Trong đời sống văn hóa Việt Nam, ẩm thực là một trong những phương diện thể hiện rõ nét bản sắc của cộng đồng. Một món ăn không chỉ được tạo nên từ nguyên liệu, phương thức chế biến hay hương vị mà còn gắn với điều kiện tự nhiên, lịch sử, phong tục, tập quán và lối sống của con người. Bởi vậy, khi nhắc đến ẩm thực của một vùng miền, người ta không chỉ nhớ đến món ăn mà còn nhớ đến không gian văn hóa và những câu chuyện nằm phía sau món ăn ấy.
Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa ngày càng được quan tâm, những giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước một quá trình chuyển hóa mới. Văn hóa không chỉ được bảo tồn trong bảo tàng, lễ hội hay sinh hoạt cộng đồng mà còn được đưa vào các sản phẩm nghệ thuật, du lịch, truyền thông, giải trí và các mô hình kinh doanh sáng tạo. Đây chính là quá trình biến nguồn tài nguyên văn hóa thành chất liệu cho sáng tạo, từ đó tạo ra những sản phẩm vừa mang giá trị văn hóa vừa có khả năng tiếp cận thị trường.
Trong quá trình đó, ẩm thực có nhiều tiềm năng để trở thành một bộ phận của công nghiệp văn hóa. Nếu một món ăn được đặt trong một câu chuyện văn hóa, được tái hiện bằng âm nhạc, hình ảnh, sân khấu, công nghệ và trải nghiệm, giá trị của món ăn không còn chỉ nằm ở khả năng thỏa mãn nhu cầu ăn uống mà trong tổng thể đó, ẩm thực có thể được nhìn nhận như một lớp chất liệu góp phần hình thành nên không gian văn hóa và gia tăng trải nghiệm của khán giả. “Chào Show”, chương trình mang chủ đề “Giang Sơn Cẩm Tú” là một trường hợp có thể tiếp cận dưới góc độ này. Lĩnh vực mày có thể trở thành một “ngôn ngữ văn hóa”, giúp công chúng nhận diện vùng miền, con người và những giá trị tinh thần được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Xuất phát từ mối quan tâm đến quá trình chuyển hóa các giá trị văn hóa truyền thống thành sản phẩm công nghiệp văn hóa, nhóm lựa chọn chương trình nghệ thuật Chào Show với Giang Sơn Cẩm Tú, làm trường hợp nghiên cứu. Bên cạnh cơ sở lý luận và sự quan tâm của nhóm đối với lĩnh vực công nghiệp văn hóa, đề tài còn được lựa chọn trên cơ sở điều kiện tiếp cận thực tiễn thuận lợi. Trong quá trình tìm hiểu và lựa chọn đối tượng nghiên cứu, nhóm nhận được sự hỗ trợ của TS. Phạm Văn Luân trong việc kết nối với anh Hoàng – quản lý tại Chào Show. Sự kết nối này tạo điều kiện để nhóm có cơ hội tiếp cận gần hơn với hoạt động thực tế của chương trình, tìm hiểu cách thức tổ chức, xây dựng trải nghiệm và khai thác các chất liệu văn hóa trong sản phẩm.
Ngày 19/09/2026, nhóm chúng tôi có dịp đến và trực tiếp thưởng thức chương trình nghệ thuật “Chào Show” tại 06 Nguyễn Siêu, phường Sài Gòn, TP.HCM, thông qua sự kết nối của thầy TS. Phạm Văn Luân – giảng viên học phần Lý luận văn hóa với anh Minh Hoàng – đại diện Ban Tổ chức chương trình. Sự hỗ trợ này đã tạo điều kiện để chúng tôi được tiếp cận “Chào Show” từ thực tiễn, trực tiếp cảm nhận cách những chất liệu văn hóa Việt Nam được lựa chọn, tái hiện và sáng tạo trong không gian nghệ thuật thành một sản phẩm công nghiệp văn hóa.
Có thể thấy rằng, một món ăn có thể trở thành biểu tượng của một vùng đất, một cộng đồng hoặc một lối sống. Có thể xem ẩm thực như một dạng “ký ức văn hóa” được lưu giữ bằng hương vị. Khi con người thưởng thức một món ăn, họ không chỉ tiếp nhận nguyên liệu và cách chế biến mà còn có thể tiếp nhận những câu chuyện về nơi chốn, con người và lịch sử của cộng đồng đã tạo ra món ăn đó.
Đối với văn hóa ẩm thực, quá trình chuyển hóa có thể bắt đầu từ một món ăn, một nguyên liệu hoặc một phương thức chế biến truyền thống. Khi những yếu tố đó được nghiên cứu, lựa chọn và kết hợp với các phương tiện sáng tạo như âm nhạc, hình ảnh, sân khấu và công nghệ, chúng có thể trở thành chất liệu để hình thành một sản phẩm văn hóa mới. Đây chính là cơ sở để nhìn nhận ẩm thực như một nguồn lực có khả năng tham gia vào chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa.
Đối với ẩm thực, quá trình này đặc biệt quan trọng bởi một món ăn khi bước vào không gian nghệ thuật không nhất thiết phải được tái hiện nguyên trạng. Điều quan trọng là những giá trị văn hóa phía sau món ăn phải được nhận diện, giải thích và chuyển tải phù hợp. Như vậy, sáng tạo không phải là phủ nhận truyền thống mà là tìm ra phương thức mới để truyền thống tiếp tục hiện diện và có khả năng thích ứng với đời sống đương đại.
Trong Chào Show, việc xây dựng không gian văn hóa Việt Nam với từng vùng miền đặc trưng tạo điều kiện để ẩm thực trở thành một yếu tố bổ trợ cho quá trình nhận diện văn hóa. Hành trình thưởng thức ẩm thực Bắc – Trung – Nam, từ món chính bún chả Hà Nội, cơm gà Hội An, súp gà tuyết nhĩ,… đến set tráng miệng ngũ vị, mỗi món ăn gắn với một vùng miền khác nhau tạo nên sự đa dạng của ẩm thực Việt Nam.
Hình 4: Món khai vị, món chính và món tráng miệng trong chương trình Chào Show.
Nguồn: Nguyễn Thị Thu Hà – ngày 19 tháng 9 năm 2026
Ở đây, ẩm thực không tồn tại đơn độc mà nằm trong một hệ thống các yếu tố văn hóa gồm âm nhạc, múa, trang phục, cảnh quan, phong tục và hình ảnh con người. Sự kết hợp này tạo nên một không gian văn hóa có tính tổng thể, trong đó món ăn trở thành một dấu hiệu bổ sung cho việc nhận diện bản sắc vùng miền. Từ đó có thể thấy rằng, giá trị của ẩm thực trong công nghiệp văn hóa không chỉ nằm ở món ăn mà còn nằm ở khả năng đại diện và kể câu chuyện về văn hóa.
Có thể nói nghệ thuật biểu diễn là phương thức quan trọng để đưa những giá trị văn hóa truyền thống đến với công chúng đương đại. Trong Chào Show, văn hóa được biểu đạt thông qua sự kết hợp giữa âm nhạc, múa, trang phục, hình ảnh và sân khấu. Khi ẩm thực được đặt trong hệ thống này, nó có thể trở thành một phần của câu chuyện nghệ thuật thay vì chỉ được nhìn nhận như một yếu tố phục vụ nhu cầu ăn uống.
Quá trình chuyển hóa ẩm thực thành sản phẩm công nghiệp văn hóa tạo ra nhiều dạng giá trị khác nhau. Trước hết là giá trị văn hóa, việc đưa ẩm thực vào các sản phẩm nghệ thuật góp phần làm cho những giá trị truyền thống tiếp tục xuất hiện trong đời sống đương đại. Ẩm thực từ đó không chỉ được nhìn nhận như một hoạt động sinh hoạt mà trở thành một phương tiện giới thiệu bản sắc, lịch sử và lối sống của cộng đồng.
Bên cạnh đó là giá trị nghệ thuật, khi được kết hợp với âm nhạc, múa, sân khấu và công nghệ, chất liệu – ẩm thực có thể tạo ra những phương thức biểu đạt mới. Đây là quá trình sáng tạo dựa trên truyền thống nhưng không bị giới hạn bởi hình thức truyền thống. Giá trị nghệ thuật xuất hiện ở chính quá trình lựa chọn, sắp đặt và tái hiện chất liệu văn hóa bằng những phương thức phù hợp với ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.
Một phương diện khác là giá trị kinh tế. Khi văn hóa ẩm thực trở thành chất liệu cho chương trình nghệ thuật, nó có thể tạo ra nhiều giá trị kinh tế trực tiếp và gián tiếp. Một chương trình có khả năng thu hút khán giả có thể tạo ra doanh thu từ vé, dịch vụ trải nghiệm và các sản phẩm liên quan. Đồng thời, việc quảng bá hình ảnh ẩm thực còn có thể góp phần kích thích nhu cầu du lịch, trải nghiệm địa phương và tiêu dùng các sản phẩm văn hóa. Tuy nhiên, giá trị kinh tế không phải là yếu tố duy nhất của công nghiệp văn hóa mà cần được hình thành trên nền tảng của giá trị văn hóa và sáng tạo.
Ngoài giá trị văn hóa, nghệ thuật và kinh tế, ẩm thực còn tạo ra giá trị quảng bá hình ảnh. Một sản phẩm nghệ thuật có khả năng đưa hình ảnh văn hóa đến với nhiều nhóm công chúng hơn. Khi hình ảnh về ẩm thực vùng miền được đưa vào các chương trình biểu diễn và tiếp tục được chia sẻ trên các nền tảng truyền thông số, phạm vi tiếp cận của giá trị văn hóa được mở rộng. Điều này tạo ra khả năng xây dựng hình ảnh địa phương thông qua văn hóa, đồng thời mở rộng cơ hội kết nối giữa văn hóa, du lịch và các ngành công nghiệp sáng tạo khác.
Nếu quá trình sáng tạo dựa trên việc nghiên cứu, tôn trọng và hiểu đúng giá trị văn hóa, thương mại hóa có thể trở thành một phương thức giúp văn hóa tiếp tục tồn tại trong đời sống hiện đại. Sản phẩm công nghiệp văn hóa khi đó không làm mất đi giá trị truyền thống mà tạo ra một không gian mới để công chúng tiếp cận và nhận thức về truyền thống.
Do đó, cần chuyển từ quan niệm “bảo tồn là giữ nguyên” sang cách tiếp cận “bảo tồn là duy trì giá trị cốt lõi và tạo điều kiện để giá trị đó tiếp tục sống trong những hình thức mới”. Đối với văn hóa ẩm thực, điều này càng quan trọng bởi ẩm thực vốn là một dạng văn hóa sống. Nó luôn thay đổi theo nguyên liệu, thị hiếu, điều kiện kinh tế và môi trường xã hội.
Bên cạnh tiềm năng, quá trình chuyển hóa ẩm thực thành sản phẩm công nghiệp văn hóa cũng tồn tại một số thách thức. Trước hết là nguy cơ đơn giản hóa văn hóa. Một nền văn hóa ẩm thực phong phú có thể bị thu hẹp thành một vài món ăn nổi tiếng, từ đó làm mất đi tính đa dạng và chiều sâu của văn hóa vùng miền.
Bên cạnh đó là vấn đề tính xác thực. Trong quá trình sáng tạo, cần phân biệt giữa việc sáng tạo dựa trên chất liệu truyền thống và việc tạo ra những hình ảnh không phản ánh đúng văn hóa. Việc làm mới là cần thiết, nhưng sự làm mới cần có cơ sở nghiên cứu và không nên làm sai lệch những đặc trưng cơ bản của văn hóa.
Một vấn đề quan trọng khác là vai trò của cộng đồng chủ thể. Văn hóa ẩm thực không phải là một tài nguyên vô chủ. Những cộng đồng đã tạo ra, lưu giữ và thực hành các giá trị đó cần được nhìn nhận như chủ thể của quá trình văn hóa. Việc khai thác văn hóa cần hướng đến sự tham gia, ghi nhận và chia sẻ lợi ích phù hợp với cộng đồng.
Cuối cùng, cần tránh quan niệm rằng công nghiệp văn hóa chỉ hướng đến lợi nhuận. Một sản phẩm văn hóa có giá trị cần tạo ra sự cân bằng giữa giá trị văn hóa, giá trị nghệ thuật, giá trị xã hội và giá trị kinh tế. Lợi ích kinh tế cần được xem là kết quả của quá trình sáng tạo và khai thác hợp lý, chứ không nên trở thành mục tiêu duy nhất làm chi phối toàn bộ quá trình sáng tạo văn hóa.
Chính vì thế, cần xây dựng câu chuyện văn hóa cho các sản phẩm ẩm thực. Thay vì chỉ giới thiệu món ăn dưới góc độ tên gọi, nguyên liệu và hương vị, cần làm rõ nguồn gốc, con người, vùng đất và những ký ức gắn với món ăn. Một món ăn có câu chuyện sẽ có khả năng tạo ra giá trị trải nghiệm và khả năng nhận diện cao hơn. Khi công chúng hiểu được câu chuyện phía sau món ăn, họ có xu hướng tiếp nhận món ăn như một sản phẩm văn hóa thay vì chỉ là một sản phẩm tiêu dùng.
Bên cạnh đó, cần tăng cường kết hợp ẩm thực với nghệ thuật và công nghệ. Âm nhạc, sân khấu, múa, hình ảnh, công nghệ trình chiếu và truyền thông số có thể trở thành những phương tiện giúp diễn giải các giá trị ẩm thực theo cách mới. Sự kết hợp này vừa tạo ra sản phẩm có tính sáng tạo vừa giúp các giá trị truyền thống tiếp cận với công chúng trẻ bằng những phương thức gần gũi hơn.
Một hướng phát triển khác là xây dựng các mô hình trải nghiệm văn hóa. Khán giả không chỉ xem biểu diễn mà còn có thể được tiếp cận với câu chuyện, hình ảnh, không gian, mùi vị hoặc cách thức thưởng thức ẩm thực. Khi đó, ẩm thực trở thành một phần của hệ sinh thái trải nghiệm văn hóa, trong đó các giác quan và cảm xúc của công chúng cùng tham gia vào quá trình tiếp nhận.
Cần đồng thời gắn công nghiệp văn hóa với du lịch. Ẩm thực có khả năng trở thành cầu nối giữa nghệ thuật biểu diễn và trải nghiệm du lịch. Một chương trình nghệ thuật có thể giới thiệu hình ảnh về một vùng đất, một món ăn hoặc một phong cách sinh hoạt, từ đó khơi gợi nhu cầu tìm hiểu và trải nghiệm trực tiếp tại địa phương. Đây là cơ sở để hình thành mối liên kết giữa sản phẩm biểu diễn, sản phẩm ẩm thực và sản phẩm du lịch.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc đẩy mạnh truyền thông số cũng có ý nghĩa quan trọng. Các sản phẩm ẩm thực – văn hóa có thể được phát triển thông qua video ngắn, hình ảnh, nội dung hậu trường, câu chuyện về món ăn và những chia sẻ của khán giả. Đây là phương thức phù hợp với nhóm công chúng trẻ, đồng thời giúp giá trị văn hóa lan tỏa vượt ra ngoài không gian biểu diễn.
Qua trường hợp Chào Show, có thể nhận thấy quá trình chuyển hóa này không diễn ra đơn giản bằng việc đưa nguyên trạng một món ăn vào chương trình mà thông qua sự kết hợp của nhiều yếu tố như âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, hình ảnh, trang phục, công nghệ sân khấu, không gian và trải nghiệm khán giả. Chính sự kết hợp đó tạo nên giá trị gia tăng cho chất liệu văn hóa và mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng đối với những giá trị truyền thống.
Từ góc nhìn lý luận văn hóa, điều quan trọng nhất không phải là biến mọi giá trị truyền thống thành hàng hóa, mà là tìm ra phương thức để giá trị văn hóa có thể tiếp tục sống, được sáng tạo và được công chúng đương đại tiếp nhận. Công nghiệp văn hóa vì thế cần được nhìn nhận như một không gian kết nối giữa bảo tồn và sáng tạo, giữa truyền thống và hiện đại, giữa giá trị văn hóa và nhu cầu của thị trường.
“Hương vị” có thể trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa không phải chỉ vì món ăn được bán hay xuất hiện trong một chương trình nghệ thuật mà bởi phía sau hương vị ấy tồn tại một hệ thống những câu chuyện, ký ức, tri thức và bản sắc. Khi những giá trị đó được nghiên cứu, sáng tạo và chuyển hóa thành trải nghiệm, ẩm thực có thể trở thành một nguồn lực quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam.
Sinh viên Nguyễn Thị Thu Hà
Lớp 25DQL – MSSV: D25QL229
Khoa Quản lý văn hoá, nghệ thuật
Trường Đại học Văn Hoá TP.HCM
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Chào Show – Nghe, nhìn và thưởng thức câu chuyện Việt Nam https://chaoshow.vn/vi/ Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2026.
Đảng ủy UBND TP.HCM (Thứ Sáu, ngày 22/05/2026 09:09) – Đánh thức mọi giác quan cùng hành trình di sản giữa lòng thành phố https://tuoitre.vn/dulichtphcm/aanh-thuc-moi-giac-quan-cung-hanh-trinh-di-san-giua-long-thanh-pho-107113765.htm Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2026.
Ticketgo – “CHÀO SHOW’ tại Sài Gòn: tôn vinh âm nhạc Việt Nam qua 30 nhạc cụ dân tộc độc đáo – https://ticketgo.vn/event/chao-show-tai-sai-gon-ton-vinh-am-nhac-viet-nam-qua-30-nhac-cu-dan-toc-doc-dao Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2026.
Võ Mạnh Hảo (ngày 07/08/2026) – Chào show- sản phẩm du lịch độc đáo https://nhandan.vn/chao-show-san-pham-du-lich-doc-dao-post979937.html Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2026.
