Trong đời sống của người Việt Nam, đình làng từ lâu đã gắn với cộng đồng dân cư. Ngày trước, đình không chỉ là nơi thờ Thành hoàng mà còn là nơi người dân gặp gỡ, tổ chức các lễ hội, thực hiện những nghi thức chung và cùng nhau giải quyết nhiều công việc của làng. Vì vậy, khi tìm hiểu về đình làng, tôi cho rằng không thể chỉ nhìn vào một công trình kiến trúc mà cần nhìn vào mối quan hệ giữa ngôi đình và những người đang sống xung quanh nó.
Với mong muốn tìm hiểu rõ hơn mối quan hệ đó, từ lúc 09 giờ sáng ngày 25/09/2026, tôi cùng nhóm đã có chuyến khảo sát thực tế tại Đình Bình Nhan, Ấp 48, xã Đông Thạnh, huyện Hóc Môn, Thành phố Hồ Chí Minh. Trong chuyến đi, chúng tôi được tìm hiểu về lịch sử hình thành của đình, công tác quản lý và bảo tồn, các hoạt động tín ngưỡng, những giá trị vật thể và phi vật thể đang được lưu giữ cũng như sự tham gia của người dân trong các hoạt động của đình.
Qua trao đổi với Ban Quản lý, Ban Nghi lễ và cán bộ địa phương, tôi nhận thấy mối quan hệ giữa đình và cộng đồng ở Bình Nhan đã có nhiều thay đổi theo thời gian nhưng vẫn giữ được những điểm quan trọng. Nếu trước đây đình gắn với sinh hoạt của làng thì ngày nay đình vẫn là nơi người dân đến thắp hương, tham gia các ngày lễ, đóng góp để tu bổ và cùng nhau duy trì những nghi thức truyền thống.
ngày 25/09/2026.Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp, 2026.
Chuyến khảo sát vì vậy không chỉ giúp tôi hiểu thêm về một ngôi đình cụ thể mà còn giúp tôi nhìn rõ hơn câu hỏi:
Từ đình làng ngày xưa đến đình làng ngày nay, mối quan hệ giữa đình và cộng đồng đã thay đổi như thế nào và điều gì vẫn còn được giữ lại?
Khi nói đến đình làng ngày trước, tôi thường nghĩ đến hình ảnh một nơi vừa có hoạt động thờ cúng, vừa là nơi người dân trong làng cùng gặp gỡ và tổ chức những công việc chung. Qua chuyến khảo sát Đình Bình Nhan, tôi thấy mối quan hệ này không chỉ tồn tại trong những câu chuyện về quá khứ mà vẫn còn dấu vết trong đời sống hiện nay.
Đình Bình Nhan có lịch sử gần hai thế kỷ và đã trải qua nhiều biến động. Theo thông tin từ Ban Quản lý, đình từng bị đốt cháy vào năm 1947 và sau đó được tu sửa nhiều lần. Đến năm 2013, đình được tôn tạo bằng nguồn kinh phí do người dân đóng góp, nhưng vẫn giữ bố cục kiến trúc đình làng Nam Bộ gồm tiền sảnh, trung cung và hậu đường[1].
Nhìn vào quá trình đó, tôi thấy ngôi đình không tách rời khỏi lịch sử của cộng đồng. Khi đình bị xuống cấp hoặc bị phá hủy, người dân tìm cách sửa chữa và xây dựng lại. Khi đình có hoạt động lễ nghi, người dân lại cùng nhau tham gia. Điều đó cho thấy đình tồn tại không chỉ nhờ bản thân công trình mà còn nhờ sự quan tâm của cộng đồng.
Đình Bình Nhan cũng từng có vai trò trong lịch sử đấu tranh của địa phương. Đây từng là nơi thành lập lực lượng Tự vệ cuộc đầu tiên trên đất Nhị Bình, nơi họp và sinh hoạt của Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của xã Nhị Bình, đồng thời là nơi tiếp tế lương thực, cứu thương và liên lạc trong thời kỳ chiến tranh[1]. Những thông tin này cho thấy đình từng gắn với nhiều hoạt động của cộng đồng chứ không chỉ giới hạn trong việc thờ cúng.
Theo tôi, điểm đáng chú ý nhất của Đình Bình Nhan là dù đời sống xã hội đã thay đổi nhiều nhưng một số mối liên hệ giữa đình và người dân vẫn được duy trì.
Ngày nay, người dân vẫn đến đình thắp hương hằng ngày. Vào những dịp lễ như Lễ Kỳ Yên hay Tam ngươn Tứ quý, nhiều người tự nguyện đến cùng Ban Nghi lễ chuẩn bị các công việc trong nhiều ngày. Lễ Kỳ Yên là lễ lớn của đình, diễn ra vào ngày 14 và 15 tháng 3 âm lịch với nhiều nghi thức như trang trí, Khai môn, Tác hiến và các hoạt động cúng lễ[1].
Như vậy, nếu trước đây đình là một phần trong đời sống chung của làng thì ngày nay đình vẫn tiếp tục giữ một phần vai trò đó trong đời sống của người dân địa phương.
Điểm khác là cách cộng đồng tham gia cũng có sự thay đổi. Ngoài việc tham gia nghi lễ, người dân còn đóng góp kinh phí để tu bổ đình. Năm 2013, việc tôn tạo đình được thực hiện chủ yếu bằng nguồn xã hội hóa do người dân và các nhà hảo tâm đóng góp[1].
Tôi cho rằng đây là một biểu hiện khá rõ của sự gắn bó giữa đình và cộng đồng. Nếu người dân không xem đình là một phần của địa phương thì rất khó có được sự đóng góp và tham gia như vậy.
Qua chuyến khảo sát, tôi nhận thấy có những giá trị của đình đã thay đổi theo thời gian nhưng cũng có những giá trị vẫn đang được duy trì.
Đình hiện còn lưu giữ một số hiện vật có giá trị như lục bình cổ từ thời cuối Minh – đầu Thanh, Năm 1852, đình được vua Tự Đức phong sắc Thần vào năm thứ 5. Hiện nay, sắc Thần vẫn được Ban nghi lễ đình Bình Nhan lưu giữ và thờ cúng chu đáo[6], và bộ binh khí bát bửu từ đầu thế kỷ XX.
Đình BìnhNhan.Nguồn: Tư liệu do giảng viên cung cấp.
Bên cạnh đó là những giá trị không thể nhìn thấy bằng mắt như các bài văn tế cổ, nghi thức cúng tế và đội ngũ học trò lễ. Các bài văn tế cổ bằng chữ Hán hiện chủ yếu được truyền miệng giữa các vị hương lễ qua các thế hệ[1].
Tôi thấy đây chính là điểm thể hiện rõ mối quan hệ giữa quá khứ và hiện tại. Những gì thuộc về quá khứ không hoàn toàn nằm yên ở đó mà vẫn được tiếp tục thực hiện trong đời sống hiện nay.
Tuy nhiên, cũng từ đây xuất hiện một vấn đề: nếu thế hệ trẻ không tiếp tục học và thực hành thì những giá trị này có thể bị gián đoạn. Ban Quản lý cũng cho biết đình đang cần nguồn nhân lực trẻ tiếp nhận các giá trị từ những thế hệ đi trước.
Một điều tôi nhận thấy khá rõ sau chuyến khảo sát là cộng đồng ngày nay không chỉ “sử dụng” đình mà còn trực tiếp tham gia vào việc giữ gìn đình.
Sự tham gia đó thể hiện qua nhiều việc khác nhau: đến thắp hương, tham gia lễ, chuẩn bị lễ vật, đóng góp kinh phí, hỗ trợ các hoạt động của Ban Nghi lễ và cùng nhau chăm lo cho đình.
Cán bộ địa phương chia sẻ rằng việc người dân đóng góp để tôn tạo đình và cùng nhau tổ chức các ngày lễ cho thấy sự gắn bó của cộng đồng với ngôi đình. Đình được xem là nơi chung của người dân chứ không phải của riêng một cá nhân hay một nhóm người[2].
Qua đó, tôi hiểu rằng mối quan hệ giữa đình và cộng đồng không phải là mối quan hệ một chiều. Đình lưu giữ những giá trị mà cộng đồng coi trọng, còn cộng đồng lại góp phần duy trì để những giá trị đó tiếp tục tồn tại.
Nói đơn giản hơn, đình cần cộng đồng để tồn tại, còn cộng đồng cần đình như một nơi để nhớ về lịch sử, thực hành văn hóa và duy trì những mối quan hệ.
Mặc dù vẫn giữ được nhiều hoạt động truyền thống, Đình Bình Nhan cũng đang đứng trước một số khó khăn.
Không gian xung quanh đình đã thay đổi so với trước. Con đường phía sau được xây dựng khá sát khiến đình không còn đủ đất để xây dựng nhà hậu[1]. Khu vực ven sông cũng chịu ảnh hưởng của sạt lở nên những cây cổ thụ và một phần cảnh quan trước đây đã không còn[1].
Ngoài vấn đề không gian, vấn đề người trẻ cũng rất đáng quan tâm. Những người lớn tuổi hiện đang nắm giữ nhiều kiến thức và kinh nghiệm về nghi lễ, văn tế và hoạt động của đình. Tuy nhiên, việc tìm người trẻ tiếp nhận và tiếp tục những công việc này vẫn là một vấn đề được đặt ra.
Theo tôi, đây là một thay đổi khá rõ trong mối quan hệ giữa đình làng và cộng đồng. Ngày trước, những giá trị này được truyền lại trong đời sống của làng qua nhiều thế hệ. Ngày nay, khi cuộc sống thay đổi và người trẻ có nhiều mối quan tâm khác, việc truyền lại những giá trị đó cần có cách làm phù hợp hơn.
Qua trao đổi với cán bộ địa phương, tôi được biết Đình Bình Nhan đang có định hướng kết nối với các điểm văn hóa khác thông qua tuyến du lịch đường sông Sài Gòn. Tuyến này dự kiến có thể kết nối Đình An Khánh, Đình Bình Nhan, Đình Bình Mỹ và Địa đạo Củ Chi[2].
Địa phương cũng có định hướng đưa Đình Bình Nhan vào chương trình “Hồn Trầu Nam Bộ”, gắn với lịch sử vùng đất 18 thôn vườn trầu Hóc Môn[2].
Tôi nghĩ đây là một hướng có thể giúp nhiều người biết đến Đình Bình Nhan hơn. Tuy nhiên, theo tôi, việc phát triển các hoạt động mới vẫn cần giữ mối quan hệ giữa đình và người dân địa phương. Nếu chỉ tập trung đưa khách đến tham quan mà không quan tâm đến cộng đồng đang thực hành các giá trị tại đình thì sẽ dễ làm mất đi ý nghĩa vốn có của nơi này.
Một hướng khác là tăng sự tham gia của học sinh, sinh viên. Địa phương cho biết sẵn sàng phối hợp với các trường đại học để sinh viên đến khảo sát, giao lưu và hỗ trợ tư liệu hóa, số hóa, truyền thông về di sản.
Đây cũng là điều tôi thấy có ý nghĩa đối với sinh viên ngành Quản lý di sản. Qua những chuyến đi thực tế như vậy, sinh viên không chỉ học về di sản mà còn hiểu được người dân đang giữ di sản như thế nào và mình có thể đóng góp gì cho công việc đó.
Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp, 2026.
Sau chuyến khảo sát, điều tôi suy nghĩ nhiều nhất là mối quan hệ giữa đình và cộng đồng đã thay đổi nhưng chưa mất đi.
Ngày trước, đình là một phần rất gần với đời sống của làng[5]. Người dân cùng nhau sinh hoạt, tổ chức lễ và thực hiện những công việc chung. Ngày nay, cuộc sống đã khác, không gian làng cũng thay đổi, nhưng ở Đình Bình Nhan, người dân vẫn đến thắp hương, vẫn tham gia các nghi lễ, vẫn đóng góp để tu bổ và vẫn cùng nhau duy trì những nghi thức truyền thống.
Điều này khiến tôi nhận ra rằng một di sản không nhất thiết phải giữ nguyên mọi thứ như ngày xưa mới có thể tiếp tục tồn tại. Quan trọng là những giá trị chính vẫn được cộng đồng tiếp nhận và thực hiện trong hoàn cảnh mới.
Tôi đặc biệt ấn tượng với việc người dân đã tự nguyện đóng góp để tôn tạo đình. Trước khi khảo sát, tôi thường nghĩ công việc bảo tồn chủ yếu thuộc về Nhà nước hoặc những người làm công tác di sản. Nhưng sau chuyến đi, tôi hiểu rằng người dân mới là những người trực tiếp giữ cho đình có hoạt động và có ý nghĩa trong đời sống hằng ngày.
Tôi cũng suy nghĩ nhiều về việc truyền lại các giá trị cho người trẻ. Những bài văn tế cổ, nghi lễ và các câu chuyện về đình sẽ rất khó được duy trì nếu không có người tiếp tục học và thực hành. Vì vậy, việc tạo cơ hội cho sinh viên và người trẻ tiếp xúc với đình là điều cần thiết.
Đối với riêng tôi, chuyến khảo sát này giúp tôi hiểu rõ hơn ngành học của mình. Quản lý di sản không chỉ là quản lý một công trình hay bảo quản một hiện vật. Quan trọng hơn là hiểu được con người đang gắn bó với di sản như thế nào và tìm cách để mối quan hệ đó tiếp tục được duy trì.
Thành phố Hồ Chí Minh.Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp, 2026.
Qua chuyến khảo sát Đình Bình Nhan vào ngày 25/09/2026, tôi có cơ hội nhìn rõ hơn mối quan hệ giữa đình làng và cộng đồng từ trước đến nay.
Từ một nơi gắn với đời sống của làng, đình ngày nay vẫn tiếp tục là nơi người dân thắp hương, tổ chức lễ, thực hiện nghi thức và gặp gỡ nhau. Hình thức sinh hoạt có thể thay đổi theo thời gian nhưng sự gắn bó của cộng đồng với đình vẫn còn được thể hiện qua những việc rất cụ thể.
Đình Bình Nhan cũng cho thấy rằng để bảo tồn một di sản, việc giữ lại kiến trúc và hiện vật là chưa đủ. Cần có người tiếp tục thực hành nghi lễ, truyền lại những câu chuyện, bảo quản tư liệu và quan trọng nhất là có cộng đồng cùng tham gia.
Sau chuyến đi, tôi hiểu hơn rằng một ngôi đình tồn tại được lâu dài không chỉ vì nó đã có từ lâu, mà vì qua nhiều thế hệ vẫn có người muốn giữ nó lại.
Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp, 2026.
Sinh viên Nguyễn Thị Diễm Quỳnh
Khoa Di sản và Văn hóa Dân tộc
Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Ban Quản lý Đình Bình Nhan (2026), Dữ liệu phỏng vấn Ban Quản lý Đình Bình Nhan, tài liệu phỏng vấn thực địa ngày 25/09/2026.
[2] Cán bộ địa phương xã Đông Thạnh (2026), Dữ liệu phỏng vấn về công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị Đình Bình Nhan, tài liệu phỏng vấn thực địa ngày 25/09/2026.
[3] Nhóm sinh viên khảo sát (2026), Tư liệu khảo sát thực địa tại Đình Bình Nhan, xã Đông Thạnh, huyện Hóc Môn, Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 25/09/2026.
[4] Quốc hội (2024), Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 ngày 23/11/2024, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, truy cập ngày 25/09/2026.
[5] Trần Ngọc Thêm (2024), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
[6] Hữu Nghị (2021), Đề xuất công nhận đình Bình Nhan là di tích văn hóa lịch sử cấp Thành phố, VOH – Đài Phát thanh và Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh, đăng ngày 29/12/2021, truy cập ngày 25/09/2026.
https://voh.com.vn/van-hoa/de-xuat-cong-nhan-dinh-binh-nhan-la-di-tich-van-hoa-lich-su-cap-thanh-pho-422417.html
PHỤ LỤC
PHỤ LỤC 1. HÌNH ẢNH KHẢO SÁT THỰC ĐỊA TẠI ĐÌNH BÌNH NHAN
Hình 1. Nhóm khảo sát chụp ảnh cùng Ban Quản lý Đình Bình Nhan, ngày 25/09/2026.
[Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp, 2026.]
Hình 2. Buổi trao đổi giữa nhóm khảo sát và Ban Quản lý Đình Bình Nhan, ngày 25/09/2026.
[Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp, 2026.]
Hình 3. Hình ảnh Lễ Kỳ Yên tại Đình Bình Nhan được lưu trữ tại khu vực lưu trữ tư liệu của đình, ngày 25/09/2026.
[Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp, 2026.]
Hình 4. Sắc phong do vua Tự Đức ban năm 1852, hiện còn được lưu giữ tại Đình Bình Nhan.
[Nguồn: Tư liệu do giảng viên cung cấp.]
Hình 5. Sông Sài Gòn phía trước Đình Bình Nhan, ngày 25/09/2026.
[Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp, 2026.]
Hình 6. Di tích lịch sử Đình Bình Nhan, xã Đông Thạnh, huyện Hóc Môn, Thành phố Hồ Chí Minh.
[Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp, 2026.]
Hình 7. Nhóm sinh viên thắp hương tại Đình Bình Nhan, ngày 25/09/2026.
[Nguồn: Sinh viên khảo sát tự chụp, 2026.]
