Ở thời kỳ bom đạn ác liệt, đã có biết bao con người hy sinh cả máu và xương để đổi lấy độc lập, tự do cho dân tộc. Đó là những người chiến sĩ, những người nông dân, những thiếu niên vẫn còn ngồi trên ghế nhà trường và cả những người mẹ, người phụ nữ đã hiến dâng tất cả những gì mình có cho sự nghiệp của đất nước. Thứ họ cống hiến không chỉ là tuổi trẻ và thanh xuân, mà còn là tính mạng, thân thể, ruột thịt và cả hạnh phúc gia đình.
Chính vì vậy, khi nghiên cứu những đề tài liên quan đến văn hóa và lịch sử, tôi cùng nhóm nghiên cứu đã quyết định hướng sự quan tâm của mình đến những biểu tượng trong chiến tranh, đặc biệt là hình ảnh và giá trị của người phụ nữ Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ. Chúng tôi mong muốn không chỉ tìm hiểu những câu chuyện lịch sử, mà còn nhìn nhận sâu hơn những giá trị văn hóa, tinh thần và nhân văn được gửi gắm qua cuộc đời của những người phụ nữ ấy.
Ngày 23/09/2026, tôi và nhóm nghiên cứu có dịp đến tham quan Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài của học phần Lý luận văn hóa, đồng thời tìm hiểu những giá trị văn hóa, lịch sử được lưu giữ qua các hiện vật tại đây. Đây cũng là lần đầu tiên tôi và các thành viên trong nhóm có dịp ghé thăm bảo tàng. Chúng tôi vẫn thường đùa với nhau rằng, dù đã đi qua đoạn đường này rất nhiều lần, chúng tôi lại chưa từng biết phía sau một không gian tưởng chừng quen thuộc ấy lại lưu giữ nhiều câu chuyện đến như vậy. Có lẽ cũng thật tình cờ khi Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ nằm trên đường Võ Thị Sáu – con đường mang tên một nữ anh hùng trong lịch sử Việt Nam, người được biết đến với sự anh dũng, kiên cường và bất khuất. Sự trùng hợp ấy khiến chuyến đi của chúng tôi ngay từ đầu đã mang đến một cảm giác đặc biệt.
Qua chuyến đi, tôi nhận ra rằng những hình ảnh và hiện vật tại bảo tàng tuy tĩnh lặng nhưng lại chứa đựng rất nhiều cảm xúc mãnh liệt. Chúng dường như đang kể lại một câu chuyện lịch sử đầy hào hùng về những người phụ nữ Việt Nam trong những năm tháng bom đạn khốc liệt.
Khi đứng trước những hiện vật tại bảo tàng, tôi nhận ra rằng lịch sử không chỉ nằm trong những con số, sự kiện hay những trang sách, mà còn được lưu giữ qua những vật dụng rất đỗi bình dị. Từ những vật dụng sinh hoạt thường ngày đến những hiện vật gắn với quá trình đấu tranh và kháng chiến, tất cả đều đang kể lại câu chuyện về một thế hệ phụ nữ đã sống, chiến đấu, lao động và hy sinh trong những hoàn cảnh vô cùng khắc nghiệt.
Điều khiến tôi ấn tượng nhất trong chuyến tham quan không phải là sự đồ sộ hay kỳ vĩ của những hiện vật, mà là những khoảnh khắc tôi được “chạm” vào lịch sử thông qua những dấu tích còn được lưu giữ. Một chiếc khăn thêu của các nữ tù, chiếc túi xách tay của Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Anh trong những ngày làm nhiệm vụ giao liên, hay bộ y phục của Ni sư Ngoại Liên còn lưu lại vệt máu trong cuộc đấu tranh đòi quyền tự do, dân chủ… Những vật dụng tưởng chừng rất đỗi bình thường ấy lại chất chứa cả một cuộc đời, một câu chuyện và một giai đoạn lịch sử. Trong khoảnh khắc ấy, tôi nhận ra rằng chúng không còn đơn thuần là những vật trưng bày, mà đã trở thành những chiếc cầu nối ký ức giữa con người hôm nay và con người của một thời đã qua.
Bà dùng đựng đồ dùng cá nhân trong những ngày đi giao liên, hoạt động cách mạng. Nguồn: Nhóm sinh viên, 2026
Những hiện vật ấy để lại trong tôi rất nhiều suy nghĩ. Người phụ nữ trong chiến tranh không chỉ là những người ở phía sau làm hậu phương vững chãi, mà còn trực tiếp tham gia chiến đấu, lao động và bảo vệ Tổ quốc. Có những người phải chia xa chồng con, có những người phải rời xa quê hương, và có những người phải chịu đựng những mất mát cả về thể xác lẫn tinh thần mà không điều gì có thể bù đắp. Đặc biệt, hình tượng Mẹ Việt Nam Anh hùng là một biểu tượng sâu sắc về sự hy sinh, lòng yêu nước và tình mẫu tử. Qua những bức chân dung và các hiện vật được lưu giữ tại bảo tàng, sự hy sinh ấy dường như trở nên chân thật, gần gũi và dễ chạm đến cảm xúc của người xem hơn bao giờ hết.
Từ góc nhìn của một sinh viên, tôi cho rằng giá trị của bảo tàng không chỉ nằm ở việc lưu giữ và bảo tồn hiện vật, mà còn nằm ở khả năng truyền tải và phát huy những giá trị văn hóa mà hiện vật chứa đựng. Một hiện vật nếu chỉ được đặt trong tủ kính để người xem quan sát thì vẫn chỉ là một vật thể của quá khứ. Nhưng khi câu chuyện về con người, hoàn cảnh và những giá trị phía sau hiện vật được kể lại, nó có thể trở thành một bài học sống động đối với thế hệ trẻ hôm nay. Khi ấy, bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ lịch sử mà còn trở thành một không gian giáo dục, nơi quá khứ có thể đối thoại với hiện tại.
Chuyến đi cũng giúp tôi thay đổi phần nào cách nhìn về khái niệm di sản văn hóa. Trước đây, tôi thường nghĩ di sản là những công trình kiến trúc, những di tích lâu đời như đình, đền, chùa hoặc những giá trị văn hóa phi vật thể mang ý nghĩa cộng đồng. Nhưng khi đến tham quan bảo tàng, tôi nhận ra rằng ký ức và câu chuyện của một con người được lưu giữ qua hiện vật cũng có thể trở thành một phần quan trọng của di sản văn hóa. Dù là một vật dụng sinh hoạt trong đời sống, một kỷ vật trong chiến tranh hay một câu chuyện về sự hy sinh, mỗi hiện vật đều có khả năng lưu giữ những dấu tích lịch sử và những giá trị văn hóa, tinh thần của một thời đại.
Với tôi, chuyến đi không đơn thuần là một hoạt động tham quan thực tế hay phục vụ cho việc học tập. Đó còn là cơ hội để tôi nhìn lại những ký ức và giá trị mà thế hệ trước đã để lại, đồng thời tự nhìn nhận về trách nhiệm của thế hệ trẻ hôm nay đối với những ký ức ấy. Khi một hiện vật được lưu giữ, câu chuyện phía sau nó cũng được trao cơ hội để tiếp tục được kể và sống lại trong đời sống đương đại. Và khi những câu chuyện về người phụ nữ được kể lại bằng sự chân thành và trân trọng, những đóng góp của họ sẽ không bị lãng quên mà tiếp tục hiện diện trong ký ức của cộng đồng.
Nguồn: Nhóm sinh viên 2026.
Trước khi rời khỏi bảo tàng, tôi và các thành viên trong nhóm đã cùng nhau để lại một phần tri ân trên tấm bảng với những lá thư gửi gắm nhiều cảm xúc. Đứng trước những dòng chữ của những người từng ghé qua nơi đây, tôi nhận ra rằng sự trân trọng dành cho những người phụ nữ và những giá trị lịch sử được lưu giữ tại bảo tàng không bị giới hạn bởi tuổi tác hay quốc tịch. Dù là những công dân Việt Nam thuộc nhiều thế hệ hay những du khách nước ngoài lần đầu đặt chân đến đây, họ đều có thể tìm thấy sự đồng cảm, trân trọng và kính phục trước những câu chuyện về những con người đã góp phần làm nên lịch sử.
Đối với tôi, hành động để lại một lá thư tri ân tuy nhỏ bé nhưng lại mang một ý nghĩa rất đẹp. Bởi đó không chỉ là lời cảm ơn dành cho những người đã đi qua lịch sử, mà còn là cách để thế hệ hôm nay tiếp tục đối thoại với quá khứ. Những lời nhắn được để lại trên tấm bảng ấy, dù chỉ là những dòng chữ ngắn ngủi, vẫn cho thấy những câu chuyện lịch sử khi được kể bằng sự chân thành có thể tạo nên sự kết nối giữa những con người thuộc những thế hệ và hoàn cảnh khác nhau. Đó là một giá trị nhân văn đáng được tiếp tục phát huy, để những dấu tích lịch sử không chỉ được bảo tồn mà còn được tôn vinh và hiện diện trong đời sống hiện đại.
Rời Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, điều còn lại trong tôi không chỉ là những hình ảnh về các hiện vật đã được nhìn thấy, mà còn là cảm giác biết ơn và trân trọng đối với những người phụ nữ đã góp phần làm nên lịch sử. Với tôi, hành trình ấy không chỉ là hành trình đi tìm hiểu những giá trị văn hóa được lưu giữ trong hiện vật, mà còn là hành trình đi tìm sự đồng cảm với những con người đã sống, yêu thương và hy sinh trong những năm tháng không thể nào quên.
Có lẽ, điều ý nghĩa nhất mà tôi nhận được sau chuyến đi chính là sự nhận thức rằng lịch sử chỉ thực sự sống động khi con người hôm nay vẫn còn nhớ, còn trân trọng và tiếp tục kể lại những câu chuyện của ngày hôm qua. Và trong những câu chuyện ấy, hình ảnh những người phụ nữ, những người mẹ đã hy sinh cho quê hương, đất nước sẽ luôn là những dấu ấn không thể phai mờ. Sẽ mãi biết ơn và trân quý những người phụ nữ, những người mẹ đã làm nên những giá trị lịch sử và nhân văn đáng được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Trần Kim Ngân
Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật
Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ (2026), Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ kết nối di sản, lan tỏa vẻ đẹp phụ nữ Việt Nam, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ. Truy cập ngày 28/09/2026, https://baotangphunu.com/bao-tang-phu-nu-nam-bo-ket-noi-di-san-lan-toa-ve-dep-phu-nu-viet-nam/
2. Trần Văn Giàu (chủ biên), Phụ nữ Nam Bộ thành đồng, Tổ Sử Phụ nữ Nam Bộ.
3. Nguyễn Thị Việt Hà (2017), Sưu tập hiện vật tự tạo của phụ nữ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ Văn hóa học, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.
4. Quốc hội (2024), Luật Di sản văn hóa, Luật số 45/2024/QH15, ban hành ngày 23/11/2024, có hiệu lực từ ngày 01/07/2025.
