còn đơn thuần là một bài nghiên cứu để hoàn thành môn học. Từ việc được trực tiếp đứng trong không gian chùa, quan sát những dấu tích lịch sử, nghe thầy trụ trì chia sẻ cho đến cuộc gặp gỡ và lắng nghe câu chuyện cuộc đời bà Châu Anh Phụng, tôi đã có thêm nhiều trải nghiệm và góc nhìn mới về công tác bảo tồn văn hóa. Đặc biệt, hình ảnh bà Châu Anh Phụng với hành trình dành phần lớn cuộc đời để tìm kiếm và lưu giữ tư liệu về Nguyễn Đình Chiểu sẽ là một trong những điều khiến tôi nhớ nhất sau chuyến đi.
Tôi nhận ra rằng giá trị của một di sản không chỉ nằm ở những gì còn hiện hữu mà còn nằm trong những ký ức, câu chuyện và công sức của những con người đã góp phần gìn giữ nó. Một di tích có thể được bảo tồn bằng những công trình, một nhân vật lịch sử có thể được ghi nhớ qua những tác phẩm và tư liệu, nhưng để những giá trị ấy tiếp tục tồn tại trong đời sống hôm nay thì cần có sự quan tâm, trân trọng và tiếp nối của nhiều thế hệ. Với tôi, chuỗi chuyến đi lần này không chỉ giúp mở rộng kiến thức chuyên ngành mà còn để lại một bài học sâu sắc về tình yêu đối với lịch sử, văn hóa và trách nhiệm của người trẻ trong việc gìn giữ những giá trị mà thế hệ đi trước đã dày công vun đắp.
Cuối cùng, nhóm chúng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến TS. Phạm Văn Luân, người đã hướng dẫn, định hướng và tạo điều kiện để nhóm có cơ hội thực hiện những chuyến khảo sát thực tế, từ đó có thêm tư liệu và trải nghiệm trực tiếp phục vụ quá trình nghiên cứu đề tài. Những định hướng của thầy giúp chúng tôi hiểu rằng nghiên cứu văn hóa không chỉ dừng lại ở tìm kiếm thông tin trên sách vở mà cần trực tiếp đến di tích, quan sát, tìm hiểu và tiếp xúc với những người đang gìn giữ các giá trị di sản.
Đặc biệt, nhóm xin gửi lời cảm ơn chân thành đến bà Châu Anh Phụng vì đã dành thời gian tiếp đón, trò chuyện và chia sẻ những câu chuyện về cuộc đời, hành trình nghiên cứu cũng như những tư liệu bà đã dày công sưu tầm, lưu giữ liên quan đến danh nhân Nguyễn Đình Chiểu. Những chia sẻ trực tiếp của bà là nguồn tư liệu và trải nghiệm rất có ý nghĩa đối với nhóm.
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến cô Kim Anh, người đã tận tình đón tiếp và hỗ trợ nhóm trong chuyến đi. Không chỉ thường xuyên quan tâm, chăm sóc và chuẩn bị những bữa ăn cho bà Châu Anh Phụng, cô còn chu đáo nấu cơm, mời các thành viên trong nhóm cùng dùng bữa khi đến thăm. Sự nhiệt tình, gần gũi và lòng tốt của cô đã giúp chúng tôi cảm nhận được sự ấm áp, chân thành của tình người trong chuyến đi. Đây là một tình cảm đáng quý mà tôi và các thành viên trong nhóm sẽ luôn trân trọng và ghi nhớ.
Đối với tôi, được gặp gỡ và lắng nghe câu chuyện của bà Châu Anh Phụng là một trải nghiệm đặc biệt. Tôi hy vọng những tư liệu mà bà đã dành nhiều năm sưu tầm sẽ tiếp tục được quan tâm, lưu giữ và phát huy giá trị, để những đóng góp của bà cũng như những dấu ấn của Nguyễn Đình Chiểu không bị lãng quên theo thời gian. Đây cũng là điều mà tôi mong muốn ghi nhớ sau hành trình tìm hiểu về Chùa Tôn Thạnh và danh nhân Nguyễn Đình Chiểu tại vùng đất Long An cũ.
Trong thời gian tới, nhóm sẽ tiếp tục hoàn thiện những nội dung đã tìm hiểu, đồng thời có thêm cơ hội quay lại Chùa Tôn Thạnh để quan sát, tìm hiểu sâu hơn về đời sống văn hóa, hoạt động gìn giữ và phát huy giá trị di tích. Đặc biệt, nhóm sẽ tiếp tục rà soát, chọn lọc và hệ thống hóa những tư liệu đã thu thập được từ các chuyến đi thực tế, nhất là những câu chuyện, hình ảnh và tài liệu liên quan đến Nguyễn Đình Chiểu cũng như quá trình sưu tầm, lưu giữ tư liệu của bà Châu Anh Phụng và hoàn thành hồ sơ đăng ký cây Di sản đối với cây Phượng cổ thụ trong khuôn viên chùa Tôn Thạnh như thầy Tích Tắc Hòa gửi gắm….
Bên cạnh đó, chúng tôi dự kiến tiếp tục hoàn thiện hồ sơ, bổ sung những thông tin và minh chứng cần thiết cho các nội dung nghiên cứu của nhóm; đồng thời tìm kiếm cơ hội kết nối với những người am hiểu lịch sử địa phương, các nhà nghiên cứu và cơ quan chuyên môn để có cái nhìn đầy đủ, khách quan hơn. Tôi hy vọng rằng, những công việc tiếp theo sẽ không chỉ giúp nhóm hoàn thành tốt đề tài học tập mà còn góp phần lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa đang hiện diện tại Chùa Tôn Thạnh. Quan trọng hơn, qua hành trình này, tôi mong những câu chuyện và đóng góp của những người âm thầm gìn giữ di sản như bà Châu Anh Phụng sẽ được quan tâm, ghi nhận và tiếp tục lan tỏa đến các thế hệ sau.
Sinh viên: Tô Thị Huyền
Khoa Quản lý Văn hóa, Nghệ thuật
Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Cổng thông tin du lịch Long An, Chạm vào hồn quê Nam Bộ nơi vùng hạ lưu sông Vàm Cỏ.
https://dulich.longan.gov.vn/tin-tuc/cham-vao-hon-que-nam-bo-noi-vung-ha-luu-song-vam-co-1611
Cổng thông tin du lịch Long An, Về Cần Đước thăm xứ Chợ Đào.
https://dulich.longan.gov.vn/tin-tuc/ve-can-duoc-tham-xu-cho-dao-286
