Trong quá trình học môn Lý luận văn hóa, tôi nhận ra rằng những giá trị văn hóa không chỉ tồn tại trong sách vở hay qua những khái niệm được học trên lớp mà còn hiện diện trong những không gian cụ thể, trong các di tích, hiện vật và trong ký ức của cộng đồng. Chính vì vậy, chuyến đi thực tế tại Chùa Tôn Thạnh vào ngày 21 tháng 9 năm 2026 cùng các thành viên trong nhóm đã để lại cho tôi nhiều suy nghĩ. Đây không chỉ là chuyến đi để phục vụ cho đề tài nghiên cứu về Chùa Tôn Thạnh – dấu ấn Nguyễn Đình Chiểu tại Long An cũ, mà còn là cơ hội để tôi trực tiếp nhìn thấy và cảm nhận những giá trị văn hóa mà trước đó tôi chỉ được tiếp cận qua tài liệu.
Trước chuyến đi, nhóm tôi đã lựa chọn Chùa Tôn Thạnh làm đối tượng nghiên cứu vì đây là một địa điểm có lịch sử lâu đời và có mối liên hệ đặc biệt với Nguyễn Đình Chiểu. Theo thông tin của ngành du lịch Long An, Chùa Tôn Thạnh được hình thành từ năm 1808 và trong giai đoạn 1859–1861, Nguyễn Đình Chiểu đã gắn bó với nơi đây. Vì vậy, khi tìm hiểu đề tài, tôi không chỉ quan tâm đến lịch sử hình thành của ngôi chùa mà còn muốn hiểu rõ hơn cách một di tích có thể lưu giữ ký ức về một nhân vật lịch sử và những giá trị văn hóa được hình thành qua nhiều thế hệ.
Khi trực tiếp đặt chân đến Chùa Tôn Thạnh, cảm nhận đầu tiên của tôi là không gian nơi đây mang lại một cảm giác rất khác so với việc chỉ đọc về chùa qua tài liệu. Những tượng Phật, bia đá, các công trình kiến trúc và hệ thống cây xanh trong khuôn viên khiến tôi có cảm giác như đang được tiếp xúc trực tiếp với một phần lịch sử đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Tôi đặc biệt chú ý đến những dấu tích liên quan đến Nguyễn Đình Chiểu. Trước đó, khi tìm hiểu trên tài liệu, tôi biết Chùa Tôn Thạnh từng là nơi Nguyễn Đình Chiểu gắn bó trong những năm 1859–1861. Nhưng khi đứng trong chính không gian này, tôi mới cảm nhận rõ hơn rằng lịch sử không phải là một điều gì quá xa xôi. Lịch sử được lưu giữ ngay trong không gian mà con người hôm nay vẫn đang sinh hoạt và gìn giữ.
Qua quan sát những tấm bia, tượng và các công trình trong chùa, tôi nhận thấy giá trị của một di tích không chỉ nằm ở tuổi đời của công trình. Đằng sau mỗi hiện vật, mỗi không gian còn có những câu chuyện về con người, về đời sống tinh thần và về ký ức của cộng đồng. Chùa Tôn Thạnh vì thế không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc hay tín ngưỡng mà còn có giá trị lịch sử và văn hóa gắn với vùng đất Cần Giuộc, với Nguyễn Đình Chiểu và với quá trình hình thành đời sống văn hóa của người dân Nam Bộ.
Một trong những điều khiến tôi ấn tượng trong chuyến đi là được tận mắt nhìn thấy cây Phượng lâu năm trong khuôn viên chùa. Theo chia sẻ của thầy trụ trì, cây Phượng hiện nay có tuổi khoảng 100 năm, nhưng không phải là cây mẹ ban đầu mà là cây con hoặc nhánh phát triển từ cây mẹ đã chết. Vì cây đã lâu năm và có phần gốc từng xuất hiện dấu hiệu nứt, thầy chủ yếu tỉa cành và gia cố bằng trụ, sắt để hạn chế nguy cơ cây bị đổ. Những thông tin này khiến tôi nhìn cây Phượng khác với trước đây. Nếu chỉ nhìn bằng mắt, đó có thể chỉ là một cây cổ thụ trong khuôn viên chùa. Nhưng khi biết quá trình tồn tại và được chăm sóc của cây, tôi cảm nhận nó như một phần của ký ức không gian nơi đây.
Từ góc nhìn của một sinh viên Quản lý văn hóa, tôi cho rằng cây Phượng cần tiếp tục được tìm hiểu và bảo vệ như một thành tố gắn với cảnh quan và ký ức văn hóa của Chùa Tôn Thạnh. Đặc biệt, nếu muốn đề xuất cây trở thành một giá trị được ghi nhận trong hệ thống cây Di sản Việt Nam ở chùa thì cần có quá trình khảo sát, xác minh tuổi cây, nguồn gốc, đặc điểm sinh học, mối liên hệ với lịch sử của chùa và ý nghĩa của cây đối với cộng đồng. Điều tôi nhận ra là bảo tồn di sản không đơn giản chỉ là giữ lại một vật thể cũ, mà còn phải tìm hiểu câu chuyện và ý nghĩa mà vật thể đó mang lại. Vì vậy, thay vì chỉ quan tâm đến việc cây có đủ điều kiện để được công nhận hay không, trước hết tôi nghĩ cần làm tốt việc chăm sóc, ghi chép tư liệu và giới thiệu giá trị của cây để thế hệ trẻ hiểu rằng nó là một phần đáng trân trọng của không gian chùa. Sau khi tham quan, nhóm tôi có cơ hội trực tiếp phỏng vấn thầy trụ trì để tìm hiểu sâu hơn về lịch sử và quá trình bảo tồn Chùa Tôn Thạnh. Điều tôi ấn tượng là lịch sử của chùa không chỉ nằm ở một mốc thời gian hình thành mà còn thể hiện qua sự tiếp nối của nhiều thế hệ quản lý và trụ trì. Theo lời thầy, chùa được nhắc đến từ năm 1808 và đã trải qua nhiều giai đoạn thay đổi người quản lý. Đặc biệt, có một khoảng thời gian khá dài chùa không có người quản lý cố định, cho thấy việc duy trì một di tích qua nhiều thời kỳ không phải là điều dễ dàng. Qua câu chuyện của thầy, tôi hiểu hơn rằng để một di tích có thể tồn tại đến ngày nay cần có sự tiếp nối, chăm sóc và trách nhiệm của nhiều thế hệ.
Điều đáng suy nghĩ hơn đối với tôi là chính thầy cũng cho biết những tư liệu cụ thể về Nguyễn Đình Chiểu vẫn cần được tiếp tục tìm hiểu và đối chiếu từ nhiều nguồn khác nhau. Điều này khiến tôi nhận ra rằng khi nghiên cứu văn hóa, chúng tôi không thể chỉ nghe một nguồn thông tin rồi xem đó là kết luận cuối cùng. Người làm công tác quản lý văn hóa cần biết tôn trọng ký ức truyền lại, nhưng đồng thời phải có ý thức kiểm chứng, đối chiếu và bổ sung tư liệu để việc bảo tồn và giới thiệu di sản có cơ sở khoa học.
Một nhân vật khác khiến tôi chú ý trong quá trình tìm hiểu là bà Châu Anh Phụng. Theo lời thầy trụ trì, bà từng đến Chùa Tôn Thạnh lưu trú, tìm hiểu, sưu tầm và lưu giữ nhiều tư liệu liên quan đến chùa; đồng thời có quá trình biên soạn, dịch và viết bài giới thiệu về Chùa Tôn Thạnh. Đặc biệt, bà là người kiến nghị, giới thiệu với Nhà nước về giá trị của chùa và sự cần thiết phải quan tâm, xem xét công nhận di tích. Những thông tin này khiến tôi hiểu rằng việc bảo tồn một di sản không phải chỉ bắt đầu từ cơ quan quản lý nhà nước mà còn có sự đóng góp của những cá nhân yêu thích và dành tâm huyết cho di sản. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng từng ghi nhận vai trò của bà Châu Anh Phụng trong quá trình nghiên cứu Nguyễn Đình Chiểu và cung cấp những tư liệu liên quan đến Chùa Tôn Thạnh.
Từ câu chuyện về bà Châu Anh Phụng, tôi có một cảm nhận khá đặc biệt. Một người dành nhiều thời gian tìm hiểu, sưu tầm và giới thiệu về một di tích có thể góp phần giúp những giá trị vốn chỉ được lưu giữ trong phạm vi địa phương được nhiều người biết đến hơn. Tuy nhiên, điều đó cũng làm tôi suy nghĩ về trách nhiệm của thế hệ sau. Nếu những người từng dành tâm huyết cho việc nghiên cứu và lưu giữ tư liệu không được tiếp nối, những câu chuyện về di tích có thể dần bị mai một. Vì vậy, với tư cách là sinh viên đang học ngành Quản lý văn hóa, tôi thấy mình cần có ý thức hơn trong tìm hiểu, ghi chép và giới thiệu những giá trị văn hóa của địa phương.
Sau chuyến đi, nhóm tôi tiếp tục tham quan Nhà lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu. Nếu Chùa Tôn Thạnh giúp tôi cảm nhận về một không gian văn hóa gắn với cuộc đời và hoạt động của Nguyễn Đình Chiểu thì nhà lưu niệm lại giúp tôi hình dung rõ hơn về con người, cuộc đời và những đóng góp của ông. Qua những hình ảnh, tư liệu và không gian tưởng niệm, tôi càng hiểu rằng việc bảo tồn một nhân vật lịch sử không chỉ là giữ lại tên tuổi của họ mà còn là duy trì những giá trị tinh thần mà họ để lại. Với Nguyễn Đình Chiểu, đó là tinh thần yêu nước, nghĩa tình, đạo lý và trách nhiệm đối với cộng đồng. Những giá trị ấy vẫn có ý nghĩa đối với thế hệ trẻ hiện nay.
Chuyến đi cũng giúp tôi hiểu rõ hơn về khái niệm giá trị văn hóa mà mình đã được học trong môn Lý luận văn hóa. Trước đây, tôi thường nghĩ giá trị văn hóa chủ yếu được thể hiện qua những công trình, hiện vật hoặc tác phẩm nổi tiếng. Nhưng sau khi trực tiếp đến Chùa Tôn Thạnh, tôi nhận ra giá trị văn hóa còn nằm trong ký ức, câu chuyện, niềm tin và tình cảm của con người đối với một địa điểm. Một ngôi chùa có thể có giá trị lịch sử vì gắn với một nhân vật và một giai đoạn lịch sử; đồng thời cũng có, ngiá trị tinh thần vì được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Đối với bản thân tôi, điều quan trọng nhất sau chuyến đi không phải là nhớ được bao nhiêu thông tin về Chùa Tôn Thạnh mà là hiểu được mình có thể làm gì với những giá trị đã được tìm hiểu. Là sinh viên Quản lý văn hóa, tôi nghĩ trước hết cần chủ động tìm hiểu di sản bằng những phương pháp nghiêm túc, biết khảo sát thực tế, phỏng vấn người am hiểu, tìm kiếm tư liệu và đối chiếu thông tin. Bên cạnh đó, sinh viên có thể góp phần quảng bá di sản thông qua những hình thức phù hợp với giới trẻ như bài viết, hình ảnh, video, hoạt động trải nghiệm hoặc truyền thông trên nền tảng số. Tuy nhiên, việc quảng bá phải đi cùng với ý thức tôn trọng di tích, tránh biến di sản thành một địa điểm chỉ để tham quan hoặc chụp ảnh mà quên đi những giá trị lịch sử và văn hóa bên trong.
Đặc biệt, từ câu chuyện về cây Phượng và những tư liệu liên quan đến bà Châu Anh Phụng, tôi càng nhận thấy bảo tồn văn hóa cần bắt đầu từ những điều tưởng như rất nhỏ. Một cây cổ thụ, một tấm bia, một câu chuyện được người dân truyền lại hay một bộ tư liệu do một cá nhân sưu tầm đều có thể trở thành những nguồn thông tin quan trọng nếu được ghi chép và bảo vệ đúng cách. Những điều đó nhắc tôi rằng người làm quản lý văn hóa không chỉ làm việc với những di sản đã được công nhận mà còn cần biết phát hiện, nghiên cứu và đề xuất bảo tồn những giá trị đang có nguy cơ bị lãng quên.
Kết thúc chuyến đi, tôi cảm thấy đề tài về Chùa Tôn Thạnh đối với mình không còn đơn thuần là một bài nghiên cứu để hoàn thành môn học. Việc được trực tiếp đứng trong không gian chùa, quan sát các hiện vật, nghe thầy trụ trì chia sẻ, tìm hiểu về cây Phượng cổ thụ, về bà Châu Anh Phụng với cuộc sống đang khó nhăn… và tiếp tục tham quan Nhà lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu đã giúp tôi có một cách nhìn gần gũi hơn về văn hóa và di sản. Tôi hiểu rằng một di tích chỉ thật sự có sức sống khi những giá trị của nó được con người hôm nay hiểu, trân trọng và tiếp tục trao truyền cho thế hệ sau. Với tôi, chuyến đi ngày 21 tháng 9 năm 2026 là một trải nghiệm thực tế đáng nhớ…
Bài: Tô Thị Huyền; Ảnh: nhóm nghiên cứu
Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuậtTrường
Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Cổng thông tin du lịch Long An, Chạm vào hồn quê Nam bộ nơi vùng hạ lưu sông Vàm Cỏ.
https://dulich.longan.gov.vn/tin-tuc/cham-vao-hon-que-nam-bo-noi-vung-ha-luu-song-vam-co-1611
2. Cổng thông tin du lịch Long An, Về Đước thăm Xứ Chợ Đào.
https://dulich.longan.gov.vn/tin-tuc/ve-can-duoc-tham-xu-cho-dao-286
