Dự án truyền thông và sản xuất phim ngắn “Nam Bộ Xưa qua tư liệu gốc” nhận được phản hồi tích cực với sự tham gia của trên chuyên gia và sinh viên đến từ nhiều địa phương trên cả nước, mở ra hướng kết nối giữa nghiên cứu lịch sử, khai thác tài liệu lưu trữ và sáng tạo nội dung di sản dành cho công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Trong bối cảnh TP. Hồ Chí Minh chính thức gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực Điện ảnh vào năm 2025, việc tìm kiếm những cách thức mới để kể chuyện văn hóa, lịch sử và di sản thông qua ngôn ngữ điện ảnh ngày càng nhận được sự quan tâm. Đây cũng là tinh thần được thể hiện tại Liên hoan phim ngắn sinh viên Góc nhìn trẻ 2026 – Nguồn sáng rực rỡ, do Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh phối hợp với Văn phòng UNESCO tại Việt Nam và Viện Phim Việt Nam phát động ngày 25/9/2026.
Theo bài viết “Khi người trẻ kể chuyện di sản bằng ngôn ngữ điện ảnh” đăng trên VTV.vn ngày 26/9/2026, Liên hoan phim Góc nhìn trẻ 2026 khuyến khích sinh viên khai thác những câu chuyện từ đời sống, văn hóa, môi trường và sinh kế của cộng đồng, qua đó thể hiện góc nhìn riêng của người trẻ đối với xã hội đương đại. Tinh thần này cũng gợi mở nhiều khả năng kết nối giữa điện ảnh với công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản, trong đó những tài liệu lịch sử có thể trở thành chất liệu để xây dựng các tác phẩm giàu thông tin và chiều sâu văn hóa.
Trong dòng chảy đó, ý tưởng dự án “Nam Bộ Xưa qua tư liệu gốc”, do các nhóm nghiên cứu đến từ Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh phối hợp với Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II đề xuất hướng đến khai thác nguồn tài liệu lưu trữ quý hiếm về Nam Bộ, đặc biệt là khối tài liệu thời kỳ Pháp thuộc. Ý tưởng dự án bướcđầu do TS. Phạm Văn Luân và bà Cù Thị Dungđề xuất đặt mục tiêu đưa những giá trị vốn được lưu giữ trong hồ sơ, văn bản, bản đồ và hình ảnh lịch sử từ Kho tài liệu Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II đến gần hơn với công chúng thông qua các hình thức truyền thông hiện đại.
Từ tư liệu lưu trữ đến những câu chuyện về Nam Bộ xưa
Kho tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu diện mạo lịch sử Nam Bộ qua nhiều phương diện. Trong phạm vi định hướng của dự án, các nhóm tài liệu được quan tâm khai thác bao gồm bản đồ quy hoạch Sài Gòn – Chợ Lớn, hồ sơ về hoạt động thương mại và quản lý hành chính, bản vẽ kiến trúc cùng những hình ảnh tư liệu phản ánh cảnh quan đô thị và đời sống xã hội.
Điểm đáng chú ý của cách tiếp cận này là xem tư liệu gốc không chỉ như nguồn tham khảo phục vụ nghiên cứu chuyên môn mà còn là chất liệu để kể chuyện lịch sử. Một tấm bản đồ cũ có thể gợi mở quá trình thay đổi của không gian đô thị; một hồ sơ hành chính có thể cung cấp manh mối về hoạt động kinh tế và đời sống cộng đồng; trong khi một bức ảnh lưu trữ có thể giúp người xem hình dung rõ hơn về cảnh quan, kiến trúc và sinh hoạt của người dân trong một giai đoạn lịch sử cụ thể.
Việc chuyển hóa những nguồn tư liệu ấy thành sản phẩm truyền thông đòi hỏi sự kết hợp giữa nghiên cứu, kiểm chứng thông tin và lựa chọn phương thức thể hiện phù hợp. Qua đó, lịch sử không chỉ được trình bày dưới dạng dữ kiện mà còn có thể được tiếp cận thông qua những câu chuyện cụ thể, gắn với không gian sống (chợ búa, đình làng, nhà cổ, cây di sản, dòng sông, ), con người (danh nhân,danh tướng…) và ký ức của từng địa phương.
Ba lát cắt văn hóa làm nên diện mạo Nam Bộ
Dự án định hướng triển khai ba nhóm chủ đề trọng tâm, kết nối các nguồn tư liệu lịch sử với những giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất phương Nam.
Chợ xưa và những thương nhân Nam Bộ là chủ đề đầu tiên, tập trung vào hệ thống giao thương tại Sài Gòn – Chợ Lớn và các địa phương Nam Kỳ. Thông qua tư liệu về chợ, bến cảng, kênh rạch, thuế khóa và hoạt động buôn bán, dự án hướng đến tái hiện không gian kinh tế sôi động, chân dung những thương nhân tiêu biểu và đời sống của cộng đồng cư dân gắn với mạng lưới giao thương đường thủy. Từ đó, câu chuyện về chợ xưa không chỉ dừng lại ở hoạt động mua bán mà còn mở rộng sang lịch sử hình thành đô thị và những đặc trưng trong đời sống văn hóa, xã hội Nam Bộ.
Danh nhân văn hóa Nam Bộ qua tư liệu lưu trữ là hướng khai thác thứ hai. Các hồ sơ lý lịch, văn bản, đơn từ và tài liệu liên quan sẽ được nghiên cứu nhằm tìm hiểu cuộc đời, sự nghiệp và đóng góp của các nhân sĩ, trí thức, nhà giáo, nhà báo cùng những nhân vật có dấu ấn trong lịch sử văn hóa phương Nam. Việc tiếp cận nhân vật từ nguồn tư liệu gốc góp phần tạo cơ sở cho những câu chuyện lịch sử có căn cứ, đồng thời làm nổi bật những giá trị tri thức, tinh thần yêu nước và đóng góp xã hội của các thế hệ đi trước.
Cây cổ thụ, Cây Di sản và ký ức đô thị là chủ đề thứ ba, kết nối lịch sử cảnh quan với ký ức cộng đồng. Những bản đồ quy hoạch, hồ sơ kiến thiết công viên, đường phố và hình ảnh lưu trữ có thể cung cấp thêm góc nhìn về quá trình biến đổi của không gian đô thị, hệ thống cây xanh và môi trường sống. Dự án định hướng liên hệ các tư liệu lịch sử với những cây cổ thụ, cây Di sản hiện hữu tại TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Tây Ninh, Khánh Hòa, Đồng Tháp, Vĩnh Long, An Giang và một số địa phương khác, qua đó gợi mở những câu chuyện về sự tiếp nối giữa thiên nhiên, lịch sử và đời sống con người.
Ba chủ đề trên tạo nên những hướng tiếp cận khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở mục tiêu làm rõ giá trị lịch sử, văn hóa thông qua chứng cứ tư liệu. Đây cũng là cơ sở để xây dựng các sản phẩm có khả năng kết hợp kiến thức chuyên môn với hình thức thể hiện trực quan, phù hợp với nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng hiện nay.
Kết nối nghiên cứu chuyên môn với sức sáng tạo của người trẻ
Dự án đã nhận được phản hồi tích cực, với sự tham gia của trên 30 chuyên gia và sinh viên đến từ nhiều địa phương trên cả nước, trong đó có Hà Nội, Khánh Hòa, Vĩnh Long và các tỉnh, thành khác. Sự hưởng ứng này cho thấy tiềm năng kết nối những người trẻ quan tâm đến lịch sử, văn hóa, lưu trữ và truyền thông, cùng tham gia vào quá trình tìm hiểu và kể lại những câu chuyện về di sản.
Trong lĩnh vực điện ảnh và truyền thông di sản, sự kết hợp giữa kiến thức chuyên môn với góc nhìn sáng tạo của người trẻ có thể mở ra những cách thể hiện mới. Tuy nhiên, để một câu chuyện lịch sử được chuyển tải hiệu quả, yếu tố hình ảnh và công nghệ cần đi cùng quá trình nghiên cứu, chọn lọc và kiểm chứng tư liệu. Đây cũng là vấn đề được đặt ra trong các trao đổi tại Liên hoan phim Góc nhìn trẻ 2026, khi những người làm chuyên môn nhấn mạnh vai trò của công nghệ như một công cụ hỗ trợ truyền tải thông điệp, đồng thời đề cao việc giữ gìn chiều sâu văn hóa và giá trị cốt lõi của tác phẩm.
Với dự án “Nam Bộ Xưa qua tư liệu gốc”, tiếp cận trực tiếp nguồn tư liệu lưu trữ tạo cơ hội để người tham gia phát triển ý tưởng trên cơ sở những chứng cứ lịch sử cụ thể. Quá trình này không chỉ hướng đến tạo ra sản phẩm truyền thông mà còn có ý nghĩa nâng cao khả năng nghiên cứu, xây dựng nội dung và nhận diện giá trị di sản trong bối cảnh đương đại.
Sự tham gia của các chuyên gia và sinh viên đến từ nhiều vùng miền cũng góp phần mở rộng góc nhìn về lịch sử Nam Bộ, nơi mỗi địa phương đều có những câu chuyện, nhân vật và không gian văn hóa riêng. Khi được đặt trong mối liên hệ với nguồn tư liệu lưu trữ, những câu chuyện ấy có thể trở thành chất liệu để xây dựng các sản phẩm truyền thông vừa mang tính địa phương, vừa góp phần làm phong phú thêm nhận thức chung về lịch sử và văn hóa dân tộc.
Đa dạng hóa sản phẩm, đưa di sản đến gần công chúng
Theo định hướng ban đầu, dự án dự kiến xây dựng chuỗi phim ngắn tài liệu gồm ba tập, mỗi tập có thời lượng từ 10 đến 15 phút. Các sản phẩm phim ngắn sẽ kết hợp tư liệu hình ảnh gốc với đồ họa chuyển động, qua đó hỗ trợ người xem hình dung sự thay đổi của không gian và bối cảnh lịch sử. Ba tập phim lần lượt khai thác chủ đề chợ xưa và thương nhân Nam Bộ, danh nhân văn hóa qua hồ sơ lưu trữ cùng cây Di sản và ký ức đô thị.
Bên cạnh chuỗi phim tài liệu, dự án dự kiến phát triển triển lãm ảo, tạo điều kiện để công chúng quan sát và tương tác với các tài liệu lịch sử dưới hình thức trực quan; đồng thời xây dựng các sản phẩm truyền thông số như infographic và video ngắn trên những nền tảng mạng xã hội. Các hình thức này được kỳ vọng giúp nguồn tài liệu lưu trữ tiếp cận nhiều nhóm công chúng hơn, nhất là những người trẻ thường xuyên tiếp nhận thông tin qua nền tảng số.
Định hướng đa dạng hóa sản phẩm cũng phù hợp với tinh thần thúc đẩy sáng tạo văn hóa và phát triển công nghiệp văn hóa của TP. Hồ Chí Minh trong vai trò Thành phố Sáng tạo của UNESCO về Điện ảnh. Trong đó, di sản không chỉ là đối tượng cần gìn giữ mà còn có thể trở thành nguồn cảm hứng cho các hoạt động sáng tạo, giáo dục và truyền thông có trách nhiệm.
Theo lộ trình dự kiến, từ tháng 10 đến tháng 12/2026, dự án tập trung nghiên cứu, tuyển chọn và số hóa tư liệu phù hợp với từng chủ đề. Giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 3/2027 dành cho xây dựng kịch bản chi tiết và sản xuất phim ngắn. Các hoạt động phát hành sản phẩm truyền thông và triển khai triển lãm ảo sẽ được thực hiện theo kế hoạch tiếp theo, gắn với chương trình “Nếp nhà xưa – Mạch sống người Việt”.
Với định hướng lấy tư liệu gốc làm nền tảng, kết hợp nghiên cứu lịch sử với ngôn ngữ điện ảnh và truyền thông số, “Nam Bộ Xưa qua tư liệu gốc” kỳ vọng góp phần phát huy giá trị tài liệu lưu trữ, làm phong phú cách tiếp cận lịch sử và khơi dậy sự quan tâm của thế hệ trẻ đối với di sản văn hóa. Những phản hồi tích cực từ mạng lưới chuyên gia và sinh viên trên cả nước là tín hiệu đáng khích lệ, tạo tiền đề cho quá trình kết nối tri thức, sáng tạo và lan tỏa những câu chuyện về vùng đất Nam Bộ đến với cộng đồng.
Một số hình ảnh liên quan:
Bảo Ngọc, STT
