KHI NHIẾP ẢNH TRỞ THÀNH TƯ LIỆU VĂN HÓA: CẢM NHẬN TỪ HÀNH TRÌNH 35 NĂM CỦA NICOLAS CORNET
“Hành trình châu Á trên ‘giấy ảnh mặt mờ’ hay con đường của một nhiếp ảnh gia rong ruổi khắp Việt Nam và châu Á suốt 35 năm”
Buổi tọa đàm diễn ra vào chiều ngày 11 tháng 12 năm 2025 tại Trung tâm EFEO (Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp) là một dấu mốc đáng nhớ đối với tôi không chỉ bởi đây là lần đầu tiên tôi được tham dự một tọa đàm học thuật tại EFEO, mà còn bởi những giá trị tri thức, cảm hứng nghiên cứu và chiều sâu văn hóa mà buổi gặp gỡ mang lại.
Trong không gian trầm mặc, cổ kính nhưng cởi mở của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp, buổi tọa đàm với diễn giả Nicolas Cornet đã mở ra một cách tiếp cận đặc biệt đối với nhiếp ảnh – không đơn thuần là nghệ thuật thị giác, mà là một phương thức ghi nhận, đối thoại và lưu giữ ký ức văn hóa của con người và vùng đất. Ngay từ nhan đề, khái niệm “giấy ảnh mặt mờ” đã gợi ra một tinh thần tiếp cận rất khác: từ chối sự sắc nét tuyệt đối, từ chối việc “đóng khung” con người trong những khuôn hình cố định, để nhường chỗ cho sự mơ hồ, dư vang và những lớp nghĩa mở.
Qua phần trình bày của diễn giả Nicolas Cornet, tôi nhận ra rằng hành trình nhiếp ảnh kéo dài hơn ba mươi lăm năm tại Việt Nam và châu Á không dừng lại ở một cuộc sưu tầm hình ảnh, mà đó còn là một quá trình sống cùng, quan sát cùng, học tập và thấu cảm cùng cộng đồng dân cư bản địa. Tôi rất ấn tượng khi được biết để có những bức ảnh ở Trung Quốc như ý nhất, diễn giả Nicolas Cornet đã sang nước này 2 năm học tiếng Hoa… Những bức ảnh ông chụp vì vậy không chỉ chứa chất giá trị tư liệu, mà còn tạo nên một dạng tư liệu đặc biệt – nơi cảm xúc, ký ức và chiều sâu văn hóa được đặt ngang hàng với yếu tố hình ảnh – kỹ thuật hay vật lý thuần túy.
Đối với tôi – một người học tập và nghiên cứu trong lĩnh vực văn hóa, cách tiếp cận ấy gợi mở nhiều suy nghĩ. Nhiếp ảnh trong trường hợp này không tách rời nghiên cứu văn hóa, nhân học hay lịch sử, mà trở thành một phương tiện hỗ trợ mạnh mẽ nhận diện các biến đổi xã hội, tín ngưỡng, phong tục và đời sống tinh thần của con người qua thời gian. Những “khuôn mặt mờ” lại khiến người xem chú ý nhiều hơn đến không gian, cử chỉ, bối cảnh và mối quan hệ giữa con người với môi trường sống – những yếu tố cốt lõi trong nghiên cứu văn hóa.
Điều khiến tôi đặc biệt ấn tượng là cách diễn giả nhìn nhận Việt Nam và châu Á không như một “đối tượng ngoại quan”, mà như một thế giới sống động, đa thanh, đầy biến động. Trong lời kể của ông, Việt Nam hiện lên vừa quen thuộc vừa sâu thẳm, với những lớp văn hóa chồng xếp, những đổi thay âm thầm nhưng dai dẳng. Chính sự kiên nhẫn, tôn trọng và khiêm nhường trong quá trình tiếp cận ấy đã tạo nên giá trị lâu dài cho hành trình nhiếp ảnh của ông và ông đã thị phạm thao tác tiếp cận cộng đồng để chụp hinh ngay trong phần thuyết trình sinh động của mình.
Phần thảo luận sau tọa đàm càng làm rõ hơn tinh thần học thuật của EFEO: nghiêm cẩn nhưng không khép kín, uyên thâm nhưng không xa cách. Các câu hỏi, trao đổi giữa diễn giả, đại diện Viện và người tham dự cho thấy EFEO vừa là nơi bảo tồn và nghiên cứu tri thức về phương Đông, vừa là không gian nuôi dưỡng đối thoại liên ngành, nơi những góc nhìn khác nhau được lắng nghe và tôn trọng. Với một người trẻ lần đầu được tham dự sinh hoạt học thuật tại đây, tôi cảm nhận rất rõ sự khích lệ tinh thần nghiên cứu lâu dài và bền bỉ thông qua kết nối.
Buổi tọa đàm không chỉ giúp tôi mở rộng hiểu biết về nhiếp ảnh tư liệu, mà còn gợi ra những định hướng phương pháp luận trong nghiên cứu văn hóa: sự chậm rãi, sự tôn trọng đối tượng nghiên cứu, và thái độ lắng nghe những điều chưa thể gọi tên rõ ràng. Đây là những giá trị đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nghiên cứu hiện nay, khi tốc độ và tính “trình diễn” đôi khi lấn át chiều sâu tư duy.
Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành đến Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp đã tổ chức buổi tọa đàm có giá trị học thuật và nhân văn sâu sắc; cảm ơn diễn giả Nicolas Cornet vì những chia sẻ chân thành, giàu trải nghiệm và gợi mở nhiều suy tư; Xin được cảm ơn TS. Olivier Tessier- Giám đốc và các nhân viên, tình nguyện viên EFEO đã tổ chức một sự kiện học thuật rả thành công. Nhân đây tôi xin gửi lời tri ân đến Thầy TS. Phạm Văn Luân đã tin tưởng, tạo điều kiện cho tôi được tham dự và tiếp cận một không gian học thuật uy tín, có bề dày lịch sử như EFEO. Tôi đặc biệt cảm kích khi được thầy kết nối với TS. Olivier Tessier- Giám đốc và cô Minh Anh – Thư ký EFEO để được tạo điều kiện đến EFEO nghiên cứu Bộ Tổng tập văn khắc Hán – Nôm quý giá mà tôi đang bước đầu nghiên cứu được 1 tập 19. Tôi rất vui mừng khi được TS. Olivier Tessier- Giám đốc EFEO thông báo và mời dự Tọa đàm về Văn Bia của EFEO vào ngày 12/3/2026.
Tôi hy vọng trong thời gian tới sẽ tiếp tục có cơ hội được tham dự các hoạt động học thuật của TS EFEO, được học hỏi, trao đổi và từng bước gắn kết con đường nghiên cứu của bản thân với những giá trị tri thức mà EFEO đã và đang bền bỉ vun đắp.
Thái Bình Nguyên, Ảnh: TL
Hình ảnh bên lề Tọa đàm
Hình 1: TS. Olivier Tessier- Giám đốc EFEO, Thái Bình Nguyên, TS. Phạm Văn Luân, Nhà văn Đỗ Quyên (Canada), TS. Phạm Lan Hương. (Từ phải qua)
Hình 2: Khách mời giao lưu – kết nối sau Tọa đàm
Hình 3: TS. Olivier Tessier (phải) tặng sách Tri thức văn hóa cổ truyền Việt Nam cho TS. Phạm Văn Luân
Hình 4: TS. Phạm Văn Luân tặng sách cho TS. Olivier Tessier
Hình 5: TS. Phạm Văn Luân và SV Huỳnh Tâm Như (lần đầu tên đến EFEO)
