GIỮ LẠI NGỌN ĐÈN ĐỒ CHIỂU – GÓC NHÌN VỀ SỰ SỐNG CÒN CỦA DI SẢN ĐỒ CHIỂU TRONG TRÁI TIM NGƯỜI TRẺ
Vừa qua, em có may mắn trở thành một trong những sinh viên Khoa Quản lý Văn hóa, Nghệ thuật – Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh được tham dự buổi diễn Lục Vân Tiên – Kiều Nguyệt Nga, một chương trình nghệ thuật được dành riêng cho hậu duệ cụ Nguyễn Đình Chiểu nhân kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11. Buổi diễn không chỉ đơn thuần là một sự kiện văn hóa, mà còn là một cánh cửa đưa chúng em trở lại gần hơn với giá trị di sản Nam Bộ – thứ di sản được hun đúc bởi đời sống, lịch sử và tâm hồn của bao thế hệ người Việt.
Trước hết, em xin gửi lời tri ân sâu sắc đến Thầy TS. Phạm Văn Luân – Giảng Viên Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật, Trường Đại học Văn hóa Thành Phố Hồ Chí Minh, người đã tạo điều kiện để sinh viên có cơ hội được xem một buổi biểu diễn cải lương vô cùng ý nghĩa này. Em cũng gửi lời cảm ơn chân thành đến Diễn giả văn hóa Hồ Nhật Quang – Chủ nhiệm CLB Nghiên cứu và vinh danh văn hóa Nam Bộ – người đã dành cả tâm huyết để kể về cuộc đời giản dị nhưng phi thường của cụ Đồ Chiểu, để người trẻ như chúng em được thấu hiểu hơn về một tượng đài văn hóa miền Nam của dân tộc. Qua lời kể của chú, một thế giới khác như được mở ra: thế giới của một nhà thơ mù nhưng trái tim và trí tuệ sáng hơn ánh đèn dầu; của một bậc hiền sĩ mang theo nỗi đau thời cuộc để viết nên những câu thơ nuôi dưỡng tâm hồn dân tộc.
NỖI TRĂN TRỞ GIỮ LẤY MỘT NGỌN ĐÈN SẮP TẮT
Chú Hồ Nhật Quang có chia sẻ rằng, điều khiến chú trăn trở nhất chính là việc nhiều bạn trẻ ngày nay không còn biết đến tác phẩm Lục Vân Tiên; Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc; hệ thống văn tế đau thương của cụ, hay thậm chí không biết cụ Đồ Chiểu là ai, càng không hiểu về giá trị mà cụ đã gieo vào đời sống văn hóa Nam Bộ. Mang trong mình tình yêu văn hóa Nam Bộ, chính nỗi trăn trở ấy đã thôi thúc chú tổ chức nhiều hơn những buổi diễn, chia sẻ, đặc biệt là những buổi “kể chuyện về Cụ Đồ” để giữ lại ánh sáng đã từng rọi miền đất phương Nam và nuôi dưỡng tâm hồn biết bao thế hệ.
Hình 02: Chú Hồ Nhật Quang – Chủ nhiệm CLB Nghiên cứu và vinh danh văn hóa Nam Bộ chia sẻ lý do có buổi biểu diễn và gửi gắm những giá trị di sản văn hóa về cụ Đồ Chiểu.
Nguồn: Tác giả
CỤ ĐỒ CHIỂU – NGỌN ĐÈN BỀN BỈ TỪ TRONG ĐÊM TỐI
Nhắc đến Nguyễn Đình Chiểu, người ta nhớ đến một nhà thơ, một nhà giáo, một thầy thuốc, nhưng trên hết là một nhà tư tưởng luôn đau đáu với dân, với nước. Sáu mươi sáu năm cuộc đời (1822–1888) là sáu mươi sáu năm Cụ vừa viết, vừa gánh chịu những đổ vỡ của thời cuộc. Dù đôi mắt không còn nhìn được ánh sáng, nhưng trí óc và tấm lòng của Cụ lại nhìn thấu hơn ai hết nỗi đau mất nước, nỗi thống khổ của người dân Việt giữa buổi loạn lạc.
Từ đó, những vần thơ như trong Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc hay 2082 câu thơ của tác phẩm truyện thơ nôm Lục Vân Tiên đã trở thành tiếng nói bất tử của lòng trung hiếu, nghĩa khí và nhân cách Việt. Trong đó, câu thơ Cụ từng viết vẫn nguyên vẹn, tinh khôi giá trị ban đầu cho đến hôm nay:
“Trai thời trung hiếu làm đầu,
Gái thời tiết hạnh là câu trau mình.”
Đó không chỉ là lời răn dạy đạo lý, mà còn là chiếc gương soi cho chiếu là kim chỉ nam cho những người trẻ đang đứng giữa ngã rẽ của thời đại.
Hình 01: Không gian ấm cúng, cổ xưa của gánh hát cải lương Thiên Lý.
Nguồn: Tác giả
KHI CẢI LƯƠNG LÀ NHỊP CẦU ĐÁNH THỨC KÝ ỨC VĂN HÓA NAM BỘ
Ngồi giữa khán phòng hôm ấy, lắng nghe từng tiếng đờn, tiếng ca từ gánh hát Thiên Lý, em như được sống lại không gian của một thời Nam Bộ xưa cũ, mộc mạc, hồn hậu và chân tình. Cải lương, trong khoảnh khắc đó, không phô trương, không màu mè mà giản dị và chân thật như chính nhịp sống của người dân miền Nam ngày trước.
Những nghệ sĩ đứng trên sân khấu không chỉ đơn thuần là người biểu diễn, họ là nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại. Mỗi câu hát, mỗi động tác, mỗi ánh mắt của họ đều gửi gắm cả một trời đạo lý làm người, là cách họ giữ gìn di sản, giữ cho mạch văn hóa dân tộc không bao giờ bị ngắt quãng giữa guồng quay cuộc sống.
Tác phẩm Lục Vân Tiên – Kiều Nguyệt Nga qua ngôn ngữ nghệ thuật cải lương – một loại hình sân khấu giàu chất tự sự, cảm xúc và âm hưởng dân tộc đã tái hiện đầy sống động tinh thần nhân nghĩa, trung hiếu, giúp sinh viên đến gần hơn với cuộc đời và di sản của Cụ Đồ Chiểu. Từng làn hơi, nhịp đờn, từng điệu bộ của nghệ sĩ như như mở ra trước mắt một cánh cửa đưa người xem trở về không gian văn hóa xưa, nơi đạo lý làm người được nuôi dưỡng bằng tình yêu thơ ca và tình người. Khoảnh khắc ngồi xem giữa gánh hát nhỏ, em hiểu rằng nghệ thuật truyền thống không chỉ để nhìn, mà để lắng nghe, để học hỏi và tiếp nối các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp vào cuộc sống đương đại.
Hình 03: Được lắng nghe những chia sẻ đáng quý sau khi xem xong buổi diễn từ Chú Hồ Nhật Quang (Chủ nhiệm CLB Nghiên cứu và vinh danh văn hóa Nam Bộ), Ông Nguyễn Đình Phước (Hậu duệ cụ Nguyễn Đình Chiểu), chú Trần Văn Nghĩa (Nguyên Phụ trách BQL Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu tại huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre) (Từ trái qua). Nguồn: Tác giả.
NGỌN ĐÈN ĐỒ CHIỂU – THẮP SÁNG TRONG LÒNG THẾ HỆ MAI SAU
Ở góc nhìn của một sinh viên ngành Quản lý văn hóa, nghệ thuật, buổi diễn lần này là một trải nghiệm thật sự quý giá. Bởi nó khiến em nhận ra rằng di sản không chỉ là những gì thuộc về quá khứ mà là trách nhiệm của hiện tại. Trách nhiệm để gìn giữ, để trao truyền và để thắp sáng những giá trị mà thế hệ trước đã gửi gắm. Cải lương sẽ còn sống – văn hóa Nam Bộ sẽ còn sống. Giữa vòng xoáy hiện đại hóa, khi nhiều giá trị truyền thống đang bị lùi vào sau cánh cửa thời gian, người trẻ càng phải ý thức rằng rằng bảo tồn di sản văn hóa dân tộc không chỉ là việc làm cần thiết, mà là bổn phận với quá khứ, trách nhiệm với hiện tại và niềm gửi gắm cho tương lai.
Hình 04. Ông Nguyễn Đình Phước tặng sách Lục Vân Tiên cho gánh Thiên Lý. Nguồn: Tác giả
Cuối cùng khi tấm màn khép lại, bước ra khỏi khán phòng, em cảm thấy như trong lòng mình vừa được thắp sáng một ngọn đèn, ngọn đèn mà Cụ Đồ đã nâng niu trong suốt cuộc đời dù tối tăm nhưng rạng ngời của mình. Đó là ngọn đèn của nghĩa, của nhân, của lòng tự hào dân tộc. Và em tin rằng, chỉ cần vẫn còn những người trẻ muốn lấy giữ ngọn đèn ấy thì ngọn đèn Đồ Chiểu sẽ không bao giờ lụi tàn.
Huỳnh Kim Thoa 18.2
