Hành trình thực tế tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn, tìm hiểu và khám phá cùng nhóm sinh viên với không gian xanh lưu trữ những chứng nhân thầm lặng của thời gian – Cây Di sản tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn mang trong mình lịch sử và kí ức của vùng đô thị.
Trong quá trình học tập môn Lý luận văn hóa, tôi và các thành viên trong nhóm có cơ hội tiếp cận nhiều kiến thức và thông tin liên quan đến văn hóa, di sản và mối quan hệ giữa con người với môi trường sống. Từ những nội dung được học trên lớp, nhóm tôi bắt đầu quan tâm đến vấn đề di sản không chỉ được thể hiện qua các công trình kiến trúc, di tích lịch sử hay những giá trị văn hóa vật thể, mà còn có thể được nhìn nhận thông qua những giá trị tự nhiên gắn bó lâu dài với đời sống con người. Trong quá trình tìm hiểu, Cây Di sản trở thành một chủ đề khiến tôi đặc biệt chú ý bởi đây là sự giao thoa giữa giá trị tự nhiên, lịch sử, văn hóa và đời sống cộng đồng. Chúng tôi quan tâm đến Cây Di sản tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn còn vì một lý do rất bất ngờ – Giảng viên phụ trach bộ môn chúng chính là người đầu tiên là cầu nối giúp Thảo Cầm Viên Sài Gòn tiếp cậun chương trình Cây Di sản Việt Nam từ những ngày đầu năm 2024, nhân dịp Thảo Cầm Viên Sài Gòn kỷ niệm 160 năm thành lập.
Hình 2. TS. Phạm Văn Luân (bìa trái) và Chuyên gia nước ngoài tại Hội thảo Quốc tế 160 năm Thảo Cầm Viên Sài Gòn. Nguồn: Nhóm NCCDS, HCMUC,2024
Từ những kiến thức và thông tin được tiếp cận trong quá trình học tập, nhóm tôi lựa chọn Thảo Cầm Viên Sài Gòn làm địa điểm khảo sát thực tế để tìm hiểu thêm thông tin và dữ liệu cho đề tài của môn học lý luận văn hóa. Thảo Cẩm Viên Sài Gòn là một không gian có lịch sử lâu đời, đồng thời sở hữu hệ thống cây xanh đa dạng, trong đó có nhiều cây Di sản mang những giá trị đặc biệt.
Ngày 01/10/2026 Khi đặt chân đến Thảo Cầm Viên Sài Gòn, nhóm chúng tôi có cơ hội trực tiếp đến và quan sát không gian xanh có lịch sử lâu đời giữa khu vực đô thị đông đúc của Thành phố Hồ Chí Minh. Khác với việc tiếp cận và tìm hiểu qua tài liệu cùng hình ảnh trên mạng, nhóm chúng tôi có cái nhìn cụ thể hơn về cảnh quan và hệ thống cây xanh tại đây, có cơ hội tìm hiểu và nghiên cứu thêm sự tồn tại mạnh mẽ của cây Di sản trong không gian này.
ở Thảo Cầm Viên Sài Gòn. Nguồn: Nguyễn Thu Thủy, 2026.
Trãi nghiệm cùng không gian xanh
Giữa bộn bề của lòng thành phố, Thảo Cầm Viên Sài Gòn mang trong mình một tâm hồn đơn điệu và hòa lẫn với thiên nhiên, vẫn có những lá phổi xanh đang không ngừng đập lên từng hồi, nơi đây là sự kết hợp của thiên nhiên, lịch sử và kí ức đô thị qua từng hàng Cây Di Sản lâu đời, đằng sau vẻ bình dị ấy là những thân cây đã trải qua nhiều mùa mưa nắng, chứng kiến sự đổi thay của thành phố và trở thành một phần mảnh ghép thời gian của nhiều thế hệ.
Từng cây di sản tại đây là minh chứng sống cho vết tích của thời gian, là sự trân trọng của con người đối với thiên nhiên, với mong muốn tìm hiểu sâu hơn về giá trị của những chứng nhân xanh ấy, nhóm chúng tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu và thực hiện chuyến đi thực tế tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn tại thành phố Hồ Chí Minh.
Qua chuyến đi thực tế tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn, tôi có cơ hội trực tiếp quan sát không gian cây xanh và tìm hiểu về những cây cổ thụ được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Điều để lại ấn tượng rõ nhất đối với tôi là sự hiện diện của những cây có kích thước lớn, tán cây rộng và tuổi đời lâu năm giữa không gian đô thị Thành phố Hồ Chí Minh. Khi đứng dưới những tán cây cổ thụ, tôi cảm nhận được sự khác biệt giữa những cây xanh thông thường và những cá thể mang trong mình giá trị lịch sử, sinh học và ký ức của một không gian đã tồn tại hơn một thế kỷ. Qua tìm hiểu, Thảo Cầm Viên Sài Gòn được thành lập từ ngày 23 tháng 3 năm 1864 và quá trình hình thành, phát triển của nơi đây gắn liền với sưu tập, trồng và bảo tồn nhiều loài thực vật. Những cây cổ thụ không tồn tại riêng lẻ mà cùng với các loài cây, dây leo, hoa và thảm cỏ tạo thành một phần của Thảo Cầm Viên Sài Gòn.
ở Thảo Cầm Viên Sài Gòn. Nguồn: Nguyễn Thu Thủy, 2026.
Nhóm chúng tôi tập trung tìm hiểu những cây có tuổi đời lâu năm và được công nhận là Cây Di sản, chụp lại ảnh làm tư liệu hình ảnh cho bài nghiên cứu. Qua quá trình tìm hiểu, tôi nhận thấy mỗi cây không chỉ có giá trị về mặt sinh học mà còn gắn với những dấu mốc trong quá trình hình thành và phát triển của Thảo Cầm Viên, những cây Di sản phân tán ở nhiều khu khác nhau, có những độ tuổi và hình dáng, kích thước khác biệt và cũng như đại diện cho cột mốc thời gian đã tồn tại khác nhau trong lịch sử.
Cây di sản không chỉ tạo bóng mát hay làm đẹp cảnh quan mà còn góp phần tạo nên môi trường sống cho các sinh vật khác. Theo thông tin được chia sẻ, cây xanh, dây leo, hoa và thảm cỏ cùng với các loài cây di sản là những thành phần không thể tách rời của Thảo Cầm Viên. Những cây xanh này còn tạo điều kiện để chim trời ghé ngang, tạm trú hoặc định cư, đồng thời trở thành nơi sống của nhiều sinh vật khác. Khi một cây Di sản bị mất đi, giá trị mất đi không chỉ là bản thân một cá thể cây mà còn có thể ảnh hưởng đến một phần của hệ sinh thái xung quanh nó, vì vậy nhận thức của mỗi cá nhân và cộng động về điều này là hết sức quan trọng cho việc tồn tại lâu dài của chúng.
Đặc biệt, tôi ấn tượng với việc có những cây tại Thảo Cầm Viên dù đã rất lâu năm nhưng vẫn chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chí để được công nhận. Một số cây chỉ gần đạt yêu cầu về chu vi thân nên phải được đưa ra khỏi danh sách đăng ký. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc những cây đó không có giá trị. Ngược lại, đây có thể là động lực để tiếp tục chăm sóc và bảo tồn, chờ đến thời điểm cây đáp ứng các tiêu chí trong tương lai. Từ những điều đó khiến tôi nhận thức rằng bảo tồn di sản không nên chỉ tập trung vào những đối tượng đã được công nhận, mà cần quan tâm đến cả những giá trị đang trong quá trình hình thành và có khả năng trở thành Cây Di sản trong tương lai.
Ngoài ra, để việc bảo tồn Cây Di sản phải cần đòi hỏi sự chăm sóc lâu dài. Thảo Cầm Viên Sài Gòn hiện có đội ngũ thực hiện công tác quản lý, kỹ thuật và chăm sóc cây xanh, đồng thời phối hợp ứng dụng khoa học kỹ thuật như siêu âm cây để chẩn đoán bệnh, kiểm tra lỗ bọng trong thân và rễ, từ đó hạn chế những rủi ro có thể xảy ra khi thời tiết có mưa lớn, gió mạnh. Qua đó, tôi hiểu rằng bảo tồn không đơn giản chỉ là giữ lại một cây trong không gian hiện tại, mà còn phải theo dõi và tạo điều kiện để cây có thể tiếp tục phát triển và tồn tại trong tương lai.
Cây Di sản: Giá trị được nhìn từ trải nghiệm thực tế
Sau chuyến đi thực tế tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn, nhận thức của tôi về cây Di sản có nhiều thay đổi. Trước khi tìm hiểu thực tế, tôi chủ yếu nhìn nhận cây cổ thụ dưới góc độ một phần của cảnh quan và không gian xanh đô thị. Tuy nhiên, qua việc trực tiếp quan sát và tìm hiểu thông tin về các cây di sản, tôi nhận ra rằng mỗi cây Di sản tại Thảo Cầm Viên ngoài mang giá trị về mặt sinh học và cảnh quan xanh, chúng còn là những minh chứng của lịch sử, văn hóa và ký ức Thảo Cầm Viên Sài Gòn.
Một trong những nội dung để lại nhiều ấn tượng đối với tôi qua hành trình thực tế là câu chuyện về 54 cây thuộc 18 loài được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Trong số đó có những loài khá quen thuộc như cóc rừng, thị, sao đen, dầu rái, bên cạnh những loài có tên gọi ít phổ biến hơn, một cây Cao su tại Thảo Cầm Viên được xác định là một trong những cây Cao su được trồng thử nghiệm đầu tiên tại Việt Nam theo thông tin từ Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam. Điều này cho thấy giá trị của một Cây Di sản có thể vượt ra ngoài ý nghĩa về tuổi đời hay hình thái, để trở thành một phần của lịch sử và nguồn gen cần được bảo tồn.
Tôi cũng nhận ra rằng bảo tồn cây Di sản là một công việc khoa học và lâu dài, không đơn giản là giữ nguyên hiện trạng của cây. Qua tìm hiểu, để lập hồ sơ đăng ký Cây Di sản, Thảo Cầm Viên đã phải thành lập nhóm rà soát, đánh giá và đo đạc để có được các thông số chính xác. Những cây đạt yêu cầu còn phải được lập hồ sơ hình ảnh, xác định danh pháp khoa học và đối chiếu với các tiêu chí được đưa ra. Điều này giúp tôi hiểu rằng việc công nhận một cây là cây Di sản cần dựa trên quá trình khảo sát và đánh giá cụ thể, qua đó hạn chế cách nhìn cảm tính về giá trị của cây.
Lời cảm ơn sâu sắc từ chuyến đi
Chuyến đi khảo sát thực tế này sẽ rất khó khăn nếu không có sự hướng dẫn của anh Lê Văn Bình – Cán bộ kỹ thuật Thảo Cầm Viên Sài Gòn.
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến anh Lê Văn Bình đã dành thời gian đồng hành, hướng dẫn và chia sẻ những thông tin hữu ích trong suốt quá trình nhóm tìm hiểu và tham quan các cây Di sản tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn. Sự tận tình trong quá trình dẫn nhóm tham quan và giải đáp những thắc mắc đã giúp chuyến đi trở nên ý nghĩa và sinh động hơn. Qua đó, chúng tôi được trực tiếp quan sát các cây Di sản và có thêm những góc nhìn thực tế về công tác chăm sóc, bảo tồn và phát huy giá trị của cây di sản trong không gian đô thị.
Lời kết sau cùng: Những giá trị cần được tiếp nối
Sau chuyến đi đến Thảo Cầm Viên Sài Gòn, điều tôi nhớ nhất không chỉ là những hàng cây xanh trải dài trong khuôn viên, mà còn là cảm giác khi được trực tiếp đứng trước những cây cổ thụ đã tồn tại qua nhiều năm tháng. Trước chuyến đi, tôi thường nhìn cây xanh chủ yếu dưới góc độ cảnh quan và môi trường. Nhưng khi tìm hiểu về Cây Di sản, tôi nhận ra rằng phía sau một thân cây có thể là cả một câu chuyện về lịch sử, con người và sự thay đổi của thành phố.
Chuyến đi khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn về cách con người nhìn nhận thiên nhiên. Một cái cây có thể đứng yên qua hàng chục, hàng trăm năm, trong khi thành phố xung quanh liên tục thay đổi. Vì vậy, việc gìn giữ một Cây Di sản cũng có nghĩa là giữ lại một phần ký ức của nơi đó. Tôi cho rằng giá trị của chuyến đi không chỉ nằm ở những kiến thức tôi tích lũy được, mà còn ở việc tôi bắt đầu biết trân trọng hơn những điều tưởng như quen thuộc trong không gian sống của mình.
Có lẽ, điều tôi muốn giữ lại sau chuyến đi này không chỉ là những bức ảnh hay những thông tin đã ghi chép, mà là một nhận thức đơn giản: khi một cái cây được giữ lại, chúng ta không chỉ giữ lại một phần của thiên nhiên, mà còn giữ lại một phần câu chuyện của con người và thành phố. Và để những câu chuyện ấy tiếp tục được kể, việc bảo tồn cần bắt đầu từ sự hiểu biết và ý thức của mỗi người đối với thiên nhiên.
Huỳnh Xuân Giao & Nguyễn Thu Thủy
Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật
Trường Đại học Văn hóaThành Phố Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam. (n.d.). Cây Di sản Việt Nam. Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam.
Cục Di sản Văn hóa. (n.d.). Các khái niệm cơ bản về bảo tàng học. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
LuatVietnam. (n.d.). Di sản là gì? Phân loại di sản theo quy định pháp luật. LuatVietnam.
Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ. (n.d.). Cây Di sản Việt Nam – hành trình bảo tồn. Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ.
Tạp chí Điện tử Văn hóa và Phát triển. (n.d.). Tìm hiểu Cây Di sản ở Việt Nam. Thế Giới Di Sản.
Việt Nam.vn. (n.d.). Cây Di sản Việt Nam – tài nguyên xanh đáng quý của quốc gia. Việt Nam.vn.
