Có những câu chuyện lịch sử dù đã lùi xa theo dòng thời gian nhưng vẫn được lưu giữ trong ký ức của mỗi vùng đất và người dân nơi đó. Tại phường Cai Lậy, tỉnh Đồng Tháp, Lăng Tứ Kiệt chính là một địa điểm như thế, nơi ghi dấu tinh thần yêu nước và sự hy sinh của bốn vị anh hùng: Trần Công Thận, Nguyễn Thanh Long, Ngô Tấn Đước và Trương Văn Rộng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Năm 1999, Lăng Tứ Kiệt được Bộ Văn hóa và Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích cấp Quốc gia theo Quyết định số 61 ngày 13/9/1999. Đến ngày 30/1/2000, chính quyền địa phương tổ chức lễ nhận Bằng xếp hạng di tích và ra mắt Ban Quản lý di tích Lăng Tứ Kiệt. Hằng năm, vào ngày 25 tháng Chạp âm lịch, người dân địa phương tổ chức lễ tưởng niệm ngày hy sinh của bốn vị anh hùng, thể hiện lòng thành kính và sự tri ân đối với những người đã cống hiến, hy sinh vì quê hương, đất nước.
Trong khuôn khổ học phần Lý luận văn hóa, nhóm chúng tôi đã thực hiện chuyến đi thực tế đến Lăng Tứ Kiệt nhằm tìm hiểu không gian văn hóa, những giá trị lịch sử và cách thức ký ức cộng đồng được gìn giữ tại địa phương. Đây không chỉ là dịp để chúng tôi tiếp cận trực tiếp một di tích lịch sử mà còn là cơ hội vận dụng những kiến thức đã học vào một chuyến điền dã thu thập tư liệu xây dựng luận cứ, luận chứng từ quan sát, tìm hiểu và phân tích các biểu hiện văn hóa trong đời sống thực tế cho những biện giải của mình về di sản.
Sáng ngày 19/09/2026, nhóm chúng tôi xuất phát từ Thành phố Hồ Chí Minh, bắt đầu hành trình đến phường Cai Lậy, tỉnh Đồng Tháp. Chuyến đi kéo dài gần ba tiếng đồng hồ do một số lí do khách quan như chưa thông thạo đường đi và điều kiện thời tiết không thuận lợi. Dù hành trình có phần vất vả, các thành viên vẫn giữ tinh thần hào hứng và mong chờ được tận mắt tìm hiểu về địa điểm mà trước đó chủ yếu chỉ biết đến qua tài liệu. Khi đến Cai Lậy vào chiều cùng ngày, nhóm dự định ghé thăm Lăng Tứ Kiệt, tuy nhiên, do trời mưa nên kế hoạch phải dời sang ngày hôm sau. Sự thay đổi này phần nào ảnh hưởng đến lịch trình ban đầu, nhưng cũng giúp chúng tôi có thêm thời gian chuẩn bị cho quá trình quan sát và ghi chép tại di tích.
Sáng sớm ngày 20/09/2026, năm thành viên nhóm E10 đã có mặt tại Lăng Tứ Kiệt bắt đầu chuyến khảo sát thực tế. Khu di tích mở cửa tham quan miễn phí từ 6 giờ sáng đến 18 giờ chiều hằng ngày, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và du khách đến dâng hương, tưởng niệm cũng như tìm hiểu về lịch sử địa phương. Ngay từ những bước chân đầu tiên, chúng tôi đã cảm nhận được không khí trang nghiêm của nơi thờ tự. Dù không diễn ra lễ hội hay hoạt động tưởng niệm vào thời điểm đó, Lăng Tứ Kiệt vẫn đem đến cho chúng tôi cảm giác trầm mặc, gợi nhắc về một giai đoạn lịch sử với những mất mát, hy sinh và tinh thần đấu tranh kiên cường của các thế hệ đi trước.
Ngay từ bên ngoài, cổng chính của Lăng Tứ Kiệt đã thu hút sự chú ý của các thành viên trong nhóm. Dòng chữ “Lăng Tứ Kiệt” được tạo hình nổi, cách điệu. Hai bên cổng là hai câu đối được chạm khắc nổi theo chiều dọc, góp phần tạo điểm nhấn cho công trình và thể hiện nét đẹp trong nghệ thuật trang trí truyền thống. Những chi tiết này tuy không quá cầu kỳ nhưng vẫn tạo nên ấn tượng riêng, giúp người tham quan cảm nhận được sự tôn kính mà cộng đồng dành cho địa điểm tưởng niệm bốn vị anh hùng.
Nguồn: Ngô Thị Diễm My, 20/09/2026.
Đối với nhóm chúng tôi, cổng vào không đơn thuần là lối dẫn đến không gian bên trong mà còn là điểm khởi đầu cho hành trình tiếp cận những giá trị lịch sử và văn hóa của di tích. Qua quan sát các chi tiết kiến trúc, chúng tôi nhận thấy rằng những yếu tố tưởng chừng chỉ mang tính trang trí vẫn có thể góp phần tạo nên bản sắc của một địa điểm văn hóa, đồng thời thể hiện thái độ trân trọng của cộng đồng đối với quá khứ.
Sau khi quan sát cổng chính, nhóm tiếp tục tiến vào bên trong tìm hiểu cách bố trí không gian và các hạng mục của khu di tích. Phía trước Lăng là một khoảng sân khá rộng, thuận tiện cho người dân đến dâng hoa, thắp hương và tổ chức các hoạt động tưởng niệm. Đây cũng là nơi có thể diễn ra những hoạt động tập trung đông người trong các dịp lễ lớn, chẳng hạn như lễ tưởng niệm ngày Tứ Kiệt hy sinh, lễ Kỳ Yên, các hoạt động diễu hành và những chuyến tham quan ngoại khóa của học sinh, sinh viên.
Đáng tiếc, thời điểm nhóm chúng tôi đến khảo sát không trùng với các dịp lễ lớn nên chưa có cơ hội trực tiếp chứng kiến không khí trang trọng, đông đảo của những ngày tưởng niệm. Tuy nhiên, qua tìm hiểu mục đích sử dụng không gian sân phía trước, chúng tôi phần nào hình dung được vai trò của khu vực này trong đời sống văn hóa cộng đồng. Đây không chỉ là nơi phục vụ các hoạt động dâng hương mà còn là địa điểm người dân cùng nhau tưởng nhớ các vị anh hùng, thể hiện lòng biết ơn và duy trì những thực hành văn hóa gắn với di tích.
Tiếp tục đi sâu vào bên trong, nhóm chúng tôi đến khu vực thờ cúng nằm dưới mái che có kết cấu gỗ cổ kính và trang nghiêm. Một trong những chi tiết nổi bật là các cột trụ được trang trí bằng hình rồng uốn lượn tinh xảo. Hình tượng rồng vốn quen thuộc trong nghệ thuật kiến trúc truyền thống, thường gắn với sự uy nghiêm và ý nghĩa thiêng liêng. Việc sử dụng các họa tiết này góp phần tạo nên diện mạo đặc trưng cho không gian thờ tự, đồng thời thể hiện sự chăm chút của cộng đồng trong quá trình gìn giữ và tôn tạo di tích. Phía sau bàn thờ là bức rèm màu đỏ nổi bật, được trang trí bằng những hoa văn rồng vàng và dòng chữ “Bốn Ông Tứ Kiệt”. Màu đỏ và vàng tạo nên sự tương phản rõ nét, làm tăng tính trang trọng khu vực thờ cúng. Hai bên ngai thờ là các đài sen màu vàng, góp phần tạo cảm giác thanh cao, tôn nghiêm. Chính giữa bàn thờ có đặt bằng xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa, nhắc nhở người tham quan về giá trị lịch sử và ý nghĩa của địa điểm này đối với cộng đồng.
Phía trước bàn thờ còn có hai chân nến lớn màu đen với những đường nét chạm khắc tinh tế. Bên dưới là bát hương đá hình tròn, nơi người dân và du khách có thể dâng hương bày tỏ lòng thành kính. Hai bên khu vực thờ tự còn đặt các loại vũ khí cổ như giáo, kiếm trên giá. Những hiện vật này gợi nhắc đến tinh thần chiến đấu và ý chí chống ngoại xâm của bốn vị anh hùng, giúp người tham quan hình dung rõ hơn về bối cảnh lịch sử gắn với di tích.
Đứng trước không gian thờ cúng, chúng tôi cảm nhận rõ sự tôn nghiêm và thành kính của Lăng Tứ Kiệt. Mỗi chi tiết kiến trúc, đồ thờ tự hay vật dụng được trưng bày đều góp phần tạo nên một không gian tưởng niệm có ý nghĩa. Qua đó, nhóm nhận thấy giá trị của Lăng Tứ Kiệt không chỉ nằm ở những dấu tích vật chất mà còn được thể hiện qua niềm tin, tình cảm và sự tri ân của người dân đối với những người đã hy sinh vì quê hương, đất nước.
Phía sau khu vực thờ cúng là tấm bảng ghi “Tứ Kiệt tiểu sử và sự nghiệp”. Thông qua nội dung giới thiệu trên bảng, nhóm chúng tôi có thêm cơ sở tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của bốn vị anh hùng. Đây là nguồn thông tin trực quan có ý nghĩa đối với khách tham quan, đặc biệt là học sinh, sinh viên và những người chưa có nhiều kiến thức về lịch sử địa phương. Việc bố trí thông tin tiểu sử ngay trong khuôn viên di tích cũng góp phần kết nối không gian tưởng niệm với hoạt động giáo dục truyền thống, giúp lịch sử được tiếp cận một cách gần gũi hơn.
Nguồn: Ngô Thị Diễm My, 20/09/2026.
Rời khu vực thờ tự, nhóm tiếp tục tìm hiểu khu mộ của bốn vị anh hùng nằm phía sau. Khu mộ được bố trí dưới một mái che có kết cấu gỗ, tạo cảm giác cổ kính và trang nghiêm. Phần mái được nâng đỡ bởi các cột trụ xi măng trang trí hình rồng uốn lượn, có nét tương đồng với khu vực dâng hương phía trước. Bên dưới là bốn ngôi mộ được xây dựng kiên cố, ốp gạch ngay ngắn trong không gian sạch sẽ, thông thoáng. Phía trước các ngôi mộ có một bát hương màu vàng đồng đặt trên nền nhà, phục vụ việc thắp hương tưởng niệm.
Theo thời gian, cùng với sự quan tâm của chính quyền và cộng đồng, khu mộ được xây dựng, chỉnh trang và bổ sung các hạng mục phục vụ tưởng niệm. Sự thay đổi này không chỉ phản ánh quá trình tôn tạo về mặt vật chất mà còn cho thấy tình cảm, lòng biết ơn và ý thức gìn giữ ký ức lịch sử của người dân địa phương.
Tại vị trí trung tâm phía sau các ngôi mộ là một tấm bia tưởng niệm lớn bằng đá màu đen, được viền khung vàng. Trên bia ghi dòng chữ: “Tứ Kiệt: Anh hùng dân tộc – bị giặc Pháp xử chém ngày 14-02-1871 (nhằm ngày 25 tháng Chạp năm Canh Ngọ)”, cùng với đó là những thông tin về tên tuổi và quê quán của bốn vị anh hùng.
Đứng trước bia mộ, chúng tôi không khỏi xúc động khi nghĩ về những con người đã sống và chiến đấu trong một giai đoạn lịch sử đầy khó khăn. Những dòng chữ khắc trên đá tuy ngắn gọn nhưng lưu giữ thông tin quan trọng về sự hy sinh của bốn vị anh hùng, đồng thời trở thành lời nhắc nhở đối với các thế hệ hôm nay về giá trị của độc lập, tự do và hòa bình. Đối với chúng tôi, khu mộ không chỉ là nơi an nghỉ của những người có công với đất nước mà còn là một không gian ký ức, nơi quá khứ được gợi nhắc thông qua những dấu tích vật chất và hoạt động tưởng niệm của cộng đồng.
Bên phải khu vực chính của Lăng còn có một nhà lưu niệm. Tuy nhiên, vào thời điểm nhóm chúng tôi đến khảo sát, công trình này không mở cửa nên chúng tôi chưa có cơ hội tìm hiểu trực tiếp các nội dung được lưu giữ bên trong. Khu vực nhà lưu niệm cho ta thấy bên cạnh chức năng tưởng niệm, di tích còn có tiềm năng phục vụ lưu trữ tư liệu và giới thiệu lịch sử địa phương
Một trong những trải nghiệm đáng nhớ nhất trong chuyến đi thực tế của nhóm chúng tôi là có cơ hội gặp gỡ và trò chuyện với chú Nguyễn Văn Nguyện – thành viên Ban Quản lý di tích, cùng nhà nghiên cứu Trương Ngọc Tường – nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, lịch sử nổi tiếng tại miền Tây Nam Bộ. Cuộc gặp gỡ này đã giúp chuyến đi của nhóm không chỉ dừng lại ở quan sát kiến trúc hay ghi chép những thông tin được giới thiệu tại di tích mà còn mở ra cơ hội tiếp cận lịch sử thông qua lời kể và những chia sẻ từ những người có sự gắn bó, am hiểu về địa điểm này.
Nguồn: Ngô Thị Diễm My, 20/09/2026.
Trong quá trình trao đổi, chú Nguyễn Văn Nguyện đã giúp nhóm tìm hiểu thêm về giai thoại Tứ kiệt cũng như cái cách người dân địa phương gìn giữ những giá trị nơi đây. Qua những thông tin được chia sẻ, chúng tôi nhận thấy di tích vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày của cộng đồng chứ không chỉ được nhắc đến trong những dịp lễ lớn. Người dân có thể đến Lăng để dâng hương, bày tỏ lòng thành kính hoặc đơn giản là dành thời gian tưởng nhớ những người đã có công với quê hương. Những hoạt động tưởng chừng bình dị ấy lại góp phần duy trì sự kết nối giữa cộng đồng hiện tại với lịch sử của vùng đất.
Đặc biệt, việc di tích được duy trì hoạt động, có người mở cửa phục vụ khách tham quan và tạo điều kiện để người dân đến dâng hương miễn phí cho thấy vai trò quan trọng của công tác quản lý trong việc gìn giữ không gian văn hóa. Một di tích muốn tồn tại lâu dài không chỉ cần được bảo vệ về mặt kiến trúc mà còn phải tiếp tục hiện diện trong đời sống của người dân. Khi cộng đồng vẫn có nhu cầu đến thăm viếng, tưởng niệm và tìm hiểu lịch sử, di tích sẽ tiếp tục giữ được ý nghĩa của mình, trở thành nơi kết nối con người với những giá trị mà các thế hệ trước để lại.
Bên cạnh đó, cuộc trò chuyện với nhà nghiên cứu Trương Ngọc Tường đã giúp nhóm có thêm nhiều thông tin bổ ích về quá trình hình thành và thay đổi của Lăng Tứ Kiệt. Những chia sẻ của ông giúp chúng tôi có cái nhìn cụ thể hơn về sự chuyển biến của không gian di tích qua thời gian, từ những dấu tích ban đầu còn đơn sơ đến khu vực thờ tự và khu mộ được xây dựng, chỉnh trang như ngày nay. Qua đó, nhóm hiểu rằng diện mạo hiện tại của Lăng là kết quả của một quá trình gìn giữ và tôn tạo lâu dài, gắn với sự quan tâm của cộng đồng và chính quyền địa phương.
Nguồn: Ngô Thị Diễm My, 20/09/2026.
Điều khiến chúng tôi đặc biệt quan tâm là cách những câu chuyện về bốn vị anh hùng được lưu giữ và tiếp nối trong đời sống cộng đồng. Lịch sử của Lăng Tứ Kiệt không chỉ tồn tại qua các văn bản, bia tưởng niệm hay tư liệu nghiên cứu mà còn được duy trì thông qua ký ức lịch sử, từ lời kể của những người am hiểu địa phương. Những câu chuyện được chia sẻ trực tiếp giúp các thành viên trong nhóm hình dung rõ hơn về bối cảnh lịch sử, đồng thời hiểu được vì sao một địa điểm tưởng niệm lại có vị trí quan trọng trong tình cảm của người dân Cai Lậy.
Qua những thông tin thu nhận được từ buổi gặp gỡ, chúng tôi cũng nhận ra rằng ký ức cộng đồng không phải là điều bất biến hay chỉ được lưu giữ trong quá khứ. Ký ức ấy được tái hiện mỗi khi người dân đến dâng hương, mỗi khi các câu chuyện về Tứ Kiệt được nhắc lại và mỗi khi thế hệ trẻ có cơ hội tìm hiểu về lịch sử quê hương. Những người am hiểu di tích, với vốn kiến thức và trải nghiệm của mình, giữ vai trò như những cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Thông qua lời kể của họ, các thông tin lịch sử trở nên gần gũi, sinh động hơn, đồng thời tạo điều kiện để thế hệ sau tiếp nhận lịch sử bằng sự quan tâm và cảm xúc của chính mình.
Chuyến đi thực tế đến Lăng Tứ Kiệt đã giúp nhóm chúng tôi hiểu sâu sắc hơn về những giá trị lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng được lưu giữ tại di tích. Thông qua quan sát không gian, tìm hiểu tư liệu và lắng nghe chia sẻ từ những người am hiểu địa phương, chúng tôi có cơ hội vận dụng kiến thức lý luận vào thực tiễn, đồng thời nhận thức rõ hơn mối quan hệ giữa không gian văn hóa và ký ức cộng đồng. Những câu chuyện về sự hy sinh của bốn vị anh hùng cũng giúp chúng tôi thêm trân trọng giá trị của hòa bình, biết ơn các thế hệ đi trước và ý thức hơn về trách nhiệm của người trẻ đối với lịch sử dân tộc.
Qua quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy bảo tồn và phát huy giá trị Lăng Tứ Kiệt không chỉ dừng lại ở gìn giữ kiến trúc mà còn cần chú trọng giới thiệu lịch sử, lưu giữ những câu chuyện được trao truyền trong cộng đồng và tổ chức các hoạt động giáo dục di sản cho thế hệ trẻ. Mỗi người có thể góp phần bảo tồn di tích bằng những hành động thiết thực như tìm hiểu lịch sử, ứng xử văn minh khi tham quan và lan tỏa những giá trị văn hóa tốt đẹp đến cộng đồng.
Để hoàn thành bài thu hoạch thực tế này, nhóm nghiên cứu chúng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến chú Nguyễn Văn Nguyện và nhà nghiên cứu Trương Ngọc Tường đã dành thời gian chia sẻ những thông tin, câu chuyện và kiến thức quý báu về Lăng Tứ Kiệt. Những chia sẻ ấy đã giúp nhóm hiểu rõ hơn về giá trị lịch sử, văn hóa của di tích cũng như vai trò của cộng đồng gìn giữ và trao truyền ký ức về bốn vị anh hùng. Đây là những tư liệu thực tế quý giá, góp phần giúp nhóm hoàn thiện bài thu hoạch và có thêm nhiều góc nhìn sâu sắc về di tích.
Bên cạnh đó, nhóm xin gửi lời cảm ơn chân thành đến TS. Phạm Văn Luân, giảng viên học phần Lý luận văn hóa, đã tận tình hướng dẫn, định hướng và góp ý trong quá trình thực hiện bài viết. Những kiến thức và sự chỉ dẫn của Thầy đã giúp chúng tôi vận dụng lý luận vào thực tiễn, nâng cao khả năng quan sát, tìm hiểu và nhận thức rõ hơn về công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa. Nhóm nghiên cứu xin trân trọng cảm ơn Thầy!
Tác giả: Lê Thị Thanh Thảo
Lớp: 25DTCKSVH1
Khoa Quản lý Văn hóa, Nghệ thuật
Trường Đại học Văn hóa TP.HCM
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Báo Nhân Dân (2007) .Về Tiền Giang viếng lăng Tứ Kiệt. https://nhandan.vn/ve-tien-giang-vieng-lang-tu-kiet-post409138.html
Truy cập ngày 10/10/2026
