Từ dấu tích quê hương đến giá trị cộng đồng: Câu Chuyện từ hành trình đến Nhà bia Trương Vĩnh Ký, Cái Mơn

Trong khuôn khổ học phần Phát triển đời sống văn hóa cộng đồng do giảng viên, TS. Phạm Văn Luân hướng dẫn, nhóm chúng tôi có cơ hội thực hiện chuyến khảo sát thực tế tại Cái Mơn. Qua chuyến đi, chúng tôi không chỉ tìm hiểu về Nhà bia Trương Vĩnh Ký mà còn tìm đến những địa điểm khác có liên quan đến tên tuổi của ông như nhà thờ Cái Mơn, cầu Trương Vĩnh Ký, tuyến đường mang tên Trương Vĩnh Ký và Trường THPT Trương Vĩnh Ký, vườn cây Măng Cụt trên trăm tuổi có dấu ấn nhà bác học Trương Vĩnh Ký… Những địa điểm tưởng như rất quen thuộc ấy giúp tôi nhận ra rằng dấu ấn của một nhân vật lịch sử không chỉ nằm trong một công trình tưởng niệm mà còn có thể hiện diện trong nhiều không gian khác nhau của đời sống cộng đồng.

Trương Vĩnh Ký sinh ngày 6/12/1837 tại làng Vĩnh Thành, còn gọi là Cái Mơn. Ông được biết đến với tên Pétrus Ký và có nhiều hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, ngôn ngữ, báo chí và nghiên cứu. Nhà bia tưởng niệm ông được xây dựng năm 1938 tại ấp Vĩnh Bắc, xã Vĩnh Thành, huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre (cũ), gần rạch Cái Mơn. Công trình có dạng tứ giác, mái hình tháp, gồm 16 trụ cột, bên trong đặt bia đá xanh cao khoảng 2,5 m. Trên bia có nội dung bằng tiếng Pháp, Hán và Việt, thể hiện sự gắn với một nhân vật có quá trình học tập và hoạt động trong môi trường giao thoa nhiều nền văn hóa. [1] Tháng 2 năm 2019, Ủy ban nhân dân tỉnh Bến Tre đã quyết định xếp hạng Nhà Bia Trương Vĩnh Ký là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh, nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của công trình theo quy định của Luật Di sản văn hóa.Tuy nhiên, sau gần một thế kỷ tồn tại, dưới tác động của thời gian và điều kiện tự nhiên, nhiều hạng mục của công trình đã có dấu hiệu xuống cấp: mái ngói và các cấu kiện bê tông bị bong tróc, nứt vỡ, nền nhà bia bị sụt thấp so với mặt bằng xung quanh, ảnh hưởng đến sự bền vững và mỹ quan của di tích.

Xuất phát từ tình cảm trân trọng đối với di sản văn hóa và niềm tự hào về danh nhân Trương Vĩnh Ký, ông Trần Anh Thuy, Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ tỉnh Bến Tre, sau nhiều năm ấp ủ ý nguyện đã chủ động đề xuất và vận động thực hiện dự án tôn tạo di tích Nhà Bia Trương Vĩnh Ký. Mục tiêu của dự án là phục hồi và bảo tồn công trình tưởng niệm, đồng thời xây dựng nơi đây trở thành một không gian văn hóa – lịch sử có ý nghĩa, góp phần giới thiệu về cuộc đời và sự nghiệp của Trương Vĩnh Ký cũng như truyền thống hiếu học của vùng đất Cái Mơn, Vĩnh Long.

Hình ảnh này cũng là một trong những khoảnh khắc đáng nhớ của nhóm trong chuyến khảo sát. Được trực tiếp đứng bên tượng Trương Vĩnh Ký ngay tại Nhà bia giúp chúng tôi cảm nhận rõ hơn về không gian tưởng niệm và sự hiện diện của ông ở chính quê hương Cái Mơn.

Thời điểm nhóm đến khảo sát, Nhà bia đang trong quá trình tôn tạo nên không gian còn khá nhiều vật liệu xây dựng như cát, xi măng và các hạng mục đang hoàn thiện. Tuy vậy, khuôn viên đã được phát quang, rộng rãi hơn. Một số khu vực như cổng, tượng Trương Vĩnh Ký và khu vực các phần mộ trong khuôn viên đã được thực hiện, trong khi nhà bia chính vẫn đang được thi công.

Theo thông tin ông Trần Anh Thuy cung cấp cho nhóm, quá trình tôn tạo được triển khai từ ngày 01/7/2025, tập trung vào nhà bia, cảnh quan và không gian tưởng niệm. Giai đoạn đầu của dự án được dự kiến hoàn thành vào đầu tháng 12/2026. [2] Điều này khiến tôi cảm nhận rõ hơn rằng việc bảo tồn một địa điểm tưởng niệm không chỉ dừng lại ở việc giữ lại một công trình cũ mà còn liên quan đến việc tạo dựng một không gian để cộng đồng có thể tiếp tục đến thăm, tưởng niệm và tìm hiểu.

Trong quá trình khảo sát, nhóm cũng tìm đến Nhà thờ Cái Mơn với mong muốn tìm hiểu thêm về mối liên hệ giữa Trương Vĩnh Ký với vùng đất này. Lần đầu đến nơi, chúng tôi chưa gặp được người mà nhóm dự định trao đổi. Tuy nhiên, trong lúc tham quan khu vực phía sau nhà thờ, chúng tôi lại phát hiện tượng Trương Vĩnh Ký được đặt tại đây.

Chi tiết này làm tôi khá bất ngờ. Nếu trước chuyến đi, tôi chỉ nghĩ đến Nhà bia khi nhắc đến Trương Vĩnh Ký ở Cái Mơn thì sau chuyến khảo sát, tôi nhận ra tên tuổi của ông còn xuất hiện ở nhiều địa điểm khác nhau. Những dấu tích ấy có thể không phải lúc nào cũng được chú ý, nhưng sự hiện diện của tượng, tên đường, tên trường hay cây cầu cho thấy hình ảnh của ông vẫn được lưu giữ trong không gian quen thuộc của địa phương.

Nhóm tiếp tục tìm đến cầu Trương Vĩnh Ký và tuyến đường mang tên ông. Trên đường đi, chúng tôi vừa chụp ảnh, vừa hỏi thăm một số người dân địa phương. Những cuộc trò chuyện ngắn này không mang lại nhiều thông tin chuyên sâu về nhân vật, nhưng lại giúp chúng tôi có thêm một góc nhìn gần gũi hơn về cách tên tuổi Trương Vĩnh Ký được biết đến trong cộng đồng.

Hầu hết những người chúng tối gặp và phỏng vấn, họ đều biết đến ông với tư cách một nhà bác học, với tôi, điều này cũng là một dạng ghi nhớ của cộng đồng. Không phải ai cũng có điều kiện tìm hiểu sâu về một nhân vật lịch sử, nhưng việc tên tuổi của ông vẫn được gọi, được đặt cho những công trình và địa danh quen thuộc cho thấy ông vẫn có một vị trí nhất định trong ký ức địa phương.

Hình 9. Đương Trương Vĩnh Ký ở Mỹ Tho (trái), Nha Trang.
Nguồn: Nhóm Sáng tạo Trẻ Bến Tre, 2024.

Điều này cũng khiến tôi suy nghĩ nhiều về khái niệm đời sống văn hóa cộng đồng. Một nhân vật lịch sử không chỉ tồn tại trong sách vở hay trong một tấm bia tưởng niệm. Những dấu tích như tên đường, tên trường, cây cầu, vườn cây, bức tượng… hay những câu chuyện được người dân nhắc lại cũng là những cách mà cộng đồng tiếp tục lưu giữ ký ức về nhân vật ấy. Theo tôi, chính sự hiện diện trong đời sống thường ngày làm cho hoạt động tưởng niệm và tri ân tiền nhân trở nên gần gũi hơn.

Một địa điểm khác mà nhóm tìm đến là Trường THPT Trương Vĩnh Ký. Ngôi trường mang tên ông là một dấu ấn khá rõ về sự hiện diện của Trương Vĩnh Ký trong không gian giáo dục tại quê hương. Theo nguồn thông tin của tỉnh, hiện nay tại quê hương Trương Vĩnh Ký có trường THPT mang tên ông. [1]

Khi trò chuyện với học sinh tại trường, nhóm nhận thấy các bạn đều biết đến Trương Vĩnh Ký nhưng mức độ hiểu biết không giống nhau. Có bạn biết ông là một nhà bác học, nhưng khi nhóm đặt những câu hỏi sâu hơn về cuộc đời và những đóng góp của ông thì việc trả lời không phải lúc nào cũng dễ dàng. Điều này khiến tôi nhận ra rằng việc một ngôi trường mang tên một nhân vật lịch sử chưa chắc đồng nghĩa với việc tất cả học sinh đều hiểu đầy đủ về nhân vật đó.

Từ đây, tôi bắt đầu tiếp cận bảo tồn và phát huy giá trị của Nhà bia theo một cách khác. Nếu Nhà bia chỉ là nơi để đến thắp hương hoặc tham quan thì giá trị của nó có thể chưa được khai thác hết. Nhưng nếu nơi đây trở thành một không gian giúp học sinh, người dân và du khách tìm hiểu về cuộc đời, quê hương và những đóng góp của Trương Vĩnh Ký thì Nhà bia có thể trở thành một điểm kết nối giữa lịch sử với đời sống hiện tại.

Trong chuyến khảo sát, nhóm còn có dịp đến Farmstay Nguyễn Gia và gặp chú Nguyễn Thanh Vũ. Chú không phải là người nghiên cứu về Trương Vĩnh Ký nhưng có nhiều hiểu biết về cây trái địa phương. Khu vườn có những cây măng cụt lâu năm, trong đó có những cây khoảng 100 năm tuổi. Qua cuộc trò chuyện, nhóm được biết thêm về đặc điểm của các loại cây ăn trái ở Cái Mơn và có thêm một cách nhìn khác về mối liên hệ giữa Trương Vĩnh Ký với vùng đất này.

Nguồn tư liệu của tỉnh cũng ghi nhận Trương Vĩnh Ký có đóng góp đối với nghề làm vườn ở Cái Mơn và gắn với việc đưa một số giống cây ăn trái như sầu riêng, chôm chôm, măng cụt, bòn bon từ Pinang về quê trong những lần trở về nhà. [1]

Một trong những trải nghiệm khiến tôi bất ngờ trong chuyến khảo sát là khi nhóm được đến Farmstay Nguyễn Gia và tận mắt nhìn thấy những cây măng cụt lâu năm, trong đó có những cây được cho là khoảng 100 năm tuổi. Trước chuyến đi, khi tìm hiểu về Trương Vĩnh Ký, tôi thường chú ý nhiều hơn đến những đóng góp của ông trong giáo dục, ngôn ngữ, báo chí và nghiên cứu. Vì vậy, việc được nghe thêm những câu chuyện về cây trái Cái Mơn đã giúp tôi có thêm một góc nhìn khác về nhân vật này. Qua cuộc trò chuyện với chú Nguyễn Thanh Vũ, người có nhiều hiểu biết về cây trái địa phương, nhóm có thêm cơ hội nhìn Cái Mơn không chỉ qua các địa điểm tưởng niệm mà còn qua chính không gian đời sống và sản vật của vùng đất này. Tôi thấy đây là một trải nghiệm khá thú vị, bởi một thông tin vốn chỉ xuất hiện trong quá trình tìm hiểu tài liệu nay được đặt cạnh một không gian thực tế mà chúng tôi có thể trực tiếp quan sát.

Đối với tôi, chuyến đi đến Farmstay Nguyễn Gia giúp câu chuyện về Trương Vĩnh Ký trở nên gần gũi hơn. Tôi bắt đầu nhìn ông không chỉ qua những đóng góp về học thuật hay báo chí mà còn qua những câu chuyện gắn với quê hương cây lành trái ngọt Cái Mơn. Đây cũng là phần trải nghiệm giúp tôi hiểu rằng khi tìm hiểu một nhân vật lịch sử tại địa phương, việc quan sát cả môi trường sống, nghề truyền thống và những câu chuyện của người dân có thể mở ra thêm nhiều góc nhìn mà việc chỉ đọc tài liệu sẽ khó có được.

Nhóm cũng tìm đến một người có mối liên hệ với gia đình Trương Vĩnh Ký là chú Nguyễn Văn Kỷ. Cuộc gặp gỡ và trao đổi với Chú đã đem lại cho nhóm nhiều thông tin mà các nguồn trên mạng khó có thể thay thế. Chú chia sẻ về cuộc đời Trương Vĩnh Ký, những ngày tưởng niệm ngày sinh, ngày mất của ông, việc con cháu từ Pháp trở về thăm quê cũng như những hoạt động liên quan đến Nhà bia.

Điều tôi nhớ nhất sau cuộc trò chuyện là câu chuyện về sự trở về. Những người thuộc các thế hệ sau vẫn quay lại quê hương, đến Nhà bia vào những dịp tưởng niệm và tìm về nơi gắn với tổ tiên. Điều đó cho thấy ký ức về một nhân vật không chỉ được duy trì thông qua các công trình công cộng mà còn được tiếp nối từ trong gia đình và giữa các thế hệ.

Chú Nguyễn Văn Kỷ cũng đưa ra một số gợi ý về cách để nhiều người biết đến Trương Vĩnh Ký hơn và quan tâm hơn đến Nhà bia. Những chia sẻ này khiến tôi nhận ra rằng để một di tích thật sự sống trong cộng đồng, không thể chỉ dựa vào bản thân công trình. Cần có những câu chuyện dễ tiếp cận, những hoạt động phù hợp với học sinh, người trẻ và những cách giới thiệu gần gũi với đời sống hiện nay.

Qua những gì trực tiếp quan sát và nghe được, tôi thấy Nhà bia Trương Vĩnh Ký đang nằm trong một mạng lưới những dấu tích rộng hơn. Đó là Nhà bia, tượng Trương Vĩnh Ký tại Nhà thờ Cái Mơn, Trường THPT Trương Vĩnh Ký, cầu Trương Vĩnh Ký, tuyến đường mang tên ông, vường cây Măng Cụt và những câu chuyện được lưu truyền trong gia đình, cộng đồng. Mỗi nơi chỉ lưu giữ một phần ký ức, nhưng khi đặt chúng cạnh nhau, hình ảnh về Trương Vĩnh Ký trở nên rõ hơn.

Những dấu tích ấy cho thấy tưởng niệm, tri ân tiền nhân không nhất thiết phải được thể hiện bằng những hoạt động lớn. Đôi khi, một cái tên được đặt cho một con đường, một ngôi trường hay một cây cầu, một vườn cây ăn trái với nhuwcng cây Măng Cụt được công nhận là cây Di sản chính là cách để tiền nhân tiếp tục hiện diện trong đời sống hằng ngày. Người đi qua cây cầu, học sinh đến trường hay người dân nhắc đến tên đường có thể không phải lúc nào cũng suy nghĩ sâu về nhân vật, nhưng tên tuổi ấy vẫn được lặp lại và tiếp tục tồn tại trong không gian cộng đồng.

Tuy nhiên, trong quá trình khảo sát, nhóm cũng nhận thấy vẫn còn những khoảng trống cần tiếp tục tìm hiểu. Chúng tôi chưa có dịp đến những nơi ở Thành phố Hồ Chí Minh có liên quan đến hậu duệ của Trương Vĩnh Ký và cũng chưa đến nhà của một nữ tác giả được biết đến với một cuốn sách viết về cuộc đời ông. Đây là những hướng tìm hiểu tiếp theo nhóm tôi cần thực hiện khảo sát sâu hơn cho bài Tiểu luận cuối kỳ.

Sau chuyến đi, điều còn lại trong tôi không chỉ là những bức ảnh hay những thông tin đã ghi chép được. Ban đầu, tôi khá hụt hẫng vì nghĩ rằng mình sẽ tìm được nhiều người hiểu rõ về Trương Vĩnh Ký hơn. Nhưng càng đi, tôi càng nhận ra rằng chính những câu trả lời chưa đầy đủ ấy lại giúp nhóm đặt ra nhiều câu hỏi hơn về việc một nhân vật lịch sử được ghi nhớ như thế nào trong đời sống cộng đồng.

Tôi cũng nhận ra rằng quê hương đôi khi có rất nhiều điều quen thuộc đến mức mình không còn để ý. Một cái tên trên con đường, một ngôi trường, một cây cầu hay một tượng tưởng niệm có thể đã xuất hiện từ lâu nhưng bản thân tôi trước đây chưa từng tìm hiểu sâu về ý nghĩa của chúng. Chỉ khi thực sự đi, quan sát, hỏi chuyện và lắng nghe, tôi mới bắt đầu nhìn thấy những câu chuyện nằm phía sau những điều quen thuộc đó.

Qua chuyến khảo sát Nhà bia Trương Vĩnh Ký, tôi hiểu hơn rằng giá trị cộng đồng của một di tích không chỉ nằm ở bản thân công trình mà còn nằm ở cách con người tiếp tục nhớ đến, sử dụng, kể lại và truyền lại những câu chuyện gắn với nơi đó. Nhà bia có thể là một công trình tưởng niệm, nhưng khi kết nối với trường học, đường phố, cây cầu, gia đình, vườn cây và những hoạt động của người dân thì ký ức về Trương Vĩnh Ký trở thành một phần của không gian văn hóa Cái Mơn.

Đối với riêng tôi, chuyến khảo sát cũng khiến việc học trong lớp trở nên cụ thể hơn. Thay vì chỉ nhìn đời sống văn hóa cộng đồng qua khái niệm, tôi có cơ hội trực tiếp quan sát một trường hợp ngay tại quê hương mình. Từ đó, tôi hiểu rằng để một giá trị văn hóa được duy trì lâu dài, cần có sự quan tâm của nhiều phía và quan trọng hơn là phải tạo được sự kết nối giữa di sản với con người trong đời sống hiện tại.

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến thầy Phạm Văn Luân, người đã tạo điều kiện và định hướng nhóm chúng tôi có cơ hội thực hiện chuyến khảo sát thực tế rất ý nghĩa tại Cái Mơn. Nhờ chuyến đi này, tôi không chỉ hiểu thêm về Trương Vĩnh Ký và Nhà bia tưởng niệm ông mà còn có cơ hội nhìn lại chính quê hương của mình bằng một góc nhìn khác.

Tôi cũng xin cảm ơn những người đã dành thời gian chia sẻ thông tin với nhóm, đặc biệt là anh Nguyễn Thanh Vũ và chú Nguyễn Văn Kỷ, chú Trần Anh Thuy… Những câu chuyện, chia sẻ và trải nghiệm trong chuyến đi đã giúp bài viết này không chỉ dựa trên những gì chúng tôi tìm hiểu qua tài liệu mà còn có thêm những ghi nhận trực tiếp từ thực tế.

Đối với tôi, đây là một chuyến đi ngắn nhưng để lại nhiều điều đáng nhớ. Có những điều chúng tôi chưa tìm được câu trả lời, nhưng chính những điều đó lại trở thành lý do để tôi tiếp tục hành trình tìm hiểu về Trương Vĩnh Ký và những giá trị đang được lưu giữ tại quê hương Cái Mơn hướng đến 200 sinh của Ông.

Nguyễn Ngọc Khánh Vy
Khoa Di sản và Văn hóa Dân tộc

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Cổng thông tin điện tử tỉnh Vĩnh Long (2026), Bia Trương Vĩnh Ký, thông tin về cuộc đời Trương Vĩnh Ký, Nhà bia Trương Vĩnh Ký và những dấu ấn của ông tại Cái Mơn.
Cổng thông tin điện tử tỉnh Vĩnh Long – Bia Trương Vĩnh Ký

[2] Trần Anh Thuy (2026), Thông tin về quá trình tôn tạo Nhà bia Trương Vĩnh Ký, tư liệu do nhóm khảo sát thu thập trong quá trình thực hiện đề tài.

[3] Nguyễn Thanh Vũ (2026), Thông tin trao đổi về cây trái và nghề làm vườn tại Cái Mơn, tư liệu trao đổi thực địa của nhóm khảo sát tại Farmstay Nguyễn Gia, tháng 9/2026.

[4] Chú Kỷ (2026), Thông tin trao đổi về Trương Vĩnh Ký, gia đình và Nhà bia Trương Vĩnh Ký, tư liệu trao đổi thực địa ngày 20/09/2026.

[5] Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (2013), Gia Định Báo – Tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên ở Việt Nam, thông tin về Gia Định Báo và hoạt động của Trương Vĩnh Ký trong lĩnh vực báo chí.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia – Gia Định Báo

[6] Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (2021), Mở chồng báo cũ: Thông loại khóa trình, tờ báo ế của Trương Vĩnh Ký, thông tin về hoạt động báo chí, xuất bản và nghiên cứu của Trương Vĩnh Ký.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia – Thông loại khóa trình