ĐÌNH BÌNH NHAN: DI SẢN 170 NĂM VÀ DẤU ẤN LỊCH SỬ TRÊN VÙNG ĐẤT NHỊ BÌNH
Vào ngày 4 tháng 12 năm 2025, nhóm sinh viên nghiên cứu của trường đại học Văn Hóa thành phố Hồ Chí Minh với học phần “Di sản Văn hoá gắn với phát triển du lịch” do TS. Phạm Văn Luân giảng dạy đã tạo cơ hội, điều kiện cho các bạn sinh viên được đi khảo sát thực tế và trò chuyện, kết nối với chú Thắng (chủ tịch hiệp hội du lịch đường sông thành phố Hồ Chí Minh), đặc biệt nhóm sinh viên được nghe và trao đổi những câu chuyện cùng bác Tiến hiện đang là phó ban quý tế và ông Tư là trưởng ban quý tế tại đình Bình Nhan.
Hình 1: Đình Bình Nhan qua lăng kính của nhóm sinh viên nghiên cứu
( Ảnh: Đỗ Thanh Quỳnh Như)
Đình Bình Nhan nằm lặng lẽ giữa vùng ngoại ô yên bình thuộc ấp 1, xã Nhị Bình, huyện Hóc Môn, Đình Bình Nhan (hay Đình Thần Bình Nhan) không chỉ là một cơ sở tín ngưỡng dân gian mang đậm nét lịch sử sống động của vùng đất 18 Thôn Vườn Trầu. Theo những ghi chép lịch sử và thông tin chi tiết được cung cấp bởi bác Tiến – Phó Ban Quý tế, ngôi đình nàysở hữu một bề dày lịch sử hơn 170 năm với những giá trị kiến trúc và văn hóa đặc sắc, gắn liền với cả công cuộc khai hoang lập ấp lẫn hai cuộc kháng chiến vệ quốc vĩ đại của dân tộc.
Hình 2: Bác Tiến đang chia sẻ về cấu trúc sắp xếp gian thờ và những câu chuyện xoay quanh về kiến trúc của Đình với nhóm các bạn sinh viên nghiên cứu
(Ảnh: Đỗ Thanh Quỳnh Như)
Theo dòng lịch sử, Đình Bình Nhan được khởi dựng vào khoảng giữa thế kỷ 19, ước tính từ năm 1850 đến 1852 tại thôn Bình Hưng, làng Bình Nhan xưa. Ông Tiến cho biết, mốc son quan trọng nhất khẳng định tính pháp lý và sự linh thiêng của ngôi đình chính là năm Tự Đức thứ 5 (1852). Vào năm này, triều đình Huế đã ban hành bản Sắc phong Thần (Sắc Thần) cho Thành Hoàng Bổn Cảnh tại địa phương. Bản Sắc phong này hiện vẫn được Ban Quý tế bảo quản nghiêm ngặt như một bảo vật trấn trạch, là minh chứng cho vị thế chính thống của ngôi đình trong hệ thống tín ngưỡng phong kiến.
Hình 3: Ảnh bản Sắc phong Thần (Sắc Thần) được lưu giữ và bảo tồn tại đình Bình Nhan
(Ảnh: Đỗ Thanh Quỳnh Như)
Trải qua biến thiên của thời cuộc, ngôi đình đã chịu nhiều sự tàn phá và di dời. Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954), cấu trúc đình bị hư hại đáng kể. Đặc biệt, theo lời kể của ông Tiến về giai đoạn chống Mỹ, vào những năm 1962 – 1963, do chính sách dồn dân lập ấp, đình được người dân di dời về khu vực ấp chiến lược (nay thuộc khu vực trường Võ Văn Thặng). Đỉnh điểm của sự tàn phá là giai đoạn 1964 – 1965, bom đạn Mỹ đã đánh sập nhiều hạng mục quan trọng. Tuy nhiên, chính trong thời khắc ác liệt ấy, Đình Bình Nhan đã trở thành một “địa chỉ đỏ” khi đảm nhận vai trò là trạm quân y dã chiến và trạm giao liên, nơi che chở và sơ cứu cho các chiến sĩ cách mạng trước khi chuyển thương về căn cứ Củ Chi. Những giá trị lịch sử này đã đưa Đình Bình Nhan trở thành Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp huyện và là điểm giáo dục truyền thống quan trọng của địa phương.
Về mặt kiến trúc, bác Tiến mô tả Đình Bình Nhan được xây dựng theo lối kiến trúc đình làng Nam Bộ truyền thống với quy thức “Nội công ngoại quốc”, nhưng có sự biến thể linh hoạt để phù hợp với địa thế vùng sông nước Hóc Môn. Tổng thể di tích là một quần thể các hạng mục chạy dọc theo trục thần đạo (hướng Bắc), tạo nên sự uy nghiêm và chiều sâu cho không gian thờ tự.
Hình 4: Các bạn sinh viên lớp 17.2 theo chân bác Tiến tham quan và tìm hiểu hơn về đình Bình Nhan
(Ảnh: Đỗ Thanh Quỳnh Như)
Mặc dù đã trải qua các đợt trùng tu lớn vào năm 2013 và giai đoạn 2021-2022 để gia cố hệ thống cột bằng bê tông giả gỗ, đình vẫn giữ được nét cổ kính với hệ mái lợp ngói âm dương (hoặc ngói vảy cá). Trên đỉnh nóc, hình tượng “Lưỡng long tranh châu” bằng gốm men xanh được đắp nổi tinh xảo, thể hiện ước vọng về sự hòa hợp âm dương và quyền uy của thần linh. Bên trong Chánh điện, hệ thống hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng được treo trang trọng tại các hàng cột cái, ca ngợi công đức bảo hộ dân làng của Thần Thành Hoàng.
Hoạt động văn hóa tại Đình Bình Nhan được duy trì đều đặn và bài bản, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cư dân xã Nhị Bình. Theo ông Tiến, hệ thống nghi lễ tại đây được chia thành hai dòng chảy song hành: Lễ hội tín ngưỡng truyền thống và Nghi thức tưởng niệm lịch sử.
Hình 5: Các bạn sinh viên chăm chú lắng nghe bác Tiến chia sẻ về những câu chuyện lịch sử cũng như các lễ hội được lưu truyền và gìn giữ đến tận ngày nay tại đình Bình Nhan
(Ảnh: Đỗ Thanh Quỳnh Như)
Quan trọng nhất trong năm là “Lễ Kỳ Yên (Lễ Cầu An)”. Đây là dịp quy tụ đông đảo người dân địa phương với quy trình tế lễ nghiêm ngặt diễn ra trong hai ngày. Mở đầu là lễ Túc Yết (cáo thần) diễn ra vào đêm trước hoặc rạng sáng, khi các bô lão trong Ban Quý tế dâng hương, rượu trà để mời Thần về dự lễ. Tiếp đến là lễ Chánh Tế vào giờ Tý, với sự tham gia của các chức sắc như Chánh bái, Bồi bái, các chấp sự và đội Học trò lễ đọc văn tế cầu mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.
Phần hội của Lễ Kỳ Yên không thể thiếu nghi thức “Xây Chầu và Đại Bội”. Bác Tiến nhấn mạnh chi tiết về ba hồi trống Chầu vang rền khai hội, theo sau là các vở Hát Bội (Tuồng cổ) với nội dung trung quân ái quốc được trình diễn ngay tại Võ Ca để dâng cúng Thần. Về ẩm thực tế lễ, vật phẩm không thể thiếu là bộ “Tam sên” (thịt luộc, tôm, trứng) và đặc biệt là heo quay – đặc sản trứ danh của vùng Hóc Môn. Sau nghi thức cúng tế, tục “thụ lộc” (chia sẻ đồ cúng) diễn ra ngay tại sân đình, thắt chặt tình làng nghĩa xóm.
Bên cạnh tín ngưỡng thờ Thần, Đình Bình Nhan còn mang nét đặc thù của một “địa chỉ đỏ” thông qua “Lễ Tưởng niệm Liệt sĩ”. Vào các ngày 27/7, 30/4 hay 2/9 hằng năm, đình tổ chức dâng hương trang trọng trước bia ghi danh các anh hùng liệt sĩ đặt trong khuôn viên. Đây là hoạt động tri ân những người con của quê hương Nhị Bình đã ngã xuống, đồng thời nhắc nhở thế hệ trẻ về truyền thống đấu tranh bất khuất của vùng đất này.
Hình 6: Bia tưởng niệm các anh hùng hiệt sĩ được đặt trước đình Bình Nhan
(Ảnh: Đỗ Thanh Quỳnh Như)
Hiện nay, Đình Bình Nhan vẫn đang lưu giữ và bảo quản tốt các cổ vật quý như lư đồng, bình bông cổ, bộ binh khí thờ (Lỗ bộ) và cặp hạc đứng trên lưng quy. Sự tồn tại bền bỉ của Đình Bình Nhan qua gần hai thế kỷ, từ một ngôi đình làng sơ khai đến một di tích lịch sử khang trang, là kết quả của sự gìn giữ và đóng góp không ngừng nghỉ của cộng đồng người dân nơi đây, mà đại diện là những người như ông Tiến và Ban Quý tế đương nhiệm.
Nguyễn Ngọc Như Khuê, lớp 17.2
