Từ chuyến đi thực tế môn học đến trải nghiệm về giá trị văn hóa ở Nhà lưu niệm Trần Hữu Trang

(STT) Ngày 25/09/2026, nhóm sinh viên chúng tôi có dịp về xã Lương Hòa Lạc, tỉnh Đồng Tháp để tìm hiểu về không gian lưu niệm gắn với cuộc đời và sự nghiệp của Soạn giả Trần Hữu Trang. Ban đầu, chuyến đi được thực hiện với mục đích khảo sát thực tế và thu thập thông tin phục vụ cho môn học Lý luận văn hóa. Thế nhưng, khi trực tiếp đặt chân đến nơi đây, chúng tôi nhận ra chuyến đi không chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm tư liệu cho một bài học, mà còn mở ra cơ hội để nhìn gần hơn những giá trị văn hóa và nghệ thuật cải lương được lưu giữ qua thời gian.

Đặt chân đến nơi lưu giữ ký ức về Trần Hữu Trang

Chuyến đi đến Nhà lưu niệm Soạn giả – Liệt sĩ Trần Hữu Trang của chúng tôi bắt đầu từ một bài tập thực tế của môn Lý luận văn hóa. Với chúng tôi, lý luận văn hóa không chỉ nằm trên trang giáo trình mà cần được nhìn nhận từ những không gian và giá trị văn hóa cụ thể. Vì vậy, nhóm đã lựa chọn về xã Lương Hòa Lạc, tỉnh Đồng Tháp để tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp và những giá trị nghệ thuật mà Trần Hữu Trang để lại.

Chuyến đi càng có ý nghĩa khi diễn ra trong năm 2026, nhân 60 năm ngày mất, 120 năm ngày sinh của Trần Hữu Trang và 50 năm thành lập Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang. Đây cũng là dịp để chúng tôi cùng nhìn lại và bày tỏ sự trân trọng đối với một soạn giả có nhiều đóng góp cho nghệ thuật cải lương Nam Bộ. Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết tên tuổi Trần Hữu Trang cũng đang được quan tâm trong định hướng nghiên cứu, hướng tới xây dựng hồ sơ danh nhân văn hóa Nam Bộ có tiềm năng trình UNESCO. Những điều đó khiến chúng tôi càng ý thức hơn về giá trị của việc tìm hiểu và gìn giữ những đóng góp mà ông để lại.

Ấn tượng đầu tiên khi đến Nhà lưu niệm Soạn giả Trần Hữu Trang không nằm ở sự quy mô hay hiện đại, mà ở vẻ yên tĩnh và tính chất tưởng niệm nơi đây. Những hình ảnh, tư liệu và hiện vật về cuộc đời, sự nghiệp của ông được lưu giữ trong không gian trang nghiêm, khiến chúng tôi có cảm giác như đang bước vào một phần ký ức của nghệ thuật cải lương Nam Bộ.

Theo chia sẻ của cô Trần Võ Chiêu Hà, cháu nội của Soạn giả Trần Hữu Trang và hiện là người trực tiếp trông nom Nhà lưu niệm, nơi đây ban đầu được xây dựng như một nhà tưởng niệm. Do ông ra đi chiến đấu và không tìm thấy thi hài, công trình trở thành nơi thờ và tưởng niệm ông [1]. Điều đó khiến chúng tôi nhận ra đây không chỉ là nơi lưu giữ tư liệu, mà còn là nơi gia đình và quê hương gìn giữ ký ức về một người đã để lại dấu ấn trong lịch sử cải lương Nam Bộ.

Đứng trước những hình ảnh và tư liệu về Trần Hữu Trang, chúng tôi bất giác nghĩ đến những gì từng được tìm hiểu trên lớp, báo đài. Nếu trước đây ông là một cái tên gắn với Tô Ánh Nguyệt, Lan và Điệp, Đời cô Lựu [2], thì khi trực tiếp đến đây, ông trở nên gần gũi hơn qua những câu chuyện về cuộc đời, quê hương. Chuyến đi vì thế không chỉ giúp chúng tôi hiểu thêm về một nhân vật, mà còn cho chúng tôi cơ hội chạm gần hơn vào một phần ký ức văn hóa Nam Bộ.

Điều khiến chúng tôi nhớ hơn cả là câu chuyện về những người đang âm thầm gìn giữ không gian này. Qua cuộc trò chuyện với cô Hà, chúng tôi được biết công việc chăm sóc, quét dọn và duy trì Nhà lưu niệm phần lớn được gia đình thực hiện. Cô hiện sống trong khuôn viên và cùng các thành viên trong gia đình đảm nhận những công việc cần thiết, đồng thời đón tiếp những người tìm đến để tìm hiểu về Trần Hữu Trang [1].

Từ đó, chúng tôi nhận ra rằng bảo tồn văn hóa đôi khi bắt đầu từ những công việc rất bình dị. Đó có thể là việc giữ gìn một không gian, chăm sóc nơi thờ tự, đón tiếp những người đến tìm hiểu và kể lại câu chuyện về người đã để lại dấu ấn cho quê hương. Những việc làm tưởng như âm thầm ấy lại góp phần duy trì sự hiện diện của một nhân vật văn hóa trong đời sống hiện tại.

Những bài học không có trên sách vở 

Một phần quan trọng của chuyến đi là cuộc phỏng vấn với cô Trần Võ Chiêu Hà. Những câu hỏi mà chúng tôi chuẩn bị trước chủ yếu phục vụ cho việc tìm hiểu thực tế, nhưng càng trò chuyện, tôi càng nhận ra mỗi câu trả lời lại mở ra thêm một câu chuyện.

Qua cuộc trò chuyện, chúng tôi tìm hiểu về những người thường đến Nhà lưu niệm, về cách mọi người biết đến Trần Hữu Trang cũng như những hoạt động diễn ra tại đây [1]. Đặc biệt, câu chuyện về việc làm sao để nhiều người trẻ biết đến và quan tâm hơn đến Nhà lưu niệm khiến tôi suy nghĩ khá nhiều. Bởi nếu một giá trị văn hóa chỉ được giữ lại trong một không gian nhưng ngày càng ít người biết đến, thì việc bảo tồn dường như mới chỉ hoàn thành một nửa. Thực tế nghiên cứu về cải lương Nam Bộ cho thấy loại hình này đang đứng trước sự thu hẹp của công chúng và những khó khăn trong quá trình duy trì, phát triển [3]. Điều quan trọng không chỉ là giữ những gì thuộc về quá khứ, mà còn phải tìm cách để quá khứ có thể tiếp tục được kể bằng ngôn ngữ mà thế hệ hôm nay có thể hiểu và cảm nhận.

Cuộc phỏng vấn vì thế không còn đơn thuần là việc chúng tôi hỏi để lấy thông tin cho bài học. Tôi bắt đầu lắng nghe nhiều hơn, không chỉ để ghi chép, mà để hiểu vì sao một nơi tưởng niệm lại cần được tiếp tục quan tâm trong đời sống hiện tại.

Khi ký ức cải lương đứng trước khoảng cách với người trẻ

Có lẽ điều khiến chúng tôi suy nghĩ nhiều nhất sau chuyến đi là khoảng cách giữa một không gian lưu giữ ký ức và cách người trẻ hôm nay tiếp cận những giá trị ấy. Những tư liệu được lưu giữ tại đây có giá trị, nhưng với một người trẻ chưa từng tìm hiểu sâu về cải lương, chỉ đứng trước những hình ảnh hay đọc thông tin giới thiệu đôi khi vẫn chưa đủ để tạo nên sự tò mò. Thực tế, nghiên cứu về sân khấu cải lương Nam Bộ cho thấy lượng khán giả của loại hình này đã có xu hướng thu hẹp trong những năm gần đây, đặt ra yêu cầu phải quan tâm hơn đến việc bảo tồn và phát huy giá trị trong đời sống đương đại [3]. Cải lương vốn là loại hình nghệ thuật giàu câu chuyện, cảm xúc và âm nhạc. Vì vậy, chúng tôi bắt đầu nghĩ rằng Nhà lưu niệm không chỉ nên là nơi để tưởng niệm, mà còn có thể trở thành một không gian để người trẻ nghe một trích đoạn cải lương, tìm hiểu câu chuyện về nhân vật qua hình ảnh hoặc trực tiếp trải nghiệm và trò chuyện về văn hóa.

Từ đó, chúng tôi nhận ra bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc giữ một căn nhà, một không gian hay những tư liệu thuộc về quá khứ. Quan trọng hơn là làm thế nào để những câu chuyện phía sau các giá trị ấy tiếp tục được kể và được thế hệ sau hiểu, tiếp nhận. Những nghiên cứu về cải lương Nam Bộ cũng cho thấy bảo tồn cần đi cùng với việc phát huy giá trị và tìm kiếm những phương thức phù hợp với đời sống đương đại [3]. Những hình thức tiếp cận mới có thể giúp ký ức về Trần Hữu Trang và nghệ thuật cải lương tìm được một cách gần gũi hơn để bước vào đời sống của người trẻ hôm nay.

Đối với chúng tôi, đây cũng là bài học thực tế ý nghĩa của môn Lý luận văn hóa. Văn hóa không chỉ nằm trong những khái niệm được trình bày trên giáo trình, mà hiện diện trong những không gian cụ thể, trong ký ức của con người và trong cách mỗi gia đình, cộng đồng gìn giữ, trao truyền những giá trị từ thế hệ này sang thế hệ khác. Sau chuyến đi, điều còn lại không chỉ là những thông tin phục vụ cho bài học, mà còn là suy nghĩ về cách để những ký ức ấy không chỉ được giữ lại, mà tiếp tục được sống trong hiện tại.

Một chuyến đi khép lại, một câu chuyện được mở ra 

Chuyến đi kết thúc, nhưng câu chuyện về Soạn giả – Liệt sĩ Trần Hữu Trang và nghệ thuật cải lương Nam Bộ vẫn còn đó. Qua những gì được trực tiếp tìm hiểu tại Nhà lưu niệm, chúng tôi càng nhận thấy những đóng góp của ông không chỉ dừng lại ở những tác phẩm cải lương quen thuộc, mà còn góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, phản ánh tâm tư, tình cảm và những giá trị nhân văn của người dân Nam Bộ.

Đặc biệt, khi nhìn lại những đóng góp của Trần Hữu Trang, chúng tôi càng cảm nhận rõ hơn giá trị của ông đối với nghệ thuật cải lương và văn hóa Nam Bộ. Trong bảng “Danh nhân văn hóa Nam Bộ có tiềm năng xây dựng hồ sơ trình UNESCO vinh danh”, Trần Hữu Trang được ghi nhận tại mục số 8 với những đóng góp nổi bật đối với nghệ thuật sân khấu cải lương [4]. Ông được giới thiệu là đại soạn giả cải lương Nam Bộ, người góp phần nâng cải lương từ hình thức giải trí dân gian lên một loại hình nghệ thuật sân khấu có chiều sâu tư tưởng và nhân văn. Những đóng góp đó cho thấy Trần Hữu Trang là một nhân vật văn hóa có giá trị, xứng đáng được tiếp tục nghiên cứu, ghi nhận và tôn vinh ở phạm vi rộng hơn, qua đó giúp những giá trị mà ông để lại được nhiều thế hệ biết đến và tiếp nối.

Điều ý nghĩa nhất sau chuyến đi đối với chúng tôi là được trực tiếp đến nơi lưu giữ ký ức về Trần Hữu Trang, và lắng nghe những câu chuyện từ những người đang gìn giữ không gian ấy. Chúng tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến chú Trần Võ Quốc Bửu đã hỗ trợ và tạo điều kiện để chúng tôi có cơ hội đến Nhà lưu niệm, cô Trần Võ Chiêu Hà đã nhiệt tình chia sẻ những thông tin và câu chuyện thực tế, giúp chúng tôi có thêm tư liệu và góc nhìn gần gũi hơn để hoàn thành bài viết. Chúng tôi chân thành cảm ơn TS. Phạm Văn Luân, giảng viên học phần Lý luận văn hóa đã tạo cơ hội để chúng tôi được thực hiện chuyến đi thực tế này. Qua đó, chúng tôi hiểu hơn rằng văn hóa không chỉ nằm trong sách vở, mà còn được gìn giữ và trao truyền trong đời sống hàng ngày.

Châu Thanh Trúc 
Trần Thị Bích Nương 
Khoa Quản lý Văn hóa, Nghệ thuật    
Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Trần Võ Chiêu Hà (2026), Nội dung phỏng vấn về Nhà lưu niệm Soạn giả – Liệt sĩ Trần Hữu Trang, phỏng vấn trực tiếp ngày 25/09/2026, xã Lương Hòa Lạc, tỉnh Đồng Tháp.

[2] Hoàng Như Mai (1982), Trần Hữu Trang, soạn giả ca kịch cải lương, NXB Thành phố Hồ Chí Minh.

[3] Nguyễn Thị Trúc Bạch (2018), “Nghệ thuật cải lương Nam Bộ: thực trạng và định hướng phát huy giá trị di sản văn hóa”, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Trà Vinh, số 31, tr. 29 – 38.

[4] Kỷ yếu Hội thảo khoa học“Phát triển công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số” (2026), Nghị quyết 80-NQ/TW.