Cây Mũ Trôm
Khi nhắc đến tìm hiểu lịch sử, chúng ta thường nghĩ ngay đến bảo tàng, tư liệu, hiện vật hay những trang sử được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Thế nhưng, lịch sử đôi khi không nằm trong một căn phòng trưng bày hay một cuốn sách. Lịch sử còn hiện diện trong những thân cây đã đứng đó hàng trăm năm, lặng lẽ chứng kiến sự thay đổi của con người và không gian sống. Câu chuyện về cây Trôm Mõ bên bờ sông Sài Gòn, khu vực Thủ Dầu Một, cho thấy rõ vai trò đặc biệt của Cây Di sản lưu giữ ký ức vùng đất.
Cây Trôm Mõ, có tên khoa học Sterculia foetida, được nhắc đến như một cây cổ thụ đã tồn tại hơn một thế kỷ và được vinh danh là Cây Di sản Việt Nam. Sự tồn tại của cây không đơn thuần có ý nghĩa sinh thái. Nó mở ra một cách tiếp cận khác để khám phálịch sử từ chính không gian tự nhiên đã đồng hành cùng con người.
Cây Di sản – một “kho lưu trữ sống” của lịch sử
Trong câu chuyện về cây Trôm Mõ, điều đáng chú ý nhất là mối liên hệ giữa cây với hoạt động đóng tàu từng diễn ra bên bờ sông Sài Gòn. Khu vực Thủ Dầu Một vào thế kỷ XIX được mô tả như một trung tâm công nghiệp ven sông, nơi An Nhất Thuyền hoạt động trong nghề mộc và đóng những chiếc ghe bầu có khả năng vận tải đường dài.
Đặc biệt, mủ của cây Trôm Mõ được sử dụng cùng dầu Rái tạo thành vật liệu trám các khe của thuyền gỗ, giúp hạn chế nước biển xâm nhập. Vì vậy, cây không chỉ tồn tại song song với đời sống con người mà còn gắn trực tiếp với một phương thức sản xuất và kỹ thuật hàng hải trong quá khứ.
Từ một cây Trôm Mõ cụ thể, có thể lần theo cả một mạng lưới lịch sử: cây cung cấp nguyên liệu, người thợ sử dụng nguyên liệu ấy để đóng thuyền, những chiếc thuyền phục vụ vận chuyển vật tư và góp phần vào hoạt động hậu cần đường biển. Cây Trôm Mõ vì thế trở thành một “chứng nhân” đặc biệt, giúp con người hình dung mối quan hệ giữa thiên nhiên, nghề thủ công, sản xuất và đời sống xã hội trong một giai đoạn lịch sử.
Cây Di sản lưu giữ ký ức của không gian
Giá trị của một Cây Di sản không chỉ nằm ở tuổi đời. Quan trọng hơn, nó còn nằm ở không gian lịch sử mà cây đã chứng kiến.
Cây Trôm Mõ từng tồn tại trong một không gian ven sông gắn với hoạt động đóng tàu. Theo thời gian, không gian ấy thay đổi mạnh mẽ. Những hoạt động công nghiệp xưa không còn, cảnh quan ven sông cũng dần bị bê tông hóa. Những hàng cây cổ thụ từng tồn tại cùng cây Trôm Mõ ngày nào nay đã biến mất, thay vào đó là những công trình kè bờ bằng bê tông.
Trong hoàn cảnh đó, sự tồn tại của một cây cổ thụ nhu Trôm Mõ trở nên đặc biệt có ý nghĩa. Nó là một phần còn sót lại của cảnh quan cũ, giúp con người nhận ra rằng nơi đây từng có một môi trường tự nhiên và một phương thức sinh hoạt hoàn toàn khác.
Nếu những công trình vật chất của quá khứ đã biến mất, cây cổ thụ vẫn có thể tồn tại như một dấu mốc để kết nối con người hiện tại với lịch sử của địa điểm. Cây không kể chuyện bằng lời, nhưng chính sự tồn tại lâu dài của nó khiến không gian xung quanh trở thành một nơi có ký ức – cây Di sản – Trôm Mõ.
Bảo tồn Cây Di sản cũng là bảo tồn mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên
Câu chuyện cây Trôm Mõ còn cho thấy một khía cạnh quan trọng khác: di sản tự nhiên không thể tách rời khỏi môi trường sống của nó.
Bờ sông tự nhiên từng là một vùng chuyển tiếp giữa đất liền và mặt nước, đồng thời là nơi con người khai thác nguồn tài nguyên và tổ chức sinh kế. Khi những vùng đệm tự nhiên bị thay thế hoàn toàn bằng bê tông, không chỉ chức năng sinh thái bị thay đổi mà cả dấu tích về cách con người từng tương tác với dòng sông cũng bị xóa mờ.
Vì vậy, bảo vệ một Cây Di sản không nên chỉ được hiểu là giữ cho một thân cây không bị chặt hạ. Đó còn là bảo vệ câu chuyện, không gian và những mối quan hệ,ký ức lịch sử – văn hóa gắn với cây.
Cây Trôm Mõ vẫn đứng bên dòng sông trong khi những hoạt động từng diễn ra quanh nó đã thay đổi. Chính sự tương phản ấy khiến cây trở thành một dấu mốc để nhìn thấy những biến đổi của cảnh quan, của phương thức sản xuất và của quan hệ giữa con người với thiên nhiên.
Từ ký ức quá khứ đến trách nhiệm của hiện tại
Giá trị của Cây Di sản không chỉ hướng về quá khứ. Một cây cổ thụ được bảo tồn còn có thể trở thành điểm nối để con người suy nghĩ về tương lai.
Trong câu chuyện được đề cập, sự xuất hiện của mô hình “rừng tuyến tính” dọc các kênh rạch được xem như một hướng tiếp cận mới đối với không gian ven sông. Thay vì chỉ xem cây xanh như yếu tố trang trí, mô hình này hướng đến việc sử dụng các dải cây như một dạng hạ tầng sinh thái, đồng thời kết hợp với những cơ chế kinh tế như tín chỉ carbon.
Điều đó tạo nên sự chuyển biến trong cách nhìn về giá trị của cây xanh. Nếu trước đây cây có thể được nhìn chủ yếu dưới góc độ nguồn nguyên liệu, thì trong cách tiếp cận mới – Chương trình cây Di sản, cây cổ thụ còn được nhìn nhận thông qua những chức năng sinh thái mà nó cung cấp khi còn sống.
Ở đây, Cây Di sản có thể đóng vai trò như một lời nhắc nhở: những cây được trồng hôm nay cũng có thể trở thành chứng nhân của tương lai. Những hàng cây mới rồi sẽ lớn lên, tiếp tục quan sát những thay đổi của đô thị và môi trường trong nhiều thập kỷ, thậm chí nhiều thế hệ.
Cây Di sản – ký ức xanh của một vùng đất
Một cây cổ thụ không thể tự kể lại lịch sử bằng ngôn ngữ của con người. Nhưng nó có thể lưu giữ lịch sử theo một cách khác: bằng tuổi đời, vị trí, hình dáng, sự tồn tại liên tục và những mối quan hệ mà nó từng có với cộng đồng xung quanh.
Từ cây Trôm Mõ, có thể nhìn thấy một dòng lịch sử kéo dài từ nghề đóng tàu, kỹ thuật sử dụng vật liệu tự nhiên, hoạt động giao thương đường thủy đến quá trình biến đổi cảnh quan và những nỗ lực phục hồi hệ sinh thái ven sông. Vì thế, việc một cây cổ thụ được công nhận là Cây Di sản không chỉ có ý nghĩa tôn vinh một cá thể cây có giá trị. Đó còn là sự thừa nhận thiên nhiên có thể trở thành một bộ phận của ký ức lịch sử và văn hóa.
Cây Di sản, theo đó, không chỉ là những cây cần được giữ lại vì đã sống lâu. Chúng còn là những điểm tựa để con người đọc lại lịch sử của một vùng đất, là tấm “căn cước” giúo nhận diện những thay đổi đã diễn ra và suy nghĩ về cách con người muốn được nhớ đến trong tương lai.
Đứng dưới tán một cây Di sản đã trải qua hàng trăm năm, con người không chỉ nhìn thấy một thân cây già. Đó có thể là nơi quá khứ, hiện tại và tương lai cùng hiện diện: quá khứ được lưu giữ trong ký ức của cây, hiện tại được thể hiện qua cách con người bảo tồn nó, và tương lai được gửi gắm qua những mầm cây mới đang được gieo xuống.
Đó chính là ý nghĩa sâu xa của Cây Di sản: giữ lại một cái cây cũng có thể là giữ lại một phần ký ức của con người và của chính vùng đất mà cây đã cùng tồn tại.
Một số hình ảnh liên quan về cây Di sản:
Bảo Ngọc, STT
