Từ đất và lửa đến tinh hoa văn hóa Việt: Hành trình khám phá nghệ thuật chế tác và giá trị truyền thống qua chuyến đi thực tế tại Bảo tàng Gốm sứ Minh Long

Có những giá trị văn hóa không hiện diện trực tiếp trong những trang sử hào hùng mà lặng lẽ được lưu giữ trong từng sản phẩm do bàn tay con người tạo nên. Qua thời gian, đất hóa thành gốm, lửa tạo nên hình hài, còn trí tuệ và tâm hồn người nghệ nhân thổi vào từng sản phẩm gốm những giá trị vượt lên trên công năng sử dụng thông thường. Từ một vật phẩm tưởng chừng bình dị trong đời sống, gốm sứ trở thành nơi kết tinh của tri thức nghề nghiệp, tư duy thẩm mỹ và những dấu ấn văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Hành trình khám phá Bảo tàng Gốm sứ Minh Long đã mở ra cho nhóm sinh viên chúng em cơ hội nhìn nhận sâu sắc hơn về sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, đồng thời đặt ra một suy ngẫm đáng giá: Làm thế nào để những giá trị được hun đúc từ quá khứ vẫn tiếp tục tỏa sáng trong nhịp sống đương đại. Chính từ góc nhìn ấy, chuyến tham quan không chỉ mang ý nghĩa trải nghiệm thực tế, mà còn trở thành hành trình khám phá chiều sâu văn hóa ẩn sau mỗi tác phẩm gốm sứ Việt Nam.

Ngày 16/10/2026, nhóm chúng em đã có cơ hội được tham quan và trải nghiệm Bảo tàng Gốm sứ Minh Long với mục đích phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài của học phần Lý luận văn hóa do TS. Phạm Văn Luân phụ trách. Chuyến tham quan đã đem đến cho nhóm em một trải nghiệm học tập giàu ý nghĩa, không chỉ giúp mở rộng hiểu biết về nghệ thuật chế tác gốm sứ mà còn gợi mở nhiều suy ngẫm về mối quan hệ giữa văn hóa truyền thống và đời sống đương đại. Nếu trước đây, gốm sứ trong nhận thức của nhóm chủ yếu gắn với những vật dụng quen thuộc trong sinh hoạt hằng ngày, thì sau chuyến đi, nhóm nhận ra rằng mỗi sản phẩm gốm sứ còn là kết tinh của tri thức nghề nghiệp, kinh nghiệm lịch sử, tư duy thẩm mỹ và sự sáng tạo của con người qua nhiều thế hệ.

Với thông điệp “Tinh hoa từ đất – Tinh xảo từ người”, Bảo tàng Gốm sứ Minh Long không chỉ giới thiệu những thành tựu của một thương hiệu gốm sứ Việt Nam mà còn mở ra không gian để người tham quan tiếp cận câu chuyện về lao động, sáng tạo và khát vọng nâng tầm giá trị văn hóa dân tộc. Qua đó, chuyến tham quan giúp nhóm hiểu sâu sắc hơn về giá trị của một sản phẩm văn hóa không chỉ nằm ở hình thức vật chất, mà còn được hình thành từ những ý nghĩa lịch sử, xã hội và tinh thần mà con người gửi gắm vào từng sản phẩm.

Điểm khởi đầu để lại ấn tượng sâu sắc cho nhóm là phần trình chiếu giới thiệu quá trình hình thành và phát triển của gốm sứ Minh Long. Thông qua hình ảnh và thông tin được giới thiệu, nhóm có cơ hội hiểu sâu hơn về hành trình xây dựng thương hiệu, sự kế thừa truyền thống nghề gốm của gia đình nghệ nhân Lý Ngọc Minh và quá trình tiếp thu kỹ thuật hiện đại nâng cao chất lượng sản phẩm. Đây không chỉ là lịch sử phát triển của một thương hiệu, mà còn là hành trình chuyển hóa những nguyên liệu tự nhiên thành sản phẩm mang giá trị sử dụng và giá trị thẩm mỹ. Đất, nước, men và lửa vốn là những yếu tố gần gũi, nhưng để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn đòi hỏi sự am hiểu vật liệu, kỹ năng chuyên môn, khả năng kiểm soát kỹ thuật và tính kiên trì. Mỗi sản phẩm vì thế không đơn thuần là kết quả của một quy trình sản xuất, mà còn phản ánh sự kết hợp giữa tri thức nghề nghiệp, kinh nghiệm tích lũy và năng lực sáng tạo của con người.

Nếu phần trình chiếu giúp nhóm tiếp cận câu chuyện hình thành gốm sứ bằng thông tin và hình ảnh, thì không gian trưng bày lại đem đến trải nghiệm trực quan, sinh động và giàu cảm xúc hơn. Điều gây ấn tượng là sự tương phản giữa những dấu ấn gợi nhắc quá khứ với diện mạo hiện đại trong cách tổ chức không gian, trình bày sản phẩm và ứng dụng công nghệ. Sự đối lập ấy không đơn thuần là khác biệt về hình thức kiến trúc hay phương thức trưng bày, mà còn gợi lên những chuyển biến trong cách con người tiếp cận, sáng tạo và trao truyền các giá trị văn hóa.

Ở phương diện truyền thống, gốm sứ gợi nhắc đến đời sống lao động, kinh nghiệm thủ công và những giá trị thẩm mỹ được tích lũy qua thời gian. Các sản phẩm in đậm dấu ấn văn hóa không chỉ có công năng sử dụng mà còn có khả năng lưu giữ ký ức về lối sống, quan niệm thẩm mỹ và môi trường văn hóa đã sản sinh ra chúng. Qua những hiện vật được giới thiệu, nhóm cảm nhận được chiều sâu của nghề gốm, nơi mỗi đường nét, hình dáng, màu men và cách trang trí đều có thể trở thành phương tiện biểu đạt ý tưởng và cảm xúc của người sáng tạo.

Trong khi đó, yếu tố hiện đại được thể hiện qua cách tổ chức không gian, sự chú trọng đến trải nghiệm thị giác và việc kết hợp kỹ thuật sản xuất tiên tiến với tư duy thẩm mỹ đương đại. Sự thay đổi này cho thấy gốm sứ không còn bị giới hạn trong phạm vi vật dụng gia đình hay sản phẩm thủ công truyền thống, mà có thể hiện diện như một tác phẩm nghệ thuật, một vật phẩm trang trí và một thành tố kiến tạo phong cách sống.

Từ sự tương phản giữa hai không gian và hai cách tiếp cận ấy, nhóm nhận ra rằng truyền thống và hiện đại không nhất thiết phải tồn tại trong trạng thái đối lập hoặc loại trừ lẫn nhau. Trái lại, chúng có thể bổ sung và thúc đẩy nhau phát triển. Truyền thống cung cấp nền tảng về kinh nghiệm, kỹ nghệ và bản sắc còn hiện đại mở ra những phương thức mới để bảo tồn, sáng tạo và đưa các giá trị ấy đến gần hơn với công chúng. Điều quan trọng không phải là giữ nguyên mọi hình thức của quá khứ, mà là nhận diện được những giá trị cốt lõi cần gìn giữ trong quá trình đổi mới.

Không gian bảo tàng có thể được xem là môi trường trung gian giúp hiện vật vượt khỏi chức năng vật chất ban đầu để trở thành đối tượng của nhận thức, diễn giải và trải nghiệm văn hóa. Khi được đặt trong không gian trưng bày, sản phẩm gốm sứ không chỉ được nhìn nhận bằng vẻ đẹp bên ngoài mà còn được tiếp cận thông qua câu chuyện về nguồn gốc, kỹ thuật chế tác và ý nghĩa biểu tượng. Nhờ đó, bảo tàng góp phần kết nối hiện vật với ký ức cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để các thế hệ hôm nay diễn giải di sản bằng góc nhìn phù hợp với bối cảnh đương đại.

Một trong những nhận thức quan trọng nhất mà chuyến tham quan đem lại cho chúng em là sự phân biệt giữa giá trị sử dụng và giá trị văn hóa của sản phẩm gốm sứ. Xét về phương diện vật chất, gốm sứ có thể đáp ứng nhu cầu ăn uống, sinh hoạt và trang trí. Tuy nhiên, khi được tạo hình bằng tư duy nghệ thuật, kết hợp với các họa tiết, màu sắc và biểu tượng có ý nghĩa, sản phẩm còn trở thành phương tiện chuyển tải những thông điệp văn hóa.

Ở gốm sứ Minh Long, sự kết hợp giữa kỹ thuật chế tác, tính thẩm mỹ và cảm hứng văn hóa Việt Nam cho thấy khả năng đưa các giá trị truyền thống vào đời sống hiện đại. Những yếu tố văn hóa được thể hiện trên sản phẩm có thể giúp liên tưởng đến lịch sử, thiên nhiên, phong tục và quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng. Qua đó, một vật dụng quen thuộc có thể trở thành điểm khởi đầu cho sự tìm hiểu và đối thoại với văn hóa dân tộc.

Hành trình phát triển của gốm sứ Minh Long là nỗ lực kết hợp kỹ nghệ sản xuất với định hướng thẩm mỹ và bản sắc Việt Nam. Ứng dụng công nghệ không nhất thiết làm mất đi giá trị truyền thống; ngược lại, nếu được thực hiện trên cơ sở hiểu biết và tôn trọng di sản, công nghệ có thể hỗ trợ bảo tồn kỹ thuật, nâng cao chất lượng và mở rộng khả năng tiếp cận của sản phẩm. Đây cũng là minh chứng cho quan điểm rằng văn hóa không phải một hệ thống bất biến, mà luôn vận động thông qua quá trình kế thừa, chọn lọc và sáng tạo.

Đối với nhóm sinh viên chúng em, chuyến tham quan không chỉ giúp bổ sung kiến thức về gốm sứ Minh Long mà còn tạo cơ hội vận dụng những vấn đề đã tiếp cận trong học phần Lý luận văn hóa. Qua quan sát hiện vật, tìm hiểu lịch sử hình thành và cảm nhận cách tổ chức không gian trưng bày, nhóm hiểu rõ hơn văn hóa không chỉ tồn tại trong các giá trị tinh thần trừu tượng mà còn hiện diện trong sản phẩm lao động, kỹ thuật sản xuất, nghệ thuật tạo hình và những thực hành đời sống thường ngày.

Đồng thời, trải nghiệm này giúp nhóm nhận thức rõ hơn vai trò của bảo tàng trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ và giới thiệu hiện vật, mà còn có khả năng tổ chức tri thức, khơi gợi cảm xúc và hình thành nhận thức cho công chúng. Khi thông tin lịch sử được kết hợp với trải nghiệm trực quan và cách diễn giải phù hợp, người tham quan có điều kiện tiếp cận di sản sâu sắc hơn thay vì chỉ quan sát hiện vật một cách thụ động. Từ đó, nhóm cho rằng giáo dục di sản cho sinh viên cần gắn kết giữa lý thuyết và trải nghiệm thực tế. Các chuyến tham quan bảo tàng, hoạt động tìm hiểu quy trình chế tác và trao đổi với người làm nghề có thể giúp người học hiểu được mối quan hệ giữa giá trị vật thể và tri thức phi vật thể. Quan trọng hơn, những trải nghiệm ấy góp phần nuôi dưỡng thái độ tôn trọng lao động sáng tạo, ý thức gìn giữ di sản và trách nhiệm phát huy các giá trị văn hóa trong đời sống đương đại.

Chuyến đi giúp nhóm sinh viên chúng em hiểu rằng bảo tồn văn hóa không đồng nghĩa với việc đóng khung di sản trong quá khứ mà còn tái hiện theo một cách rất riêng. Bảo tồn có ý nghĩa hơn khi những giá trị cốt lõi được tiếp tục nhận diện, sáng tạo và chuyển giao trong thời đại mới. Gốm sứ Minh Long là sự kết hợp giữa kỹ nghệ chế tác và tư duy hiện đại, gợi mở khả năng để một nghề truyền thống tiếp tục phát triển mà không tách rời nền tảng văn hóa đã hình thành nên nó.

Với nhóm, ý nghĩa sâu sắc nhất của chuyến tham quan nằm ở nhận thức di sản chỉ thực sự sống khi con người không ngừng tìm hiểu, trân trọng và trao truyền những giá trị mà di sản chứa đựng. Đất có thể trở thành gốm nhờ lửa và bàn tay con người; cũng như truyền thống có thể bước vào tương lai nhờ tri thức, sáng tạo và trách nhiệm văn hóa của mỗi thế hệ. Đó chính là bài học mà nhóm tâm đắc sau hành trình khám phá Bảo tàng Gốm sứ Minh Long.

Khép lại hành trình trải nghiệm và khám phá, những giá trị đọng lại không chỉ nằm ở tri thức được tiếp nhận, mà còn ở cách mỗi trải nghiệm góp phần mở rộng nhận thức và bồi đắp chiều sâu tư duy văn hóa. Để có được những cảm nhận và hiểu biết ấy, không thể không nhắc đến sự định hướng học thuật của TS. Phạm Văn Luân – người đã tạo điều kiện để lý luận văn hóa được kết nối với thực tiễn sinh động, cảm ơn thầy vì đã động viên và hỗ trợ nhóm hết mình, đồng thời nhóm gửi lời cảm ơn sâu sắc đến anh Hiếu, chị Vy, các cô chú nghệ nhân, các anh chị nhân viên Bảo tàng Gốm sứ Minh Long đã đem đến cho chúng em những trải nghiệm vô cùng quý giá. Chính sự kết nối giữa giảng đường và thực tiễn, giữa tri thức và trải nghiệm đã giúp chuyến đi vượt ra ngoài khuôn khổ của một hoạt động học tập thông thường, trở thành cơ hội để mỗi sinh viên nhìn sâu hơn giá trị của di sản và trách nhiệm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Bởi sau cùng, giá trị của một hành trình không chỉ nằm ở những điều ta được nhìn thấy, mà còn ở những nhận thức được khơi mở và những giá trị tiếp tục được nuôi dưỡng sau khi hành trình khép lại.

Nguyễn Thị Lộc
Khoa Quản lý văn hóa , nghệ thuật
Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh