Từ chuyến khảo sát thực tế đến trải nghiệm giá trị văn hóa tại chùa Tôn Thạnh

Đối với tôi, những kiến thức về văn hóa sẽ trở nên ý nghĩa hơn khi được trực tiếp trải nghiệm và cảm nhận. Thay vì chỉ tìm hiểu về một di tích qua hình ảnh trên các trang mạng xã hội, sách vở hay những bài giảng trên lớp, việc được đặt chân đến nơi ấy, quan sát không gian, lắng nghe những câu chuyện và trò chuyện với những người đang gìn giữ các giá trị đó giúp tôi có một cách nhìn gần gũi hơn về văn hóa. Ngày 21/9/2026, tôi cùng các thành viên của nhóm Một Chút Văn Hóa có chuyến khảo sát thực tế ở Chùa Tôn Thạnh, tại Long An (cũ). Chuyến đi đã để lại trong tôi nhiều trải nghiệm đáng nhớ, đặc biệt là những câu chuyện về Chùa Tôn Thạnh, Nguyễn Đình Chiểu và những con người đã dành nhiều tâm huyết để tìm hiểu, gìn giữ các giá trị gắn với nơi đây.

Khi tôi cùng các thành viên trong nhóm đến Chùa Tôn Thạnh, lúc đó vừa đúng thời gian nghỉ trưa của chùa nên thầy Thích Tắc Hòa đang nghỉ. Trong lúc chờ thầy nghỉ trưa, tôi cùng mọi người có cơ hội tham gia một hoạt động khá thú vị.

Vì thời điểm chúng tôi đến cũng gần Tết Trung thu, các cô trong chùa đang chuẩn bị những chiếc đèn ngôi sao và những món quà để chuẩn bị cho dịp lễ. Tôi và các thành viên trong nhóm có xin các cô để được phụ trong lúc chờ thầy Thích Tắc Hòa, trong khoảng thời gian chờ thầy tôi và các thành viên trong nhóm có cơ hội được cùng các cô làm đèn, vừa làm vừa trò chuyện. Một hoạt động tưởng như rất đơn giản nhưng lại khiến tôi cảm thấy gần gũi với không gian chùa hơn.

Qua trải nghiệm đó, tôi nhận ra rằng văn hóa không chỉ tồn tại trong những công trình cổ hay những hiện vật được lưu giữ trong di tích. Văn hóa còn hiện diện trong những hoạt động đời thường, trong cách con người cùng nhau chuẩn bị cho một dịp lễ truyền thống và trong sự gắn kết giữa những người cùng sinh hoạt trong một không gian văn hóa.

Khoảng 14 giờ, thầy Thích Tắc Hòa nghỉ trưa xong và dành thời gian để hổ trợ chúng tôi. Thầy đã chia sẻ nhiều câu chuyện về lịch sử hình thành, kiến trúc, quá trình tồn tại của Chùa Tôn Thạnh và những câu chuyện gắn với ngôi chùa qua các thời kỳ.

Điều khiến tôi ấn tượng là những câu chuyện được nghe trực tiếp từ thầy mang đến cảm giác rất khác so với việc đọc thông tin trong tài liệu. Những điều tưởng như chỉ là những mốc thời gian hay thông tin lịch sử lại trở nên sinh động hơn khi được kể bằng những câu chuyện gắn với chính không gian mà tôi đang đứng.

Chùa Tôn Thạnh được khởi dựng vào năm 1808 và có lịch sử hơn 200 năm. Chùa cũng là nơi gắn bó với nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu trong một giai đoạn quan trọng của cuộc đời ông và được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia vào năm 1997. Khi được ngồi nói chuyện cùng thầy nhóm tôi đã được khai thác biết thêm được nhiểu thông tin của Chùa chẳng hạn như các mốc thời gian hoàn thành trong việc xây dựng hay sửa chữa tại chùa, như cổng chùa theo như thầy kể thì vào năm 2008 được xây dựng và đến năm 2010 mới làm xong, Chánh điện của chùa đến năm 2005 là hoàn thành, vào năm 2003 khi nhà nước thấy chùa bị xuống cấp thì có hỗ trợ chùa hơn 300.000.000 triệu để sửa chữa và đến năm 2005 là hoàn thành.

Trong những nội dung được thầy chia sẻ, câu chuyện về Nguyễn Đình Chiểu là điều khiến tôi đặc biệt quan tâm. Tôi được biết Nguyễn Đình Chiểu từng có thời gian gắn bó với Chùa Tôn Thạnh, dạy học, làm thuốc và sáng tác trong thời gian ở khu vực này.

Đứng trong chính không gian từng gắn bó với Nguyễn Đình Chiểu khiến tôi có cảm giác lịch sử trở nên gần gũi hơn. Nguyễn Đình Chiểu không còn chỉ là một nhân vật mà tôi biết qua sách giáo khoa hay những tác phẩm văn học, mà trở thành một con người từng sống, làm việc và để lại dấu ấn tại chính nơi mình đang tham quan.

Trong quá trình tìm hiểu về Nguyễn Đình Chiểu, tôi còn biết đến bà Châu Anh Phụng, người đã dành nhiều năm sưu tầm và nghiên cứu các tư liệu liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu. Theo những tư liệu tôi tìm hiểu, bà đã dành hơn 20 năm để sưu tầm các tài liệu, câu chuyện và tư liệu liên quan đến cụ Đồ Chiểu. Đặc biệt, bà còn tìm kiếm những tư liệu Hán Nôm có liên quan đến Nguyễn Đình Chiểu và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc.

Điều khiến tôi ấn tượng ở câu chuyện về bà Châu Anh Phụng không chỉ nằm ở công việc nghiên cứu mà còn ở sự kiên trì trong việc tìm kiếm và lưu giữ những tư liệu có giá trị trước nguy cơ bị thất truyền theo thời gian. Qua đó, tôi nhận ra rằng việc bảo tồn văn hóa không chỉ được thực hiện bằng cách giữ gìn một công trình hay một hiện vật, mà còn cần những con người dành thời gian tìm hiểu, ghi chép, sưu tầm và truyền lại những câu chuyện của quá khứ.

Sau khi trò chuyện, thầy Thích Tắc Hòa trực tiếp dẫn chúng tôi đi tham quan khuôn viên Chùa Tôn Thạnh. Tôi có dịp quan sát kỹ hơn về kiến trúc, không gian và những dấu tích gắn với lịch sử của ngôi chùa.

Việc vừa được nghe thầy kể chuyện vừa trực tiếp nhìn thấy không gian thực tế giúp tôi hiểu rõ hơn những nội dung mình đã tìm hiểu trước chuyến đi. Những kiến thức trên giấy lúc này không còn mang tính trừu tượng mà trở thành những điều có thể nhìn thấy và cảm nhận được.

Tôi đặc biệt chú ý đến cây phượng cổ thụ trong khuôn viên chùa. Theo như lời Thầy Thích Tắc Hòa thì cây phượng đã tồn tại hơn được 100 năm và khi đi thực tế được nghe thầy kể chuyện thì tôi và nhóm mới biết được thông tin cây mẹ đã không sống được cây phượng hiện tại chỉ là nhánh con sau khi cây mẹ chết.

Khi đi một vòng cây phượng thì tôi và nhóm bắt gặp một khối xi măng lớn đang trụ dưới thân cây thì thầy Thích Tắc Hòa kể cho chúng tôi nghe là khi đang tỉa cây thầy thấy cây bị nức thì thầy sợ nó lật nên thầy đổ xi măng để đỡ thân cây, sau này cây to lớn thêm nữa thì thầy có mua những cây sắt để đỡ những nhánh cây.

Một trong những điểm tôi chú ý trong chuyến khảo sát là cây phượng cổ thụ nằm trong khuôn viên Chùa Tôn Thạnh. Không chỉ quan sát bằng mắt, tôi và các thành viên trong nhóm còn trực tiếp thực hiện đo đạc kích thước thân cây dưới sự hướng dẫn của thầy. Qua khảo sát, chu vi gốc cây sát mặt đất khoảng 5,2 m; tại vị trí cách mặt đất 1 m, chu vi thân cây khoảng 3,5 m; phần thân phía trên được ghi nhận khoảng 3,3 m. Việc trực tiếp đo đạc giúp tôi hình dung rõ hơn về quy mô và sự tồn tại lâu đời của cây trong không gian chùa. Đối với tôi, cây phượng không chỉ có giá trị về mặt cảnh quan mà còn là một dấu tích gắn với không gian và ký ức của Chùa Tôn Thạnh. Chính những yếu tố tưởng như bình dị này góp phần làm cho trải nghiệm khảo sát thực tế trở nên cụ thể và đáng nhớ hơn.

Qua việc khảo sát cây phượng, tôi cũng có thêm một cách nhìn về giá trị di sản. Một di tích không chỉ bao gồm những công trình kiến trúc hay hiện vật, mà cảnh quan và những câu chuyện gắn với không gian ấy cũng cần được quan tâm trong quá trình tìm hiểu và gìn giữ.

Sau khi tham quan Chùa Tôn Thạnh, tôi cùng các thành viên tiếp tục đến Nhà lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu ở khu vực gần đó. Đây là một trải nghiệm giúp tôi tiếp tục tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu.

Nếu Chùa Tôn Thạnh giúp tôi cảm nhận dấu ấn của Nguyễn Đình Chiểu thông qua một không gian mà ông từng gắn bó, thì Nhà lưu niệm lại giúp tôi tiếp cận nhân vật này ở một góc nhìn khác, thông qua những tư liệu và không gian tưởng niệm về cuộc đời, sự nghiệp của ông.

Sau khi được trải nghiệm thực tế, tôi nhận thấy giữa Chùa Tôn Thạnh, Nguyễn Đình Chiểu và những người nghiên cứu, sưu tầm tư liệu như bà Châu Anh Phụng có một điểm chung: đó đều là những mắt xích góp phần lưu giữ ký ức và giá trị văn hóa của một vùng đất.

Chuyến khảo sát thực tế ngày 21/9/2026 đối với tôi không đơn thuần là một chuyến đi phục vụ cho việc học tập. Đây còn là cơ hội để tôi trực tiếp trải nghiệm và nhìn thấy những giá trị văn hóa mà trước đó mình chỉ biết qua tài liệu.

Từ việc cùng các cô làm đèn ngôi sao trong lúc chờ thầy, lắng nghe thầy Thích Tắc Hòa kể chuyện về Chùa Tôn Thạnh và Nguyễn Đình Chiểu, tìm hiểu về hành trình nghiên cứu của bà Châu Anh Phụng, tham quan kiến trúc chùa, cây phượng lâu năm cho đến việc ghé thăm Nhà lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu, mỗi trải nghiệm đều giúp tôi hiểu rằng văn hóa không phải là một khái niệm xa vời nằm trong sách vở mà hiện diện trong không gian, con người, ký ức và những hoạt động của đời sống.

Điều tôi nhớ nhất sau chuyến đi có lẽ không phải là một mốc thời gian hay một thông tin cụ thể, mà là cảm giác khi được trực tiếp đứng trong một không gian từng gắn với Nguyễn Đình Chiểu và nghe những câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ. Chuyến đi khiến tôi hiểu hơn rằng để một giá trị văn hóa được tồn tại lâu dài, bên cạnh những di tích được bảo tồn còn cần những con người âm thầm tìm hiểu, gìn giữ và truyền lại những câu chuyện của quá khứ.

Với tôi, chuyến khảo sát tại Chùa Tôn Thạnh là một lần được “chạm” vào văn hóa bằng trải nghiệm thực tế. Và có lẽ chính những trải nghiệm như vậy sẽ khiến những kiến thức về văn hóa mà tôi được học trở nên gần gũi, sống động và đáng nhớ hơn.

Và trong thời gian sắp tới, khi nhóm sắp xếp được thời gian phù hợp, chúng tôi sẽ tiếp tục đến thăm bà Châu Anh Phụng để gặp gỡ, thu thập thêm những tư liệu liên quan đến quá trình nghiên cứu, sưu tầm về Nguyễn Đình Chiểu, qua đó bổ sung và hoàn thiện đề tài. Bên cạnh đó, nhóm sẽ hỗ trợ thầy Thích Tắc Hòa trong quá trình thực hiện hồ sơ đề nghị công nhận cây phượng cổ thụ trong khuôn viên Chùa Tôn Thạnh là cây di sản. Nhóm rất mong nhận được sự quan tâm, ủng hộ và chia sẻ tư liệu của quý thầy, cô, các cô chú và những người quan tâm đến Chùa Tôn Thạnh, để cùng góp phần gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa gắn với ngôi chùa và phát huy những giá trị ấy trong thời gian tới.

Thái Thị Thúy Sang
Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật
Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.Ghi chép khảo sát thực tế của nhóm Một chút văn hóa, chuyến khảo sát tại Chùa Tôn Thạnh và Nhà lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu, ngày 21/9/2026; nội dung trao đổi trực tiếp với Thầy Thích Tắc Hòa.

2.MIA.vn. (2024). Khám phá chùa Tôn Thạnh với nét đẹp cổ kính, văn chương. https://mia.vn/cam-nang-du-lich/kham-pha-chua-ton-thanh-co-kinh-16060

3.Thích Nữ An An. (2022). Chùa Tôn Thạnh ở Cần Giuộc – Ngôi chùa gắn bó với nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu. Tạp chí Nghiên cứu Phật học, 03/08/2022. https://tapchinghiencuuphathoc.vn/chua-ton-thanh-o-can-giuoc-ngoi-chua-gan-bo-voi-nha-tho-nguyen-dinh-chieu.html