Trong tiến trình lịch sử dân tộc, mỗi vùng đất đều hình thành và thêu dệt nên những giá trị văn hóa riêng biệt, được tạo nên bởi cộng đồng qua nhiều thế hệ. Trong hệ thống những giá trị ấy, danh nhân văn hóa là một bộ phận đặc biệt, bởi họ không chỉ để lại những đóng góp cụ thể cho xã hội mà còn trở thành biểu tượng gắn với lịch sử, bản sắc và ký ức của một vùng đất.
So với cả nước, Nam Bộ là vùng đất có lịch sử hình thành tương đối muộn nhưng lại sở hữu một đời sống văn hóa đa dạng, giàu tính giao lưu và tiếp biến, gắn với nhiều nhân vật có những đóng góp quan trọng trên các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y học và xã hội.
Tuy nhiên, xét về mức độ được tôn vinh và nhận diện, các danh nhân văn hóa gắn với Nam Bộ vẫn chưa có độ phổ biến và sức lan tỏa tương xứng so với nhiều danh nhân ở các vùng miền khác như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Chu Văn An hay Hồ Chí Minh. Sự chênh lệch này cho thấy việc nhận diện, nghiên cứu và phát huy giá trị danh nhân văn hóa Nam Bộ vẫn còn nhiều khoảng trống. Đây chính là động lực để tiếp tục tìm hiểu, khẳng định những đóng góp của các danh nhân Nam Bộ, qua đó làm rõ vị trí của vùng đất này trong tiến trình văn hóa dân tộc.
Qua những trao đổi của giảng viên trên lớp về vấn đề nghiên cứu, vinh danh danh nhân văn hóa Nam Bộ và sau khi đọc bài viết “Lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh Đại danh y Tuệ Tĩnh”, tôi nhận thấy rằng điều quan trọng không chỉ nằm ở việc một danh nhân được vinh danh như thế nào mà còn ở câu hỏi sau khi được vinh danh, những giá trị mà danh nhân để lại sẽ tiếp tục được bảo tồn, phát huy và chuyển hóa thành những giá trị mới ra sao trong xã hội đương đại.
Từ trường hợp Đại danh y Tuệ Tĩnh, có thể thấy quá trình nghiên cứu và vinh danh danh nhân không phải là một hoạt động mang tính hình thức hay chỉ nhằm ghi nhận một nhân vật lịch sử. Quá trình này đòi hỏi sự nghiên cứu, khảo sát, sưu tầm tư liệu, tổ chức hội thảo khoa học và xây dựng những sản phẩm truyền thông nhằm giới thiệu các giá trị của danh nhân đến với cộng đồng.
Việc kết hợp giữa nghiên cứu khoa học với phim, video, album ảnh và các hình thức truyền thông khác cho thấy quá trình vinh danh có thể trở thành cơ sở để đưa những giá trị lịch sử, văn hóa đến gần hơn với công chúng hiện đại. Đây là điều khiến tôi suy nghĩ nhiều về cách thức nghiên cứu và phát huy giá trị danh nhân Nam Bộ trong bối cảnh hiện nay.
Theo tôi, tri ân tiền nhân trước hết là sự ghi nhận đối với những đóng góp mà các thế hệ đi trước đã dành cho quê hương và đất nước. Tri ân sẽ ý nghĩa sâu sắc hơn khi thế hệ hôm nay có thể tiếp nhận, kế thừa và làm cho những giá trị mà tiền nhân để lại tiếp tục hiện diện trong đời sống. Những giá trị ấy được chuyển hóa thành những hình thức thể hiện mới, phù hợp với nhu cầu tiếp nhận của xã hội hiện đại, chúng có thể tiếp tục phát triển và tạo ra những giá trị mới.
Đối với văn hóa danh nhân Nam Bộ, tôi cho rằng đây là một nguồn lực văn hóa có nhiều tiềm năng để góp phần xây dựng sức mạnh mềm của địa phương và khu vực. Nam Bộ là một không gian văn hóa có quá trình hình thành đặc thù, với sự giao lưu, tiếp biến của nhiều cộng đồng và nhiều lớp văn hóa. Vì vậy, những danh nhân gắn với vùng đất này không chỉ đại diện cho những đóng góp của một cá nhân mà còn có thể trở thành những biểu tượng giúp nhận diện bản sắc của địa phương.
Khi câu chuyện về một danh nhân được kể lại thông qua phim ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, triển lãm, sách, podcast hay các nền tảng truyền thông số, công chúng không chỉ biết thêm về một nhân vật lịch sử mà còn có cơ hội khám phá không gian văn hóa, con người và lịch sử của vùng đất nơi danh nhân ấy gắn bó. Từ đó, câu chuyện về danh nhân có thể trở thành một phương tiện quảng bá hình ảnh địa phương, tạo sự quan tâm, kết nối cộng đồng và góp phần hình thành sức hấp dẫn văn hóa.
Một danh nhân có thể trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa địa phương và công chúng bên ngoài, giữa văn hóa truyền thống và những phương thức sáng tạo hiện đại. Tuy nhiên, để văn hóa danh nhân thực sự trở thành sức mạnh mềm, việc truyền thông và khai thác phải được thực hiện một cách có trách nhiệm. Những câu chuyện về danh nhân cần dựa trên cơ sở tư liệu đáng tin cậy, tôn trọng sự thật lịch sử và những giá trị cốt lõi. Sự sáng tạo là cần thiết để tạo ra sức hấp dẫn, nhưng sáng tạo không đồng nghĩa với việc tùy tiện hư cấu hoặc thương mại hóa quá mức những giá trị vốn thuộc về lịch sử và cộng đồng.
Từ góc nhìn đó, tôi nhận thấy giữa văn hóa danh nhân và công nghiệp văn hóa có thể hình thành một mối quan hệ tương hỗ. Văn hóa cung cấp chất liệu, câu chuyện, biểu tượng và giá trị; trong khi công nghiệp văn hóa cung cấp những phương thức sáng tạo, sản xuất và phân phối để các giá trị ấy tiếp cận công chúng.
Có thể hình dung quá trình này theo hướng từ giá trị văn hóa của danh nhân đến nghiên cứu và xác lập giá trị, sau đó xây dựng câu chuyện, sáng tạo sản phẩm, truyền thông, phân phối và cuối cùng tạo ra những giá trị xã hội, văn hóa và kinh tế. Một cuộc đời, một tư tưởng hay một đóng góp của danh nhân có thể trở thành chất liệu cho phim ảnh, âm nhạc, sân khấu, xuất bản, thiết kế, trò chơi, podcast, triển lãm hoặc các sản phẩm du lịch văn hóa.
Từ những suy nghĩ trên, tôi nhận thấy Liên hoan Phim ngắn do Trường Đại học Văn hóa TP.HCM và UNESCO tổ chức là cơ hội để các bạn trẻ có thể thử sức mình, tìm hiểu và sáng tạo nên những bộ phim không chỉ dừng lại ở việc kể lại tiểu sử hay liệt kê những đóng góp của một danh nhân, mà còn hướng đến việc đặt ra một câu hỏi gần gũi với người trẻ. Những bộ phim có thể xây dựng câu chuyện theo hướng kết nối quá khứ với hiện tại, trong đó một người trẻ bắt đầu hành trình tìm hiểu về một danh nhân Nam Bộ thông qua những địa điểm, hiện vật, tư liệu và câu chuyện của cộng đồng. Qua quá trình tìm hiểu, người trẻ dần nhận ra rằng những giá trị tưởng như thuộc về quá khứ vẫn có thể được kết nối với cuộc sống hiện tại.
Bên cạnh việc khai thác nhân vật trung tâm, bộ phim sẽ chú trọng tái hiện không gian văn hóa Nam Bộ thông qua cảnh quan, kiến trúc, âm nhạc, đời sống cộng đồng, phong tục, ngôn ngữ và những yếu tố văn hóa đặc trưng. Việc tái hiện này vừa giúp tăng tính nghệ thuật cho tác phẩm, vừa góp phần giới thiệu hình ảnh con người và văn hóa địa phương. Từ những bộ phim ban đầu có thể tiếp tục phát triển thành một hệ sinh thái sản phẩm văn hóa gồm các video ngắn kể chuyện về danh nhân, podcast, bộ ảnh, poster, postcard, sách ảnh, triển lãm tư liệu hoặc những nội dung giáo dục dành cho học sinh, sinh viên.
Nếu chương trình được triển khai hiệu quả, giá trị tạo ra sẽ không chỉ nằm ở một sản phẩm nghệ thuật. Về văn hóa, chương trình góp phần bảo tồn và lan tỏa ký ức về danh nhân, nâng cao nhận thức của cộng đồng về các giá trị văn hóa Nam Bộ. Về giáo dục, phim ảnh và các sản phẩm truyền thông có thể tạo ra cách tiếp cận lịch sử trực quan, sinh động và gần gũi hơn với người trẻ. Về xã hội, câu chuyện về danh nhân có thể góp phần củng cố niềm tự hào về quê hương và tăng sự gắn kết giữa cộng đồng với di sản. Về kinh tế, những sản phẩm được phát triển từ câu chuyện danh nhân có thể mở ra cơ hội cho các lĩnh vực điện ảnh, truyền thông, thiết kế, xuất bản và du lịch văn hóa góp phần quảng bá hình ảnh con người, vùng đất và văn hóa Nam Bộ, qua đó tạo nên một dạng sức mạnh mềm dựa trên chính những giá trị văn hóa của cộng đồng.
Từ trường hợp xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO vinh danh Đại danh y – Thiền sư Tuệ Tĩnh, tôi nhận thức rõ hơn rằng vinh danh danh nhân không nên được xem là điểm kết thúc của một quá trình nghiên cứu mà cần được xem là điểm khởi đầu cho quá trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Việc nghiên cứu, xác lập giá trị, xây dựng hồ sơ và truyền thông về danh nhân cần được kết nối với những phương thức sáng tạo để những giá trị ấy tiếp tục tồn tại trong đời sống đương đại.
Với tôi, tri ân tiền nhân không chỉ là ghi nhớ những gì thế hệ trước đã làm mà còn là tiếp tục làm cho những giá trị ấy có ý nghĩa trong hiện tại và tương lai. Nếu tiền nhân đã để lại cho chúng ta những giá trị văn hóa quý báu thì trách nhiệm của thế hệ hôm nay là tìm ra những cách thức phù hợp để tiếp nhận, bảo tồn, sáng tạo và lan tỏa những giá trị đó. Khi người trẻ biết dùng ngôn ngữ của thời đại để kể lại câu chuyện của tiền nhân, văn hóa sẽ không bị đóng khung trong quá khứ mà có thể trở thành một nguồn lực sống động cho cộng đồng, góp phần xây dựng bản sắc, gia tăng sức mạnh mềm và tạo nền tảng cho sự phát triển công nghiệp văn hóa của quê hương Nam Bộ.
Sinh viên Nguyễn Thị Thu Hà – Lớp 25DQL
Khoa Quản lý văn hoá, nghệ thuật
Trường Đại học Văn Hoá TP.HCM
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Hoàng Nam ( ngày 18/8/2023) Hội nhà văn Việt Nam – https://vanvn.vn/phat-huy-lan-toa-gia-tri-nhan-van-tu-nhung-y-xa-cua-thien-su-dai-danh-y-tue-tinh/ truy cập ngày 4/10/2026
Lê Tân (Chủ nhật, 4/10/2026) Lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh đại danh y Tuệ Tĩnh VnExpress – “Lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh Đại danh y Tuệ Tĩnh” truy cập ngày 4/9/2026
Liên hoan phim ngắn sinh viên (ngày 25/9/2026) https://www.facebook.com/share/19pEPVN6cx/?mibextid=wwXIfr truy cập ngày 4/9/2026
