(Nguồn: Tạp chí Dân tộc & Tôn giáo (2026); dantoctongiao.vn)
Có những con người đi qua một thời đại, nhưng những gì họ để lại vẫn âm thầm hiện diện trong đời sống của nhiều thế hệ sau. Có khi đó là một tác phẩm, một câu chuyện, một cách nhìn về con người, cũng có khi chỉ là một địa danh, một con đường mang tên họ mà chúng ta đi qua mỗi ngày nhưng chưa từng thật sự dừng lại để tự hỏi: Người ấy đã sống như thế nào và vì sao chúng ta còn nhớ đến họ?
Sau những trao đổi của giảng viên Phạm Văn Luân trong học phần Lý luận văn hóa về việc nghiên cứu, vinh danh danh nhân văn hóa Nam Bộ và khi đọc thông tin về quá trình xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO cùng tổ chức kỷ niệm 700 năm ngày sinh Đại danh y Tuệ Tĩnh, tôi nghĩ nhiều hơn về cách một danh nhân được đưa từ ký ức lịch sử trở lại với đời sống hôm nay. Điều tôi chú ý không chỉ nằm ở việc một con người được vinh danh, mà còn ở cả quá trình phía sau: tìm kiếm tư liệu, nghiên cứu, kiểm chứng, hệ thống hóa những đóng góp và sau cùng là kể lại câu chuyện ấy bằng những hình thức mà xã hội đương đại có thể tiếp nhận.
Từ câu chuyện đó, tôi tự đặt cho mình một câu hỏi khác: Nếu Nam Bộ có những con người đã góp phần tạo nên diện mạo văn hóa của vùng đất này, chúng ta – những người trẻ hôm nay – sẽ làm gì để những giá trị ấy không chỉ nằm lại trong sách?
Tôi nghĩ đến Hồ Biểu Chánh.
Nhắc đến ông, tôi không chỉ nghĩ đến một nhà văn của những trang tiểu thuyết xưa. Qua những tác phẩm của Hồ Biểu Chánh, một Nam Bộ của một thời kỳ đã hiện lên với con người, gia đình, làng quê, cách ứng xử và những biến chuyển của xã hội. Ông sinh ra ở Gò Công, gắn bó với vùng đất Nam Bộ và dành phần lớn sự nghiệp sáng tác để viết về con người và đời sống mà mình am hiểu. Di sản của ông vì thế không chỉ có giá trị văn học, mà còn có thể được nhìn như một nguồn tư liệu để tìm hiểu về đời sống và tâm thức Nam Bộ.
(Nguồn: Cơ quan ngôn luận của hội nhà văn Việt Nam (2024); vanvn.vn)
Điều làm tôi suy nghĩ nhiều hơn là những câu chuyện ấy thật ra chưa hề biến mất. Nhiều tác phẩm của Hồ Biểu Chánh đã được chuyển thể thành phim như Con nhà nghèo, Ngọn cỏ gió đùa, Nợ đời, Chúa tàu Kim Quy và nhiều tác phẩm khác. Đến những năm gần đây, các tác phẩm của ông vẫn tiếp tục được chuyển thể, cho thấy văn chương viết từ một thời xa vẫn có khả năng tìm được một đời sống mới trên màn ảnh.
(Nguồn: THỂ THAO & VĂN HÓA (2026); thethaovanhoa.vn)
(Nguồn: Sách Việt (2013); vietbooks.info)
Từ đây, tôi nhận ra rằng tiếp nối một danh nhân không nhất thiết phải bắt đầu bằng một việc thật lớn. Đôi khi, đó chỉ là việc chúng ta chịu khó đọc một tác phẩm, tìm hiểu một con người, đặt câu hỏi về giá trị của họ và thử kể câu chuyện ấy bằng ngôn ngữ của thế hệ mình.
Với tôi, điện ảnh là một trong những cách gần gũi nhất để thực hiện điều đó.
Từ trang sách đến một câu chuyện có thể chạm vào người trẻ
Nếu có cơ hội tham gia Liên hoan Phim ngắn do Trường và UNESCO tổ chức, tôi muốn thực hiện một phim ngắn lấy cảm hứng từ di sản Hồ Biểu Chánh, nhưng không làm theo hướng dựng lại toàn bộ cuộc đời ông.
Tôi muốn bắt đầu bằng một hình ảnh rất bình thường: một người trẻ hôm nay bước vào một không gian cũ, cầm trên tay một cuốn sách của Hồ Biểu Chánh nhưng gần như không biết người viết là ai.
Từ sự xa lạ ấy, bộ phim mở ra hành trình tìm hiểu. Một câu chữ trong tác phẩm dẫn đến một câu chuyện; một câu chuyện dẫn đến một không gian Nam Bộ; và từ không gian ấy, người trẻ dần nhận ra rằng những điều tưởng như rất xa xưa lại có nhiều điểm gần gũi với những vấn đề của con người hôm nay.
Tôi không muốn bộ phim biến Hồ Biểu Chánh thành một nhân vật được kể lại bằng những mốc thời gian khô cứng. Tôi muốn người xem trước hết cảm nhận được một con người và một vùng đất.
Chẳng hạn, thay vì nói quá nhiều về việc ông đã viết bao nhiêu tác phẩm, bộ phim có thể lựa chọn một vài chi tiết tiêu biểu trong văn chương của ông để tái hiện không khí Nam Bộ: một mái nhà, một con đường, một khu vườn, một cuộc trò chuyện giữa những con người với nhau. Qua đó, những giá trị như tình nghĩa, cách đối nhân xử thế, đời sống gia đình và những thay đổi của xã hội được hiện lên tự nhiên hơn.
Tôi nghĩ đó cũng là cách để điện ảnh làm được điều mà một bài giới thiệu đôi khi khó làm được: khiến người xem muốn tự mình tìm hiểu tiếp.
Hình [5]. Khung cảnh trong phim được chuyển thể từ tiểu thuyết “Con nhà giàu” của Nhà văn Hồ Biểu Chánh
(Nguồn: mytour (2026); mytour.vn)
Không chỉ làm một bộ phim rồi kết thúc
Nếu bộ phim chỉ xuất hiện trong một buổi liên hoan rồi khép lại, tôi cho rằng sức lan tỏa của nó vẫn còn khá ngắn.
Vì vậy, chương trình hành động mà tôi hình dung sẽ không dừng ở việc sản xuất phim.
Trước tiên, nhóm sinh viên sẽ tìm hiểu và kiểm chứng tư liệu về Hồ Biểu Chánh từ sách, thư viện, bảo tàng, các công trình nghiên cứu và những nguồn có độ tin cậy. Sau đó, nhóm có thể phỏng vấn giảng viên, nhà nghiên cứu văn học, người làm điện ảnh hoặc những người có hiểu biết về văn hóa Nam Bộ để có thêm nhiều góc nhìn.
Từ nguồn tư liệu đó, nhóm xây dựng kịch bản phim ngắn với tinh thần không thần tượng hóa, không đơn giản hóa nhân vật mà cố gắng cho người xem thấy được cả con người, thời đại và những giá trị còn có ý nghĩa.
Sau khi phim hoàn thành, tôi muốn phát triển nội dung thành một chuỗi sản phẩm nhỏ trên nền tảng số: những video ngắn giới thiệu một chi tiết thú vị trong tác phẩm, những đoạn kể chuyện về văn hóa Nam Bộ, hình ảnh tư liệu, podcast ngắn hoặc một triển lãm ảnh nhỏ trong trường.
Nếu có điều kiện, nhóm có thể tổ chức một buổi chiếu phim kết hợp trò chuyện với sinh viên. Ở đó, câu hỏi không chỉ là “Hồ Biểu Chánh là ai?” mà quan trọng hơn là: “Sau khi biết về ông, chúng ta còn muốn giữ lại điều gì cho hôm nay?”
Tôi cho rằng chính những hoạt động như vậy mới có thể biến việc vinh danh từ một sự kiện thành một quá trình tiếp nhận văn hóa.
Khi di sản trở thành một nguồn lực của hiện tại
Qua việc tìm hiểu, tôi càng nhận ra rằng văn hóa không chỉ là những gì chúng ta bảo tồn trong quá khứ. Văn hóa còn có thể trở thành nguồn lực để sáng tạo ra những giá trị mới.
Một nhân vật văn hóa có thể bước ra từ trang sách để trở thành chất liệu cho điện ảnh. Một câu chuyện lịch sử có thể trở thành một sản phẩm truyền thông. Một không gian cũ có thể trở thành địa điểm trải nghiệm. Một tác phẩm văn học có thể mở ra những ý tưởng cho phim, sân khấu, xuất bản, du lịch văn hóa hay các sản phẩm số.
Đó chính là điểm tôi nhìn thấy ở mối quan hệ giữa danh nhân văn hóa và công nghiệp văn hóa.
Hình [6]. Sinh viên tìm hiểu quá trình chuyển thể tác phẩm văn học thành điện ảnh qua giao lưu với đạo diễn Nguyễn Quang Dũng
(Nguồn: Trường Đại học Hoa Sen (2023); hoasen.edu.vn)
Nếu biết khai thác đúng cách, di sản của các danh nhân Nam Bộ không chỉ giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về quê hương mà còn có thể tạo ra những sản phẩm văn hóa mang dấu ấn riêng của vùng đất. Khi những sản phẩm ấy được làm tốt, được kể bằng ngôn ngữ hiện đại và có khả năng tiếp cận công chúng rộng hơn, văn hóa Nam Bộ sẽ không chỉ được “giữ lại” mà còn có cơ hội được sống tiếp trong một hình thức mới.
Và có lẽ đó cũng là một dạng “sức mạnh mềm” của văn hóa: không cần phải bắt đầu bằng những điều quá lớn lao, mà bắt đầu từ khả năng khiến người khác tò mò, đồng cảm, yêu thích rồi muốn tìm hiểu thêm về một vùng đất và những con người đã làm nên vùng đất ấy.
Điều tôi muốn bắt đầu từ vị trí của một sinh viên
Tôi không nghĩ một sinh viên có thể ngay lập tức làm được một hồ sơ vinh danh tầm quốc tế. Nhưng tôi tin sinh viên có thể bắt đầu từ những việc vừa sức mình.
Đọc kỹ hơn một tác phẩm.
Tìm một câu chuyện đã bị bỏ quên.
Đến một nơi gắn với danh nhân.
Hỏi một người lớn tuổi về ký ức họ biết.
Tìm lại một tư liệu cũ.
Và quan trọng nhất, học cách kể lại những điều ấy bằng một ngôn ngữ mà người trẻ hôm nay muốn lắng nghe.
Từ câu chuyện về Tuệ Tĩnh, tôi hiểu rằng phía sau một sự kiện vinh danh không chỉ là một danh hiệu, mà là cả một quá trình nghiên cứu và chuẩn bị để chứng minh giá trị của một con người trước cộng đồng rộng lớn hơn. Còn từ câu chuyện Hồ Biểu Chánh, tôi nhận ra một điều gần gũi hơn với mình: di sản chỉ thật sự có tương lai khi có người tiếp tục đọc, tiếp tục kể và tiếp tục sáng tạo từ nó.
(Nguồn: Tuổi trẻ Online (2023); tuoitre.vn)
Có lẽ điều đáng sợ nhất đối với một danh nhân không phải là thời gian trôi qua, mà là đến một lúc nào đó, tên tuổi vẫn còn trên một con đường, một ngôi trường hay một trang sách, nhưng không còn khiến người trẻ muốn biết phía sau cái tên ấy là một cuộc đời như thế nào.
Vì vậy, nếu được góp một phần nhỏ, tôi muốn bắt đầu bằng một bộ phim.
Không phải để kể lại quá khứ một cách nguyên vẹn.
Mà để thử đưa một phần của quá khứ bước vào cuộc trò chuyện của hiện tại.
Bởi khi người trẻ còn muốn hỏi “Người ấy là ai?”, khi còn muốn tìm hiểu “Vì sao vùng đất này lại có một con người như thế?”, thì có lẽ ký ức văn hóa vẫn chưa thật sự khép lại.
Và từ câu chuyện của một danh nhân, biết đâu chúng ta có thể bắt đầu kể tiếp câu chuyện lớn hơn về một Nam Bộ giàu ký ức, giàu bản sắc và cũng đủ sức sáng tạo để đi cùng tương lai.
TRẦN HUỆ TRÂN
LỚP 25DQL
KHOA QUẢN LÝ VĂN HÓA, NGHỆ THUẬT
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Đại học Cần Thơ. (2009). Tính cách người nông dân Nam Bộ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ. https://ctujsvn.ctu.edu.vn/index.php/ctujsvn/article/view/693
Đại học Cần Thơ. (2012). Thân phận người nông dân Nam Bộ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ. https://ctujsvn.ctu.edu.vn/index.php/ctujsvn/article/view/277
Lê Thị Thanh Tâm. (2023). Tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn ĐHQG TP.HCM. https://scholar.dlu.edu.vn/thuvienso/bitstream/DLU123456789/203339/1/CVv495S12023101.pdf
Lê Thị Thanh Tâm. (2023). Ảnh hưởng của tác phẩm Hồ Biểu Chánh đối với văn học, văn hóa đọc và văn hóa nghe – nhìn ở Nam Bộ. Tạp chí Văn hóa & Nguồn lực, số 1(33). https://scholar.dlu.edu.vn/thuvienso/bitstream/DLU123456789/203339/1/CVv495S12023101.pdf
Nguyễn Ngọc Phú. (2025). Văn hóa vật chất Nam Bộ từ không gian sông nước đến ẩm thực, nhà ở, trang phục qua trường hợp Hồ Biểu Chánh và Nguyễn Ngọc Tư. Tạp chí Khoa học và Công nghệ – Đại học Thái Nguyên. https://jst.tnu.edu.vn/jst/article/view/13900/pdf
Thủ tướng Chính phủ. (2025). Quyết định số 2486/QĐ-TTg: Phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Van-hoa-Xa-hoi/Quyet-dinh-2486-QD-TTg-2025-Chien-luoc-phat-trien-cac-nganh-cong-nghiep-van-hoa-Viet-Nam-681322.aspx
