Không chỉ góp phần tạo nên cảnh quan xanh cho Khu di tích quốc gia đặc biệt Căn cứ Bộ Chỉ huy Quân giải phóng miền Nam Việt Nam, hai cây Xoài rừng và Me rừng tại xã Lộc Thành còn có giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái – nhân văn rất đặc biệt. Với tuổi đời hơn 100 năm, hai cây cổ thụ trở thành những chứng nhân của thời gian, gắn với không gian căn cứ cách mạng và hành trình gìn giữ ký ức lịch sử của vùng đất Đông Nam Bộ.
Những chứng nhân của thời gian giữa căn cứ cách mạng
Tại khuôn viên Khu di tích quốc gia đặc biệt Căn cứ Bộ Chỉ huy Quân giải phóng miền Nam Việt Nam, còn được biết đến với tên gọi Căn cứ Tà Thiết, thuộc ấp K’Liêu, xã Lộc Thành, TP. Đồng Nai hai cây Xoài rừng và Me rừng đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Với tuổi đời được xác định trên 100 năm, hai cây không chỉ là những cá thể thực vật lâu năm mà còn góp phần lưu giữ dấu ấn về đời sống và lịch sử của vùng đất nơi chúng sinh trưởng.
Theo hồ sơ đăng ký Cây Di sản Việt Nam do UBND xã Lộc Thành xây dựng với sự hỗ trợ và tư vấn của nhóm nghiên cứu cây Di sản, trường ĐH Văn hóa TP. Hồ Chí MInh, hai cây Xoài rừng và Me rừng được xác định đã xuất hiện từ thời bà cố của ông Lâm Dươn, một người dân Khmer sinh sống tại khu vực ấp Tà Thiết. Qua lời kể được ghi nhận trong hồ sơ, cây đã được truyền lại qua ba thế hệ. Người dân địa phương trồng cây Xoài để lấy quả, tạo bóng mát dọc lối đi và góp phần hình thành cảnh quan quanh khu dân cư.
Thời gian trôi qua, không gian sống của cộng đồng và cảnh quan khu vực có nhiều thay đổi, nhưng hai cây cổ thụ vẫn tiếp tục sinh trưởng tại nơi gắn với những lớp trầm tích lịch sử của địa phương. Sự hiện diện lâu dài ấy tạo nên mối liên hệ giữa thiên nhiên, đời sống cộng đồng và ký ức của vùng đất Tà Thiết.
Căn cứ Tà Thiết từng là nơi đặt Bộ Chỉ huy Quân giải phóng miền Nam Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, gắn với hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo chiến trường miền Nam. Quần thể cây cổ thụ trong khu di tích là một phần của không gian lịch sử, nơi từng diễn ra các cuộc họp và quyết định quan trọng, góp phần vào thắng lợi của Chiến dịch Hồ Chí Minh, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Dù không thể thay thế các tư liệu lịch sử hay chứng tích trực tiếp về những sự kiện đã diễn ra, hai cây Xoài, cây Me cổ thụ vẫn mang ý nghĩa như những dấu mốc tự nhiên của thời gian, hiện diện trong không gian căn cứ cách mạng qua nhiều giai đoạn. Bảo tồn những cá thể cây lâu năm tại đây vì thế không chỉ hướng đến gìn giữ cảnh quan mà còn góp phần duy trì tính liên tục của không gian di tích.
Dấu ấn của hai cây cổ thụ trong cảnh quan Tà Thiết
Theo hồ sơ đề nghị công nhận, cây Xoài rừng có chu vi gốc trên 5 m, chiều cao khoảng 25 m và tán rộng khoảng 20 m. Cây có một thân chính, phần thân phía trên phân thành các nhánh lớn và nhỏ, tạo nên tán cây rộng. Lá mọc so le, phiến thuôn dài; hoa mọc thành cụm ở đầu cành, có màu vàng và mùi thơm.
Cây Me rừng cũng có tuổi đời trên 100 năm. Hồ sơ mô tả cây cao khoảng 25 m, tán rộng khoảng 20 m, với một thân chính phân nhánh ở phần thân phía trên. Lá cây nhỏ, mọc thành hai dãy trên các cành nhỏ; hoa có kích thước nhỏ, màu vàng hoặc vàng lục. Quả có hình cầu, khi còn non màu xanh nhạt và chuyển dần sang màu vàng nhạt hoặc nâu vàng khi chín.
Qua thời gian, thân và một số nhánh cây có dấu hiệu rỗng ruột. Tuy nhiên, theo hồ sơ, hai cây vẫn sinh trưởng tốt, chưa ghi nhận tình trạng sâu bệnh và đang được đơn vị quản lý tại địa phương chăm sóc thường xuyên. Đây là cơ sở để tiếp tục theo dõi tình trạng sinh trưởng, đánh giá những nguy cơ có thể ảnh hưởng đến độ an toàn và xây dựng phương án bảo tồn phù hợp với đặc điểm của từng cây.
Bên cạnh giá trị về tuổi đời và hình thái, hai cây còn góp phần tạo nên không gian xanh trong khu di tích. Những tán cây lớn cung cấp bóng mát, hỗ trợ điều hòa vi khí hậu và góp phần cải thiện chất lượng môi trường. Hệ rễ giúp giữ đất; thân, cành và tán lá tạo môi trường sống, nơi trú ẩn hoặc kiếm ăn cho nhiều loài sinh vật nhỏ. Những giá trị này cho thấy cây cổ thụ không chỉ được nhìn nhận từ góc độ cảnh quan hay lịch sử. Chúng còn là một phần của hệ sinh thái – nhân văn tại khu di tích, góp phần kết nối giá trị thiên nhiên với giá trị văn hóa và lịch sử của địa phương.
Công nhận Cây Di sản Việt Nam gắn với trách nhiệm bảo tồn
Theo thông tin tại buổi lễ đón nhận Bằng công nhận cây Di sản Việt Nam – 17/10/2026, ngày 29/9/2026, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam đã ban hành quyết định công nhận hai cây Xoài rừng và Me rừng Căn cứ Tà Thiết là Cây Di sản Việt Nam. Sự kiện quan trọng này đã ghi nhận những giá trị nổi bật của 2 cây cổ thụ- cây Xoài rừng và cây Me rừng, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo vệ và phát huy giá trị di sản trong thời gian tới.
Chương trình Cây Di sản Việt Nam được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam triển khai từ năm 2010, hướng đến ghi nhận, bảo tồn những cây cổ thụ có giá trị về thiên nhiên, lịch sử, văn hóa và khoa học. Việc công nhận cây Di sản không chỉ tôn vinh cây xanh cổ thụ mà còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của cây xanh và trách nhiệm gìn giữ di sản thiên nhiên.
Phát biểu tại buổi lễ, ông Nguyễn Văn Liệt đại diện Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam nhấn mạnh ý nghĩa của công cuộc bảo tồn cây cổ thụ trong mối quan hệ với cảnh quan, môi trường và các giá trị lịch sử tại địa phương. Sự kiện công nhận cây Di sản cần đi cùng những giải pháp chăm sóc, theo dõi và bảo vệ phù hợp, nhằm duy trì sức sống của cây và hạn chế các tác động bất lợi trong quá trình khai thác, tham quan khu di tích.
Đối với địa phương xã Lộc Thành, khi có hai cây cổ thụ đầu tiên được công nhận là cây Di sản tại một Di tích Quốc gia đặc biệt nổi tiếng đã mở ra thêm cơ hội phát huy giá trị di sản thiên nhiên gắn với di sản lịch sử. Bí thư Đảng ủy xã Lộc Thành Nguyễn Ngọc Hiền cho biết địa phương sẽ phối hợp với các đơn vị liên quan bảo vệ cây, duy trì vệ sinh môi trường, nâng cao nhận thức của cộng đồng và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
Địa phương cũng định hướng kết nối giá trị của các cây cổ thụ với hoạt động tham quan, tìm hiểu lịch sử và phát triển các tuyến du lịch sinh thái – lịch sử. Qua đó, người dân và du khách không chỉ tiếp cận câu chuyện về căn cứ cách mạng mà còn có cơ hội hiểu thêm về thiên nhiên, cảnh quan và những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Gìn giữ di sản từ những hành động cụ thể
Hiện nay, hai cây Xoài rừng và Me rừng được Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Lộc Thành quản lý, bảo vệ và chăm sóc. Theo hồ sơ đề nghị công nhận, khu vực quanh cây đã được khoanh vùng bảo vệ, có hàng rào và được vệ sinh thường xuyên. Các biện pháp quản lý cũng hướng đến việc hạn chế chặt cành, tác động cơ học hoặc những hoạt động có thể gây tổn hại đến cây.
Trong thời gian tới, bảo tồn khu Di tích cần tiếp tục gắn với theo dõi tình trạng thân, cành và bộ rễ; phối hợp với các cơ quan chuyên môn để chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh và xử lý những nguy cơ phát sinh. Đối với các cây cổ thụ có dấu hiệu rỗng thân hoặc nhánh, việc đánh giá chuyên môn cũng có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm an toàn, đồng thời tránh những can thiệp không cần thiết làm ảnh hưởng đến hiện trạng của cây.
Song song với công tác kỹ thuật, tuyên truyền và giáo dục cộng đồng là một phần không thể thiếu. Khi người dân, cán bộ, học sinh và khách tham quan hiểu được giá trị của những cây cổ thụ, việc bảo vệ di sản sẽ không chỉ là nhiệm vụ của đơn vị quản lý mà còn trở thành trách nhiệm chung của cộng đồng.
Tại Căn cứ Tà Thiết, hai cây Xoài rừng và Me rừng là điểm giao thoa giữa thiên nhiên và lịch sử. Việc được công nhận là Cây Di sản Việt Nam không khép lại hành trình gìn giữ mà mở ra một giai đoạn mới, đòi hỏi những hành động bảo vệ cụ thể, lâu dài và có trách nhiệm. Nhân dịp này, nhóm nghiên cứu Cây Di sản thuộc Trường Đại học Văn hóa TP.HCM đã khảo sát các cây cổ thụ có tiềm năng xây dựng hồ sơ Cây Di sản Việt Nam trong khu Di tích quốc gia đặc biệt Căn cứ Bộ Chỉ huy Quân giải phóng miền Nam.
Điểm đặc biệt của bia Cây Di sản tại Tà Thiết là hình ảnh lá cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam được khắc trên bia. Theo thông tin từ nhóm nghiên cứu, đây là trường hợp đầu tiên và duy nhất trong hơn 8.000 bia Cây Di sản tại Việt Nam có hình ảnh lá cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam – do kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát vẽ.
Giữ gìn hai cây cổ thụ không chỉ góp phần bảo tồn cảnh quan di tích mà còn gìn giữ dấu ấn lịch sử trong đời sống cộng đồng, tạo cơ hội để các thế hệ mai sau tiếp tục tìm hiểu mối liên hệ giữa thiên nhiên và lịch sử vùng đất Tà Thiết.
Bảo Ngọc, STT
