Sapo: Khám phá cụm Cây Di sản Việt Nam độc nhất vô nhị gồm cây Kơ-nia hơn 200 năm tuổi và cây Đa khoảng 150 năm tuổi quấn quít ôm bám nhau tại khuôn viên đình thần Tương Bình Hiệp. Chuyến khảo sát thực địa đã mở ra góc nhìn sâu sắc về biểu tượng cây đoàn kết, sự hòa hợp giữa thiên nhiên với di tích kiến trúc.
(Nguồn: Nhóm sinh viên khảo sát, 2026)
Trong biên khảo về không gian làng xã truyền thống Nam Bộ, đình làng đóng vai trò là trung tâm tín ngưỡng, không gian hành lễ của Thành hoàng bổn cảnh mà và là điểm hội tụ của các lớp ký ức cộng đồng, lịch sử địa phương và cảnh quan sinh thái. Ngày 1/10/2026, trong khuôn khổ học phần Lý luận văn hóa do TS. Phạm Văn Luân trực tiếp giảng dạy, nhóm sinh viên chúng tôi đã thực hiện chuyến khảo sát thực tế tại Di tích lịch sử cấp tỉnh/thành phố – đình thần Tương Bình Hiệp tại phường Chánh Hiệp, TP. Hồ Chí Minh.
Giữa không gian thâm nghiêm của ngôi đình cổ, điểm thu hút sự chú ý đặc biệt là một hiện tượng tự nhiên hiếm có: cụm Cây Di sản Việt Nam gồm một cây Kơ-nia hơn 200 năm tuổi và một cây Đa khoảng 140 đến 150 năm tuổi quấn quít, ôm bám vào nhau, tạo thành một bóng mát khổng lồ che phủ toàn bộ khoảng sân đình. Ngày 22/2/2024, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) đã chính thức ban hành Quyết định số 87/QĐ-HMTg công nhận đây là Cây Di sản Việt Nam, và sự kiện đón bằng vào ngày 8/3/2024 đã đánh dấu một mốc son trong việc trân trọng các giá trị tự nhiên gắn liền với thiết chế văn hóa cơ sở.
(Nguồn: Ảnh sưu tầm)
Dưới lăng kính của Lý luận văn hóa, cụm cây này không đơn thuần là một tư liệu sinh học hay một cảnh quan thiên nhiên độc đáo. Nó là một văn bản văn hóa sống động, nơi thiên nhiên và văn hóa đan cài, nơi cộng đồng cư dân gửi gắm những biểu tượng, triết lý sống và ký ức tập thể. Bài viết này vận dụng các khái niệm về ký ức cộng đồng, biểu tượng văn hóa và sinh thái nhân văn để phân tích sâu sắc giá trị của cụm “Cây đoàn kết” tại đình thần Tương Bình Hiệp.
Thiết chế đình làng và sự hiện diện của thiên nhiên trong không gian linh thiêng
(Nguồn: Nhóm sinh viên khảo sát thực địa, 2026)
Đình thần Tương Bình Hiệp tọa lạc tại một vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa lâu đời (nay thuộc TP. Hồ Chí Minh), nổi tiếng với nghề thủ công truyền thống sơn mài. Trong cấu trúc không gian truyền thống của người Việt, đình làng là biểu tượng của quyền lực cộng đồng, nơi xác lập ranh giới làng xã và thắt chặt tình làng nghĩa xóm thông qua các kỳ lễ hội kỳ yên, cúng tế thần linh.
Tuy nhiên, sự hiện diện của một hệ sinh thái cổ thụ ngay trong khuôn viên đình, đặc biệt là sự kết hợp giữa cây Kơ-nia (loài cây đặc trưng của miền đất cao nguyên khô hạn) và cây Đa (biểu tượng quen thuộc của làng quê đồng bằng Bắc Bộ và Nam Bộ) đã tạo ra một sự giao thoa không gian vô cùng độc đáo. Theo chia sẻ của chú Phan Văn Hữu, Trưởng Ban Quý tế đình thần Tương Bình Hiệp, cây Kơ-nia đã hiện diện từ trước khi ngôi đình được khởi dựng. Điều này cho thấy trật tự tự nhiên đã có mặt trước trật tự kiến trúc nhân tạo. Ngôi đình được xây dựng như một sự nương náu, bám rễ vào không gian thiên nhiên sẵn có.
(Nguồn: Nhóm sinh viên khảo sát, 2026)
Từ góc độ sinh thái nhân văn, mối quan hệ giữa kiến trúc đình làng và cụm cây cổ thụ phản ánh triết lý ứng xử thuận thiên của cha ông ta. Thiên nhiên không bị triệt tiêu để nhường chỗ cho công trình kiến trúc, mà ngược lại trở thành một phần máu thịt, định hình nên bản sắc cảnh quan và linh khí của di tích.
Từ cấu trúc sinh học đến sự kiến tạo biểu tượng văn hóa: “Cây đoàn kết”
Khảo sát thực địa cho thấy cụm di sản là một sự kết hợp hình thái ấn tượng giữa hai loài thực vật hoàn toàn khác biệt. Cây Kơ-nia (Irvingia malayana) với tuổi đời trên 200 năm, chiều cao khoảng 37m, đường kính thân 1,38m, tán lá rộng vươn cao. Đây là cá thể có chiều sâu lịch sử lớn nhất, là chứng nhân thời gian của vùng đất này. Cây Đa (Ficus bengalensis) có niên đại khoảng 140 đến 150 năm, chiều cao 27m, chu vi thân cực lớn lên tới 9,6m. Cây Đa phát triển hệ thống rễ khí sinh dày đặc, buông thả và ôm bám chặt chẽ xung quanh thân cây Kơ-nia.
Về mặt sinh học, cây Đa và cây Kơ-nia vẫn là hai cá thể thực vật độc lập thuộc hai loài khác nhau, không có hiện tượng hợp nhất tế bào thành một thực thể duy nhất. Tuy nhiên, về mặt thị giác và cấu trúc không gian, hệ thống rễ khí sinh của cây Đa đã bao bọc, che chở và quấn quýt lấy thân Kơ-nia, tạo thành một hình khối duy nhất kỳ vĩ.
Chính hình thái học độc đáo ấy đã kích hoạt trí tưởng tượng và tâm thức biểu trưng của cộng đồng cư dân địa phương. Trong quá trình sinh hoạt, người dân và các bô lão trong ban quý tế đã gọi cụm di sản này bằng một cái tên đầy cảm xúc: “Cây đoàn kết”. Dưới lăng kính của ký ức tập thể, không gian và cảnh quan là những chiếc neo giữ ký ức của nhóm xã hội. Cụm cây không chỉ đứng đó để tỏa bóng, nó đã trở thành một ký ức vật chất. Hình ảnh cây đa vươn rễ ôm ấp, che chở lấy cây Kơ-nia gợi nhắc trực quan đến tinh thần đùm bọc, tương thân tương ái, sự gắn kết keo sơn giữa các thành viên trong cộng đồng làng xã trước những biến động của lịch sử và thiên nhiên.
Với riêng tôi, điều đọng lại sau chuyến khảo sát là cảm giác mình đang đứng trước một phần ký ức của địa phương được lưu giữ trong cảnh quan quen thuộc. Khi nhìn những rễ Đa buông xuống, ôm quanh thân Kơ-nia, tôi có thể hiểu vì sao hình ảnh ấy gợi cho người dân liên tưởng đến sự gắn bó và chở che. Dĩ nhiên, cảm nhận này là cách nhìn của cá nhân tôi, không thể thay thế cho những lời kể cụ thể của cộng đồng. Nhưng chính trải nghiệm trực tiếp đã khiến tôi muốn tìm hiểu kỹ hơn về nguồn gốc tên gọi “Cây đoàn kết” và câu chuyện mà người dân gửi gắm vào đó. Tôi nhận ra rằng, để hiểu một di sản, đôi khi cần bắt đầu từ việc quan sát thật kỹ, lắng nghe người đang gìn giữ nó và không vội áp đặt ý nghĩa của mình lên cảnh vật.
Tên gọi “Cây đoàn kết” là minh chứng cho quá trình ký hiệu hóa của con người đối với tự nhiên. Một hiện tượng sinh học ngẫu nhiên đã được văn hóa hóa, chuyển hóa thành một biểu tượng đạo đức xã hội, một thông điệp về sự hòa hợp, đoàn tụ và sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Bảo tồn di sản sống: Từ bảo vệ sinh học đến gìn giữ không gian văn hóa
Việc Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) trao chứng nhận Cây Di sản Việt Nam vào đầu năm 2024 là sự ghi nhận xứng đáng về mặt pháp lý và khoa học. Tuy nhiên, từ góc nhìn lý luận văn hóa, công tác bảo tồn đối với một di sản sống như cụm cây tại đình thần Tương Bình Hiệp không thể chỉ dừng lại ở các chỉ số trắc lượng sinh học hay việc bảo vệ cơ học.
Bảo tồn di sản sinh thái trong không gian tín ngưỡng đòi hỏi một tiếp cận liên ngành. Bảo tồn gắn liền với chủ thể văn hóa như việc cần phát huy vai trò chủ động của Ban Quý tế đình thần và cộng đồng địa phương, những người trực tiếp thực hành tín ngưỡng và chăm sóc cảnh quan hằng ngày. Tri thức bản địa của các bô lão trong việc chăm cây chính là nguồn lực quý giá cần được kết hợp song hành với tri thức khoa học lâm nghiệp.
Ban Quý tế và đơn vị quản lý di tích có thể phối hợp với người có chuyên môn về cây xanh để kiểm tra định kỳ tình trạng thân, cành, tán và hệ rễ. Ghi nhận các dấu hiệu nứt, mục, nghiêng hoặc khô cành đồng thời lưu lại hình ảnh theo từng thời điểm để theo dõi biến đổi. Những biện pháp cắt tỉa, xử lý rễ hay gia cố cây nên dựa trên đánh giá chuyên môn, tránh can thiệp chỉ vì mục đích tạo hình hoặc làm đẹp cảnh quan. Kinh nghiệm chăm sóc cây của người địa phương cần được lắng nghe và kết hợp với kiến thức khoa học, thay vì thay thế cho đánh giá kỹ thuật.
Bên cạnh đó, cần chú ý các hoạt động xây dựng, lát nền, thoát nước và đi lại trong khuôn viên có thể ảnh hưởng đến vùng rễ và điều kiện sinh trưởng của cây. Khi tổ chức lễ hội hoặc hoạt động tập trung đông người, việc bố trí không gian cũng nên tính đến an toàn cho khách tham quan và hạn chế tác động lên gốc cây. Song song với bảo vệ sinh học, đình có thể lưu giữ câu chuyện về cụm cây qua bảng giới thiệu ngắn, tư liệu ảnh, lời kể đã được ghi chép và hoạt động tìm hiểu dành cho người dân, học sinh, sinh viên. Cách làm này giúp giá trị biểu tượng có cơ sở tư liệu rõ hơn, đồng thời đưa cộng đồng trở thành chủ thể tham gia bảo tồn.
Bảo vệ không gian sinh thái – tâm linh, tránh những tác động tiêu cực từ đô thị hóa hay các hoạt động xây dựng xung quanh làm tổn hại đến hệ thống rễ ngầm và mạch nước ngầm nuôi dưỡng cụm cây. Cụm cây phải được đặt trong tổng thể không gian thiêng của ngôi đình, nơi các giá trị phi vật thể (lễ hội, tín ngưỡng, câu chuyện kể dân gian) được nuôi dưỡng liên tục.
(Nguồn: Nhóm sinh viên khảo sát, 2026)
Gìn giữ một di sản sống từ những giá trị hiện hữu
Chuyến khảo sát tại đình thần Tương Bình Hiệp giúp tôi nhìn cụm “Cây đoàn kết” gần gũi hơn so với khi chỉ đọc thông tin qua tài liệu. Những số liệu về tuổi đời, chiều cao hay kích thước thân cây giúp hình dung quy mô của hai cổ thụ, nhưng chính việc trực tiếp quan sát hình thái đan xen và lắng nghe chia sẻ của người phụ trách đình khiến tôi chú ý hơn đến mối liên hệ giữa cảnh quan với ký ức cộng đồng. Từ những tư liệu hiện có, tôi cho rằng giá trị của cụm cây nằm ở cách con người nhận biết, gọi tên và gắn cho nó một ý nghĩa trong đời sống địa phương.
Là những thế hệ sinh viên đang học tập trong lĩnh vực Quản lý văn hóa, chúng tôi nhận thức sâu sắc rằng: bảo tồn di sản không phải là một công việc khô khan trên giấy tờ hay chỉ thuộc về các cơ quan quản lý nhà nước, mà bắt nguồn từ thái độ trân trọng, sự thấu cảm sâu sắc với các giá trị văn hóa bản địa, từ đó góp phần lan tỏa và gìn giữ những “mạch nguồn” văn hóa của quê hương cho các thế hệ mai sau.
Đối với tôi, với tư cách là sinh viên ngành Quản lý văn hóa, chuyến đi gợi ra một bài học cụ thể. Bảo tồn di sản là quá trình tìm hiểu những câu chuyện và mối quan hệ đã khiến nơi ấy trở nên có ý nghĩa với cộng đồng. Tôi cũng hiểu rằng tình cảm dành cho di sản cần đi cùng sự cẩn trọng trong cách viết và cách giới thiệu. Điều gì được quan sát cần nói rõ là quan sát, điều gì do người dân chia sẻ cần ghi nhận đúng nguồn, còn những diễn giải của người viết cần được trình bày như một góc nhìn chứ không phải sự thật đã được chứng minh. Tôi mong rằng cụm Cây Di sản tại đình thần Tương Bình Hiệp sẽ được chăm sóc bằng kiến thức chuyên môn và sự chung tay của cộng đồng, đồng thời những câu chuyện gắn với cụm cây sẽ tiếp tục được ghi chép để thế hệ sau có cơ hội hiểu và trân trọng di sản này.
(Nguồn: Nhóm sinh viên khảo sát)
Lời cảm ơn
Nhóm nghiên cứu xin chân thành cảm ơn TS. Phạm Văn Luân, giảng viên học phần Lý luận văn hóa, đã tận tình hướng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi cho chuyến khảo sát thực tế đầy ý nghĩa.
Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn chú Phan Văn Hữu – Trưởng Ban Quý tế Đình thần Tương Bình Hiệp, đã nhiệt tình đón tiếp, chia sẻ nhiều tư liệu và câu chuyện lịch sử quý giá về cụm Cây Di sản cùng di tích ngôi đình.
Qua chuyến khảo sát, chúng tôi nhận thức rõ hơn rằng bảo tồn di sản cần bắt đầu từ sự quan tâm, hiểu biết và trách nhiệm của mỗi người. Hy vọng những giá trị đặc biệt của cụm Cây Di sản tại đình thần Tương Bình Hiệp sẽ tiếp tục được nghiên cứu, chăm sóc và gìn giữ để các thế hệ sau có cơ hội tìm hiểu, trân trọng và tiếp nối.
Trương Đặng Mỹ Anh
Lớp 25DQL
Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật
Trường Đại học Văn hóa TP.HCM
TÀI LIỆU THAM KHẢO
VietnamPlus. Bình Dương: Công nhận cây ‘đoàn kết’ 200 năm tuổi là Cây Di sản Việt Nam. https://www.vietnamplus.vn/binh-duong-cong-nhan-cay-doan-ket-200-nam-tuoi-la-cay-di-san-viet-nam-post933513.vnp (Ngày truy cập: 10/10/2026)
Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE). Bình Dương: Đình thần Tương Bình Hiệp đón bằng công nhận ‘Cây Di sản Việt Nam’ đối với cây Kơ-nia và cây đa. https://vacne.org.vn/binh-duong-dinh-than-tuong-binh-hiep-don-bang-cong-nhan-%E2%80%9Ccay-di-san-viet-nam%E2%80%9D-doi-voi-cay-ko-nia-va-cay-da/221912.html (Ngày truy cập: 10/10/2026)
Tiền Phong. Hai cổ thụ trăm năm đứng ôm nhau vừa được công nhận “Cây Di sản” ở Bình Dương. https://tienphong.vn/hai-co-thu-tram-nam-dung-om-nhau-vua-duoc-cong-nhan-cay-di-san-o-binh-duong-post1616844.tpo (Ngày truy cập: 10/10/2026)
Dân Việt. Ở đất Bình Dương có thêm 2 cây cổ thụ là Cây Di sản, có một cây Kơ-nia cho ra loại hạt ăn ngon. https://danviet.vn/o-dat-binh-duong-co-them-2-cay-co-thu-la-cay-di-san-co-mot-cay-ko-nia-cho-ra-loai-hat-an-ngon-2024063000105729-d844222.html (Ngày truy cập: 10/10/2026)
